Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 2358 bajtów, 2 lata temu
dalsze rozszerzenie i różne uzupełnienia z przyp. + {{Uwagi))
| Podpis = Edward Burne-Jones upozowany w stroju artysty malarza (fot. D.W. Wynfield, ok. 1860)
| link_do_zdjęcia =
| Pełne imię i nazwisko = Edward Coley Burne-Jones<ref group="uwaga">Trzy nazwiska zostały przyjęte od poszczególnych członków rodziny: Jones (ojca), Coley (matki), Burne - męża ciotki, a połączenie – dla odróżnienia od innych malarzy o nazwisku Jones (G. Crepaldi, dz. cyt., s. 116).</ref>
| Pełne imię i nazwisko = Edward Coley Burne-Jones
 
| Data i miejsce urodzenia = [[28 sierpnia]] [[1833]]<br />[[Birmingham]]
| Data i miejsce śmierci = [[17 czerwca]] [[1898]]<br />[[Londyn]]
| Narodowość = Anglik<ref group="uwaga">Uznawany powszechnie za Anglika, był w istocie (podobnie jak William Morris) pochodzenia [[Walijczycy|walijskiego]] (A. Lys Baldry, ''Burne-Jones'', dz. cyt., s. 19).</ref>
| Dziedzina sztuki = [[malarstwo]]
| Styl = prerafaelityzm (mistycznymistyczno-symboliczny estetyzm)
| Ważne dzieła =
| Muzeum artysty =
| www =
}}
Sir '''Edward Coley Burne-Jones''' [ˈedwəd ˈkɔli bɘ:nˈdʒounz] (ur. [[28 sierpnia]] [[1833]] w [[Birmingham]], zm. [[17 czerwca]] [[1898]] w [[Londyn]]ie) – angielski malarz i grafik, jeden z czołowych przedstawicieli nurtu [[prerafaelici|prerafaelitów]] i główny jego propagator w Europie.
 
== Życiorys ==
[[Plik:Frederick Hollyer Edward Burne-Jones and William Morris 1874.jpg|thumb|220px200px|Z Williamem Morrisem w Grange (1874)]]
Urodził się jako syn skromnego rzemieślnika (ramiarza) Edwarda Richarda Jonesa i Elizabeth Coley, zmarłej kilka dni po porodzie. Jako 11-latek zaczął uczęszczać do rygorystycznej King Edward's School, wyróżniając się wśród najlepszych uczniów. Zainteresowany tam rysunkiem, uczestniczył potem w zajęciach organizowanych przez miejscową szkołę artystyczną. Przygotowując się zgodnie z życzeniem ojca do stanu duchownego, w 1853 podjął jednak odpowiednie studia w [[Uniwersytet Oksfordzki|oksfordzkim]] Exeter College<ref>A. Lys Baldry: ''Burne-Jones'', dz. cyt., s. 16-17.</ref>; tam zawarł znajomość z [[William Morris|Williamem Morrisem]], który pozostał jego dozgonnym przyjacielem. Wspólne poglądy i upodobania skierowały ich obu ku rosnącemu zainteresowaniu sztuką na gruncie pasjonowania się literaturą i historią średniowiecza. Zarazem działania studyjne w tym kierunku przeciwstawiały ich ideowo ówczesnej „cywilizacji przemysłu i maszyn” będącej zaprzeczeniem estetyzmu[[estetyzm]]u.
 
Po zapoznaniu się w 1854 z ''Malarzami współczesnymi'' [[John Ruskin|Johna Ruskina]] zbliżył się do środowiska prerafaelitów, szczególnie zafascynowany twórczością [[Dante Gabriel Rossetti|Gabriela Rossettiego]]. Niewiele starszy artysta skłonił go do poświęcenia się sztuce i zrezygnowania ze studiów teologicznych, a także uzyskał dla niego pierwsze poważne zamówienia (1857-1860), którymi najczęściej były kartony do [[witraż]]y o tematyce średniowiecznej <ref>G. Crepaldi: ''Rossetti i prerafaelici'', dz. cyt., s. 116; A. Lys Baldry: ''Burne-Jones'', dz. cyt., s. 28-30.</ref>. Burne-Jones okazał się w istocie znakomitym samoukiem; choć nigdy nie ukończył regularnych studiów, w ciągu dwudziestolecia z powodzeniem opanował wszystkie techniki malarstwa.
 
Po zapoznaniu się w 1854 z ''Malarzami współczesnymi'' [[John Ruskin|Johna Ruskina]] zbliżył się do środowiska prerafaelitów, szczególnie zafascynowany twórczością [[Dante Gabriel Rossetti|Gabriela Rossettiego]]. Niewiele starszy artysta skłonił go do poświęcenia się sztuce i zrezygnowania ze studiów teologicznych, a także uzyskał dla niego pierwsze poważne zamówienia (1857-1860), którymi najczęściej były kartony do [[witraż]]y o tematyce średniowiecznej <ref>G. Crepaldi: ''Rossetti i prerafaelici'', dz. cyt., s. 116; A. Lys Baldry: ''Burne-Jones'', dz. cyt., s. 28-30.</ref>. Burne-Jones okazał się w istocie znakomitym samoukiem; choć nigdy nie ukończył regularnych studiów, w ciągu dwudziestoleciadwudziestu lat z powodzeniem opanował wszystkie techniki malarstwa.
W 1860 r. poślubił Georgianę Macdonald (wzgl. MacDonald, 1840-1920), siostrę dawnego szkolnego kolegi, z którą miał dwoje dzieci: Filipa (ur. 1861) i Margaret (ur. 1866). Była ona również autorką pierwszej biografii artysty. Współpracował z firmą artystyczną W. Morrisa i brał udział w wykańczaniu tworzonej przez niego siedziby (tzw. Red House). W 1864 wybrano go członkiem stowarzyszonym Royal Water Colour Society (w 1868 uzyskał pełne członkostwo), w którego galerii (Old Society) wystawiał swe prace, stopniowo zyskując poprawę warunków finansowych i bytowych. W 1871 i 1873 odbył dwie kolejne podróże do Włoch odwiedzonych już jesienią 1859 r. Bezpośrednie zetknięcie ze sztuką mistrzów renesansu zarówno dostarczyło mu wielu tematów twórczych na przyszłość, jak i pozwoliło uzupełnić niedostatki techniki malarskiej<ref>G. Crepaldi: ''Rossetti i prerafaelici'', dz. cyt., s. 120.</ref>.
 
W 1860 r. poślubił Georgianę Macdonald (wzgl. MacDonald, 1840-1920), siostrę dawnego szkolnego kolegi, z którą miał dwoje dzieci: Filipa (ur. 1861) i Margaret (ur. 1866); drugi ich syn (1864) zmarł wkrótce po urodzeniu. Była ona również autorką pierwszej biografii artysty. W 1867 osiadł z rodziną w „Grange”, XVIII-wiecznej siedzibie w londyńskim [[Fulham]]. Współpracował stale z firmą artystycznąrzemiosła artystycznego W. Morrisa, ibiorąc brałteż udział w wykańczaniu tworzonej przez niego siedziby (tzw. Red House). W 1864 wybrano go członkiem stowarzyszonym Royal Water Colour Society (w 1868 uzyskał pełne członkostwo), w którego galerii (Old Society) wystawiał swe prace, stopniowo zyskując poprawę warunków finansowych i bytowych. W 1871 i 1873 odbył dwie kolejne podróże do Włoch odwiedzonych już jesienią 1859 r. Bezpośrednie zetknięcie ze sztuką mistrzów renesansu (zwłaszcza [[Sandro Botticelli|Botticellego]], [[Andrea Mantegna|Mantegny]], [[Michał Anioł|Michała Anioła]]) zarówno dostarczyło mu wielu tematów twórczych na przyszłość, jak i pozwoliło uzupełnić niedostatki techniki malarskiej<ref>G. Crepaldi: ''Rossetti i prerafaelici'', dz. cyt., s. 120.</ref>.
Przełomowym w jego karierze twórczej okazał się rok 1877, kiedy wspólnie z czterema innymi artystami (Alma-Tadema, Millais, Leighton, Whistler) zaprezentował swe prace na wystawie urządzonej w [[Londyn|stołecznej]] Grosvenor Gallery. Sukces ten w rok później zyskał potwierdzenie na skalę międzynarodową podczas ekspozycji tych prac na Wystawie Powszechnej w Paryżu. Następne dziesięciolecie przyniosło mu renomę największego z żyjących angielskich artystów<ref>G. Crepaldi: ''Rossetti i prerafaelici'', dz. cyt., s. 126.</ref>. W rzeczywistości to on upowszechnił nurt prerafaelicki w kontynentalnej Europie, wyprzedzając w popularności swych nauczycieli i przyjaciół<ref>A. Konopacki: ''Prerafaelici'', dz. cyt., s. 12.</ref>.
[[Plik:Georgiana Burne-Jones by Edward Coley Burne-Jones.jpg|left|thumb|Portret żony z dziećmi (w tle), 1883]]
Przez większość lat siedemdziesiątych nie wystawiał na skutek fali ataków w prasie oraz kryzysu małżeńskiego wywołanego romansem z modelką Marią Zambaco<ref group="uwaga>Maria Teresa Zambaco była kuzynką Ionidesa, jednego z mecenasów artysty (G. Crepaldi, s. 121); portretowana też przez D.G. Rossettiego (1870).</ref>, którą artystyczne zafascynowanie zakończyło się w atmosferze skandalu (usiłowała popełnić samobójstwo)<ref>Stephen Wildman: ''Edward Burne-Jones: Victorian Artist-Dreamer''. New York: Metropolitan Museum of Art, 1998, s. 114.</ref>. Przełomowym w jego karierze twórczej okazał się dopiero rok 1877, kiedy wspólnie z czterema innymi artystami ([[Laurence Alma-Tadema|Alma-Tadema]], [[John Everett Millais|Millais]], [[Edmund Blair Leighton|Leighton]], [[James McNeill Whistler|Whistler]]) zaprezentował swe prace na wystawie urządzonej w londyńskiej antyakademickiej [[Londyn|stołecznej]] Grosvenor Gallery]]. Sukces ten w rok później zyskał potwierdzenie na skalę międzynarodową podczas ekspozycji tych prac na Wystawie Powszechnej w Paryżu. Następne dziesięciolecie przyniosło mu renomę największego z żyjących angielskich artystów<ref>G. Crepaldi: ''Rossetti i prerafaelici'', dz. cyt., s. 126.</ref>. W rzeczywistości to on upowszechnił nurt prerafaelicki w kontynentalnej Europie, wyprzedzając w popularności swych nauczycieli i przyjaciół<ref>A. Konopacki: ''Prerafaelici'', dz. cyt., s. 12.</ref>.
W 1880 zakupił letni dom („Prospect House”) w Rottingdean k. [[Brighton]] ([[Sussex]]), który stał się jego drugą siedzibą. W 1885 wybrano go członkiem [[Royal Academy of Arts|Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych]] (RAA). W ostatnichpóźnych latach życia tworzył monumentalne kompozycje, wyróżniając się przy tym ogromną aktywnością w innych zakresach (m.in. ilustracje książkowe, projekty wyposażenia wnętrz, nawet scenografie teatralne). Szczytowe powodzenie osiągnął przedstawiając swe prace podczas kolejnej paryskiej Wystawy Powszechnej (1889). W 1894 królowa [[Wiktoria Hanowerska|Wiktoria]] przyznała mu tytuł [[baronet]]a Rottingdean i Grange. Od 1897 był też członkiem belgijskiej Królewskiej Akademii Nauki, Literatury i Sztuki. Mając nadwerężone zdrowie, zmarł w londyńskim [[Fulham]] jako niespełna 65-letni wskutek pogrypowych powikłań<ref>G. Crepaldi: ''Rossetti i prerafaelici'', dz. cyt., s. 126.</ref>.
 
== Twórczość ==
Artystycznie oryginalna, bogata ilościowo i niezwykle zróżnicowana twórczość Burne-Jonesa była wybitnym zjawiskiem nurtu prerafaelityzmu. W początkowym jej okresie zaznaczał się wyraźny wpływ Rossettiego<ref group="uwaga">Później przyznawał Rossettiemu, że „nikt na świecie nie zawdzięczał tyle drugiej osobie, co ja tobie” (A. Konopacki, dz. cyt., s. 10).</ref>, a technika malarska ograniczała się do [[akwarela|akwareli]], w których artysta najlepiej wyrażał swe zdolności. Zapowiedzią przejścia do osobistej stylistyki jest obraz ''Miłosierny rycerz'' (1863). Na uwagę zasługuje dwuetapowy proces artystycznego rozwoju Burne-Jonesa, który z prawie nieznanego twórcy odkrywającego swe powołanie w 1855, awansował do roli wyjątkowej powagi brytyjskiej szkoły malarstwa (1877). Po tym pierwszym dwudziestoleciu, mającym charakter przygotowawczy, nastąpiło drugie 20 lat dojrzałej i wytężonej twórczości, kiedy skuteczniej realizował swe pomysły wraz z doskonaleniem sprawności technicznej<ref>A. Lys Baldry, dz. cyt., s. 70-73.</ref>.
 
Cała twórczość artysty pozostawała pod wpływem [[mistyka|mistyki]] europejskiego średniowiecza (zwłaszcza włoskiego i francuskiego), jego legend, epopei, motywów mitycznych i legendarnych (np. cykl [[legendy arturiańskie|legend arturiańskich]] i o [[Święty Graal|Świętym Graalu]]). Jednakże w odróżnieniu od reszty prerafaelitów hołdujących epoce wieków średnich, Burne-Jones sięgał później chętnie i do klasycznych motywów antycznych (cykl ''[[Perseusz]]'', ''[[Pigmalion (król Cypru)|Pigmalion]]''), do grecko-rzymskiej tematyki [[mitologia|mitologicznej]] (''Napój [[Kirke (mitologia)|Kirke]]'', ''Zwierciadło Wenery'', ''Sybilla Delficka''). Poza tym znaczną część prac (witraże, [[fresk]]i, obrazy) poświęcił chrześcijańskiej tematyce sakralnej, zazwyczaj czerpiąc ze źródeł [[Biblia|biblijnych]] (''Sponsa de Libano'', ''Zwiastowanie'', ''Gwiazda betlejemska'') i [[hagiografia|hagiograficznych]] (''przedstawienia ze [[Święty Jerzy''|św. Jerzym]], wizerunki aniołów[[anioł]]ów). Pod względem technicznym przedstawienia te charakteryzował dekoracyjny linearyzm o płynnych, falistych liniach, z wykorzystaniem w tle licznych motywów roślinnych będących zapowiedzią europejskiej [[secesja (sztuka)|secesji]]. Artystycznie są one w większości nacechowane [[symbolizm]]em i romantycznym [[mistycyzm]]em, które artysta wykorzystywał dla przekazania prawd moralnych.
 
Sam ilościowy dorobek artystyczny jest imponujący, bo obliczany na blisko 200 obrazów wykonanych w rozmaitych technikach oraz co najmniej tysiąc kartonów witrażowych. Poza akwarelami ulubionymi formami wypowiedzi były dla niego bliskie duchowi średniowiecza witraże oraz freski. Obrazów olejnych powstało znacznie mniej i nierzadko były one wersjami wcześniejszych kompozycji akwarelowych (np. ''Miłość wśród ruin''). Wśród nich stosunkowo niewiele jest portretów (np. żony, Marii Zambaco, Saundersa, Lady Balfour, baronowej Desandes, Katie Lewis). Długi czas powstawania niektórych prac wynikał ze swoistej maniery, jaką było doraźne utrwalanie świeżych pomysłów, a następnie staranne ich wykańczanie w powolnych fazach w czasie późniejszym, niekiedy po latach<ref>A. Lys Baldry, dz. cyt., s. 46-51.</ref>. Istotną część twórczości stanowiły ilustracje do książek; tworzył także projekty mebli, tkanin ([[tapiseria|tapiserii]], innych obić, haftów), mozaik, kostiumów i dekoracji teatralnych<ref>A. Lys Baldry, dz. cyt., s. 36-39.</ref>.
 
Edward Bourne-Jones, który przygotowując się do kariery duchownego, ostatecznie został „kapłanem sztuki”, pod koniec XIX wieku stał się czołową postacią [[estetyzm]]u. Pierwotnie naśladowca Rossettiego, rozwinął jego sztukę z nadaniem jej form lepiej przyswajalnych dla powszechnego odbiorcy.
[[Plik: Burnejones1.jpg|thumb|''Ranek Zmartwychwstania'' (1886)]]
[[Plik:Burne-Jones.jpg|thumb|''Zgubna głowa'' (1887)]]
* ''Sydonia von Bork'', 1860, [[Tate Britain]], Londyn<ref group="uwaga">Powstały na zlecenie Jamesa Leatharta [[gwasz]] przedstawiający legendarną [[Szczecin|szczecińską]] zielarkę [[Sydonia von Borck|Sydonię von Borck]] (Borkównę), wraz z drugim, portretującym jej siostrę Clarę von Borck. Temat pochodził z przetłumaczonej na angielski (1849) powieści Johanna Wilhelma Meinholda ''Czarownica Sydonia'' (G. Crepaldi, dz. cyt., s. 117).</ref>
* ''Sydonia von Bork'', 1860, [[Tate Britain]], Londyn
* ''Księżniczka Sabra prowadzona do smoka'', 1866, kolekcja prywatna
* ''Astrologia'', 1863-1864, kolekcja prywatna
* ''Pieśń miłości'', 1866-77, Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork
* ''Święty Jerzy zabijający smoka'', 1868, Art Gallery of New South Wales, [[Sydney]]
* ''Pochwała Wenus'', 1868, Laing Art Gallery, [[Newcastle upon Tyne|Newcastle on Tyne]]
* ''Maria Zambaco'', 1870, Clemens Sels Museum, [[Neuss]]
* ''Fyllis i Demofoon'', 1870, [[Birmingham]] Museum and Art Gallery
* ''Ogród Hesperyd'', 1870-73, zbiory prywatne
* ''[[Oczarowanie Merlina|Omamienie Merlina]]'', 1870-1874, Lady Lever Art Gallery, [[Port Sunlight]]
* ''Pan i Psyche'', 1872-74, Fogg Art Museum, Harvard Univ., Cambridge (Mass.)
* ''Zwierciadło Wenus'', 1875, Museu Calouste Gulbenkian, [[Lizbona]]
* ''[[Złote schody]]'', 1876-80, Tate Britain
* ''Młyn'', 1882, Victoria and Albert Museum, Londyn
* ''Król Kofetua i żebraczka'', 1884, Tate Britain
* ''Sybilla Delphica'', 1886, [[Manchester]] Art Gallery
* ''Morska głębina'', 1887, Fogg Art Museum, Harvard Univ., CambidgeCambridge (Mass.)
* ''Sponsa de Libano'' (''Oblubienica z Libanu''), 1891, Walker Art Gallery, [[Liverpool]]
* ''Portret Ignacego J. Paderewskiego'' (rysunek), 1892, Muzeum Narodowe w Warszawie
* ''Wieczorny spoczynek'' (''Vespertina Quies''), 1893, Tate Britain
* ''Miłość wśród ruin'', 1894, [[Wolverhampton]] (Wightwick Manor)
* ''Opowieść przeoryszy'', 1898, Delaware Art Museum, [[Wilmington (Delaware)|Wilmington]]
 
{{Uwagi}}
{{Przypisy}}