Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 1469 bajtów, 2 lata temu
uzupełnienia merytoryczne+ przyp./bibl., kor. redakcyjne, dod. 3 grafiki
| Podpis = Edward Burne-Jones upozowany w stroju artysty malarza (fot. D.W. Wynfield, ok. 1860)
| link_do_zdjęcia =
| Pełne imię i nazwisko = Edward Coley Burne-Jones<ref group="uwaga">Trzy nazwiska zostały przyjęte od poszczególnych członków rodziny: Jones (ojca), Coley (matki), Burne - męża ciotki, a połączenie – dla odróżnienia od innych malarzy o nazwisku Jones (G. Crepaldi, dz. cyt., s. 116); łącznik dodano później.</ref>
 
| Data i miejsce urodzenia = [[28 sierpnia]] [[1833]]<br />[[Birmingham]]
W 1860 r. poślubił Georgianę Macdonald (wzgl. MacDonald, 1840-1920), siostrę dawnego szkolnego kolegi, z którą miał dwoje dzieci: Filipa (ur. 1861) i Margaret (ur. 1866); drugi ich syn (1864) zmarł wkrótce po urodzeniu. Była ona również autorką pierwszej biografii artysty. W 1867 osiadł z rodziną w „Grange”, XVIII-wiecznej siedzibie w londyńskim [[Fulham]]. Współpracował stale z firmą rzemiosła artystycznego W. Morrisa, biorąc też udział w wykańczaniu tworzonej przez niego siedziby (tzw. Red House). W 1864 wybrano go członkiem stowarzyszonym Royal Water Colour Society (w 1868 uzyskał pełne członkostwo), w którego galerii (Old Society) wystawiał swe prace, stopniowo zyskując poprawę warunków finansowych i bytowych. W 1871 i 1873 odbył dwie kolejne podróże do Włoch odwiedzonych już jesienią 1859 r. Bezpośrednie zetknięcie ze sztuką mistrzów renesansu (zwłaszcza [[Sandro Botticelli|Botticellego]], [[Andrea Mantegna|Mantegny]], [[Michał Anioł|Michała Anioła]]) zarówno dostarczyło mu wielu tematów twórczych na przyszłość, jak i pozwoliło uzupełnić niedostatki techniki malarskiej<ref>G. Crepaldi: ''Rossetti i prerafaelici'', dz. cyt., s. 120.</ref>.
[[Plik:Georgiana Burne-Jones by Edward Coley Burne-Jones.jpg|left|thumb|Portret żony z dziećmi (w tle), 1883]]
Przez większość lat siedemdziesiątych nie wystawiał na skutek fali ataków w prasie oraz kryzysu małżeńskiego wywołanego romansem z modelką Marią Zambaco<ref group="uwaga">Maria Teresa Zambaco była kuzynką Ionidesa, jednego z mecenasów artysty (G. Crepaldi, s. 121); portretowana też przez D.G. Rossettiego (1870).</ref>, którą artystyczne zafascynowanie zakończyło się w atmosferze skandalu (usiłowała popełnić samobójstwo)<ref>Stephen Wildman: ''Edward Burne-Jones: Victorian Artist-Dreamer''. New York: Metropolitan Museum of Art, 1998, s. 114.</ref>. Przełomowym w jego karierze twórczej okazał się dopiero rok 1877, kiedy wspólnie z czterema innymi artystami ([[Laurence Alma-Tadema|Alma-Tadema]], [[John Everett Millais|Millais]], [[Edmund Blair Leighton|Leighton]], [[James McNeill Whistler|Whistler]]) zaprezentował swe prace na wystawie urządzonej w londyńskiej antyakademickiej [[Grosvenor Gallery]]. Sukces ten w rok później zyskał potwierdzenie na skalę międzynarodową podczas ekspozycji tych prac na Wystawie Powszechnej w Paryżu. Następne dziesięciolecie przyniosło mu renomę największego z żyjących angielskich artystów<ref>G. Crepaldi: ''Rossetti i prerafaelici'', dz. cyt., s. 126.</ref>. W rzeczywistości to on upowszechnił nurt prerafaelicki w kontynentalnej Europie, wyprzedzając w popularności swych nauczycieli i przyjaciół<ref>A. Konopacki: ''Prerafaelici'', dz. cyt., s. 12.</ref>.
W 1880 zakupił letni dom („Prospect House”) w [[Rottingdean]] k. [[Brighton]] ([[Sussex]]), który stał się jego drugą siedzibą. W 1885 wybrano go członkiem [[Royal Academy of Arts|Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych]] (RAA). W późnych latach życia tworzył monumentalne kompozycje, wyróżniając się przy tym ogromną aktywnością w innych zakresach (m.in. ilustracje książkowe, projekty wyposażenia wnętrz, nawet scenografie teatralne). Szczytowe powodzenie osiągnął przedstawiając swe prace podczas kolejnej paryskiej Wystawy Powszechnej (1889). W 1894 królowa [[Wiktoria Hanowerska|Wiktoria]] przyznała mu tytuł [[baronet]]a Rottingdean i Grange. Od 1897 był też członkiem belgijskiej Królewskiej Akademii Nauki, Literatury i Sztuki. Mając nadwerężone zdrowie, zmarł w Fulham jako niespełna 65-letni wskutek pogrypowych powikłań<ref>G. Crepaldi: ''Rossetti i prerafaelici'', dz. cyt., s. 126.</ref>.
 
== Twórczość ==
[[Plik:Edward Burne-Jones - The Wine of Circe, 1900.jpg|thumb|250px|''Napój Kirke'', 1869]]
Artystycznie oryginalna, bogata ilościowo i niezwykle zróżnicowana twórczość Burne-Jonesa była wybitnym zjawiskiem nurtu prerafaelityzmu. W początkowym jej okresie zaznaczał się wyraźny wpływ Rossettiego<ref group="uwaga">Później przyznawał Rossettiemu, że „nikt na świecie nie zawdzięczał tyle drugiej osobie, co ja tobie” (A. Konopacki, dz. cyt., s. 10).</ref>, a technika malarska ograniczała się do [[akwarela|akwareli]], w których artysta najlepiej wyrażał swe zdolności. Zapowiedzią przejścia do osobistejwłasnej stylistyki jest obrazduża akwarela ''Miłosierny rycerz'' (1863). Na uwagę zasługuje dwuetapowy proces artystycznego rozwoju Burne-Jonesa, który z prawie nieznanego twórcy odkrywającego swe powołanie w 1855, awansował do roli wyjątkowej powagi brytyjskiej szkoły malarstwa (1877). Po tym pierwszym dwudziestoleciu, mającym charakter przygotowawczy, nastąpiło drugie 20 lat dojrzałej i wytężonej twórczości, kiedy skuteczniej realizował swe pomysły wraz z doskonaleniem sprawności technicznej<ref>A. Lys Baldry, dz. cyt., s. 70-73.</ref>.
[[Plik:Burne-Jones Cophetua Beggar Maid - GAP cropped hard.jpg |left|thumb|200px|''Król Kofetua i żebraczka'' (fragment), 1884]]
Cała twórczość artysty pozostawała pod wpływem [[mistyka|mistyki]] europejskiego średniowiecza (zwłaszcza włoskiego i francuskiego), jego legend, epopei, motywów mitycznych i legendarnych (np. cykl [[legendy arturiańskie|legend arturiańskich]] i o [[Święty Graal|Świętym Graalu]]). Jednakże w odróżnieniu od reszty prerafaelitów hołdujących epoce wieków średnich, Burne-Jones sięgał później chętnie i do klasycznych motywów antycznych (cykl ''[[Perseusz]]'', ''[[Pigmalion (król Cypru)|Pigmalion]]''), do grecko-rzymskiej tematyki [[mitologia|mitologicznej]] (''Napój [[Kirke (mitologia)|Kirke]]'', ''Zwierciadło Wenery'', ''Sybilla Delficka''). Poza tym znaczną część prac (witraże, [[fresk]]i, obrazy sztalugowe) poświęcił chrześcijańskiej tematyce sakralnej, zazwyczaj czerpiąc ze źródeł [[Biblia|biblijnych]] (''Sponsa de Libano'', ''Zwiastowanie'', ''Gwiazda betlejemska'') i [[hagiografia|hagiograficznych]] (przedstawienia ze [[Święty Jerzy|św. Jerzym]], wizerunki [[anioł]]ów). Wiele obrazów nosi tytuły łacińskie dla zaakcentowania ducha średniowiecza. Pod względem technicznym przedstawienia te charakteryzował dekoracyjny linearyzm o płynnych, falistych liniach, z wykorzystaniem w tle licznych motywów roślinnych będących zapowiedzią europejskiej [[secesja (sztuka)|secesji]]. ArtystycznieStylistycznie są one w większości nacechowane [[symbolizm]]em i romantycznym [[mistycyzm]]em, które artysta wykorzystywał dla przekazania prawd moralnych. Mistycyzm europejskich romantyków dominuje w większości prac Burne-Jonesa. Symbolizm najsilniej wyrażał się naturalnie w przedstawieniach [[alegoria|alegorycznych]] (''Godziny'', ''Muzyka'', ''Noc'', ''Dzień'', ''Wierność'').
[[Plik:Burne-jones-love-among-the-ruins.jpg|thumb|260px|''Miłość wśród ruin'', 1894]]
Sam ilościowy dorobek artystyczny jest imponujący, bo obliczany na blisko 200 obrazów wykonanych w rozmaitych technikach oraz co najmniej tysiąc kartonów witrażowych. Poza akwarelami ulubionymi formami wypowiedzi były dla niego bliskie duchowi średniowiecza witraże oraz freski. Obrazów olejnych powstało znacznie mniej i nierzadko były one wersjami wcześniejszych kompozycji akwarelowych (np. ''Miłość wśród ruin''). Wśród nich stosunkowo niewiele jest portretów (np. żony, Marii Zambaco, Saundersa, Morgany Le Fay, Lady Balfour, baronowej Desandes, Katie Lewis). Długi czas powstawania niektórych prac wynikał ze swoistej maniery, jaką było doraźne utrwalanie świeżych pomysłów, a następnie staranne ich wykańczanie w powolnych fazach w czasie późniejszym, niekiedy po latach<ref>A. Lys Baldry, dz. cyt., s. 46-51.</ref>. Istotną część twórczości stanowiły ilustracje do książek; tworzył także projekty mebli, tkanin ([[tapiseria|tapiserii]], innych obić, haftów), mozaik, kostiumów i dekoracji teatralnych<ref>A. Lys Baldry, dz. cyt., s. 36-39.</ref>.
 
Edward Bourne-Jones, który przygotowując się do kariery duchownego, ostatecznie został „kapłanem sztuki”, pod koniec XIX wieku stał się czołową postacią [[estetyzm]]u. Pierwotnie naśladowca Rossettiego, rozwinął jego sztukę z nadaniem jej form lepiej przyswajalnych dla powszechnego odbiorcy.
Cała twórczość artysty pozostawała pod wpływem [[mistyka|mistyki]] europejskiego średniowiecza (zwłaszcza włoskiego i francuskiego), jego legend, epopei, motywów mitycznych i legendarnych (np. cykl [[legendy arturiańskie|legend arturiańskich]] i o [[Święty Graal|Świętym Graalu]]). Jednakże w odróżnieniu od reszty prerafaelitów hołdujących epoce wieków średnich, Burne-Jones sięgał później chętnie i do klasycznych motywów antycznych (cykl ''[[Perseusz]]'', ''[[Pigmalion (król Cypru)|Pigmalion]]''), do grecko-rzymskiej tematyki [[mitologia|mitologicznej]] (''Napój [[Kirke (mitologia)|Kirke]]'', ''Zwierciadło Wenery'', ''Sybilla Delficka''). Poza tym znaczną część prac (witraże, [[fresk]]i, obrazy) poświęcił chrześcijańskiej tematyce sakralnej, zazwyczaj czerpiąc ze źródeł [[Biblia|biblijnych]] (''Sponsa de Libano'', ''Zwiastowanie'', ''Gwiazda betlejemska'') i [[hagiografia|hagiograficznych]] (przedstawienia ze [[Święty Jerzy|św. Jerzym]], wizerunki [[anioł]]ów). Pod względem technicznym przedstawienia te charakteryzował dekoracyjny linearyzm o płynnych, falistych liniach, z wykorzystaniem w tle licznych motywów roślinnych będących zapowiedzią europejskiej [[secesja (sztuka)|secesji]]. Artystycznie są one w większości nacechowane [[symbolizm]]em i romantycznym [[mistycyzm]]em, które artysta wykorzystywał dla przekazania prawd moralnych.
Według jednego z krytyków przedstawiał sobą „mieszaninę gotyckiej duchowości i klasycznego wdzięku spowitą w budzącą powszechny szacunek renesansową szatę”. Inny określił go jako „koronnego świadka estetyzmu, wysubtelnionej dekadencji zmysłów i nowej duchowości symbolizmu”. Na ekspozycji w Grosvenor Gallery uznany został za „przywódcę angielskich malarzy naszych czasów”, stojącego na czele „quasi-klasycznej, na wpół mistycznej szkoły”<ref>A. Konopacki, dz. cyt., s. 12.</ref>. Wywarł pewien wpływ na zaprzyjaźnionego z nim belgijskiego symbolistę [[Fernand Khnopff|F. Khnopffa]], także na [[Aubrey Beardsley|A. Beardsleya]] we wczesnym okresie tworzenia<ref>Hans H. Hofstatter: ''Symbolizm''. Warszawa: WAiF, 1987, s. 334, 337.</ref>
 
O uznaniu roli artysty w rozwoju angielskiego malarstwa i sztuki użytkowej świadczą już kolejne wczesne monografie: Malcolma Bella (1899), Otto von Schleinitza (1901), Fortunée de Lisle (1904), A. Lys Baldry'ego (1910)<ref group="uwaga">Ta ostatnia popularna, m.in. wydana w tym samym roku w tłumaczeniu na polski (Józef Ruffer) i na rosyjski (E. Boratynska).</ref>.
Sam ilościowy dorobek artystyczny jest imponujący, bo obliczany na blisko 200 obrazów wykonanych w rozmaitych technikach oraz co najmniej tysiąc kartonów witrażowych. Poza akwarelami ulubionymi formami wypowiedzi były dla niego bliskie duchowi średniowiecza witraże oraz freski. Obrazów olejnych powstało znacznie mniej i nierzadko były one wersjami wcześniejszych kompozycji akwarelowych (np. ''Miłość wśród ruin''). Wśród nich stosunkowo niewiele jest portretów (np. żony, Marii Zambaco, Saundersa, Lady Balfour, baronowej Desandes, Katie Lewis). Długi czas powstawania niektórych prac wynikał ze swoistej maniery, jaką było doraźne utrwalanie świeżych pomysłów, a następnie staranne ich wykańczanie w powolnych fazach w czasie późniejszym, niekiedy po latach<ref>A. Lys Baldry, dz. cyt., s. 46-51.</ref>. Istotną część twórczości stanowiły ilustracje do książek; tworzył także projekty mebli, tkanin ([[tapiseria|tapiserii]], innych obić, haftów), mozaik, kostiumów i dekoracji teatralnych<ref>A. Lys Baldry, dz. cyt., s. 36-39.</ref>.
 
Edward Bourne-Jones, który przygotowując się do kariery duchownego, ostatecznie został „kapłanem sztuki”, pod koniec XIX wieku stał się czołową postacią [[estetyzm]]u. Pierwotnie naśladowca Rossettiego, rozwinął jego sztukę z nadaniem jej form lepiej przyswajalnych dla powszechnego odbiorcy.
Według jednego z krytyków przedstawiał sobą „mieszaninę gotyckiej duchowości i klasycznego wdzięku spowitą w budzącą powszechny szacunek renesansową szatę”. Inny określił go jako „koronnego świadka estetyzmu, wysubtelnionej dekadencji zmysłów i nowej duchowości symbolizmu”. Na ekspozycji w Grosvenor Gallery uznany został za „przywódcę angielskich malarzy naszych czasów”, stojącego na czele „quasi-klasycznej, na wpół mistycznej szkoły”<ref>A. Konopacki, dz. cyt., s. 12.</ref>.
 
== Wybrane prace ==
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Lys Baldry | imię = Alfred | tytuł = Burne-Jones | data = 1910 | wydawca = Spółka Wydawnicza w Łodzi | seria = Arcydzieła malarskie w reprodukcjach barwnych}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Konopacki | imię = Adam | tytuł = Prerafaelici | data = 1989 | wydawca = Arkady/Henschelverlag | miejsce = Warszawa/Berlin | seria = W kręgu sztuki | isbn = 83-213-3468-7}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Macfall | imię = Haldane | tytuł = Malarstwo angielskie | data = 1913 | wydawca = "Świt" | miejsce = Lwów | seria = Malarstwo świata, t. 7}}
* {{Cytuj książkę | tytuł = Leksykon malarstwa od A do Z | data = 1994 | wydawca = Muza | miejsce = Warszawa | strony = 98}}
 
== Linki zewnętrzne ==