Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 88 bajtów, 1 rok temu
m
[[Plik:DDR - Niemals wieder Kristallnacht.jpg|thumb|Znaczek pocztowy NRD upamiętniający noc kryształową, wydany w 25. jej rocznicę]]
'''Noc kryształowa''' ([[Język niemiecki|niem.]] ''Kristallnacht'', ''Reichskristallnacht'' lub ''Reichspogromnacht'') – [[pogrom]] [[Żydzi|Żydów]] w [[III Rzesza|hitlerowskich Niemczech]], w nocy z [[9 listopada|9]] na [[10 listopada]] [[1938]].
 
Ulice niemieckich miast zostały zasypane odłamkami szkła i kryształów ze zniszczonych żydowskich mieszkań i sklepów, stąd też nazwa pogromu. Druga teoria co do nazwy mówi o "krystalizacji"„krystalizacji”, czyli oczyszczeniu narodu niemieckiego z innych narodów, a przede wszystkim Żydów. Noc kryształowa była pogromem Żydów inicjowanym przez władze państwowe. [[Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników|Naziści]] nie tylko przyzwolili na prześladowania ludności żydowskiej, ale również nadali im zorganizowany charakter.
 
Wydarzenie to określane bywa również innymi nazwami: "noc„noc hańby"hańby”, "pogrom„pogrom listopadowy"listopadowy”, "niemiecka„niemiecka noc"noc”, "noc„noc Żydów"Żydów”, "noc„noc kryształowa Rzeszy"Rzeszy”, "dzień„dzień tłuczonego szkła"szkła”.
 
== Zamach w Paryżu ==
[[Plik:Bundesarchiv Bild 146-1988-078-08, Herschel Feibel Grynszpan.jpg|thumb|200px|Herszel Grynszpan po aresztowaniu]]
Do 1938 III Rzeszę opuściło około 170 tys. z 565 tys. zamieszkujących Niemcy i Austrię Żydów, którzy skierowali się głównie do Wielkiej Brytanii (52 tys. osób), Francji (30 tys.), Polski (25 tys.), Belgii (12 tys.), Szwajcarii (10 tys.) i krajów skandynawskich (5 tys.); udział USA był pomijalnie niski<ref>Stephen Halbrook ''Szwajcaria i naziści. Jak alpejska republika przetrwała w cieniu III Rzeszy'', Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2015, stronas. 243-244243–244.</ref>. Pozostałych obywateli niemieckich narodowości żydowskiej dotykały nieustanne prześladowania wynikające z tzw. [[ustawy norymberskie|ustaw norymberskich]] z 15 września 1935, których istotą był podział obywateli Niemiec na "[[Ariowie|Aryjczyków]]" i ludność niearyjską. W listopadzie 1938 Niemcy opuściło ok. 200 tys. "żydowskich„żydowskich konwertytów"konwertytów”, którzy uzyskali wizy dzięki pomocy kardynała Pacellego, późniejszego papieża [[Pius XII|Piusa XII]].
 
Pod koniec października 1938 władze niemieckie deportowały około 17 tysięcy Żydów z polskimi paszportami za wschodnią granicę Niemiec, do Polski. Większość Żydów, bo około 10 tysięcy, trafiło do [[Zbąszyń|Zbąszynia]], gdzie zostali internowani przez polskie władze<ref>{{Cytuj|tytuł=Walizka. Historia zbąszyńskich Żydów|data dostępu=2016-10-19|opublikowany=www.rozbrat.org|url=http://www.rozbrat.org/historia/33-walki-spoleczne-w-polsce/3675-walizka-historia-zbaszynskich-zydow}}</ref>.
 
Wśród wypędzonych do [[Zbąszyń|Zbąszynia]], znalazła się rodzina Grynszpanów, która od 1911 mieszkała w Hanowerze. Ich syn [[Herschel Grynszpan|Herszel Grynszpan]], który zamierzał osiedlić się w Palestynie, w 1936 wyemigrował do Francji i zamieszkał u krewnych w Paryżu. Tu dowiedział się 3 listopada 1938 z listu od siostry, jaki los spotkał jego rodzinę. To wywołało u niego chęć odwetu na Niemcach. 7 listopada udał się do ambasady niemieckiej w Paryżu, w której ubiegał się o rozmowę z ambasadorem. Przyjął go niższy rangą sekretarz [[Ernst vom Rath]], do którego Grynszpan pięciokrotnie strzelił. Rath po dwóch dniach zmarł z odniesionych ran. Choć zamach, jako akt zemsty Grynszpana, miał znaczenie drugorzędne, niemiecka propaganda określiła zamach jako "atak„atak międzynarodowego żydostwa na Rzeszę Niemiecką"Niemiecką”, łącząc go z zamachem na szwajcarskiego nazistę [[Wilhelm Gustloff|Wilhelma Gustloffa]], dokonanym w lutym 1936 przez żydowskiego studenta [[Dawid Frankfurter|Dawida Frankfurtera]].
 
== Pretekst pogromu ==
Propagandziści z [[Narodowosocjalistyczna Niemiecka Partia Robotników|NSDAP]] wykorzystali wydarzenie do wzniecenia wzmożonej kampanii antysemickiej. Zastrzelony Ernst von Rath zyskał miano politycznego męczennika – pierwszej "ofiary„ofiary krwi"krwi” w walce ze "światowym„światowym żydostwem"żydostwem”.
Tak się złożyło, że na początku listopada 1938 partyjne kierownictwo III Rzeszy zjechało do Monachium, by uczcić towarzyszy poległych podczas hitlerowskiego puczu, tzw. marszu na halę wodzów, który odbył się w listopadzie 1923. Dzień ten stał się świętem państwowym, w którym odbywały się uroczystości dla ludności oraz mianowano na wyższe stopnie członków Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP). W 1938 świętowano 15 rocznicę nieudanego puczu monachijskiego. W czasie spotkań partyjnych uczczono przede wszystkim "sukcesy"„sukcesy” [[Adolf Hitler|Adolfa Hitlera]] – kanclerza Rzeszy: aneksję Austrii i utworzenie "Wielkich„Wielkich Niemiec"Niemiec” oraz efektów [[Układ monachijski|układu w Monachium]], dzięki którym do III Rzeszy włączone tereny [[Kraj Sudecki|sudeckoniemieckie]].
 
8 listopada Adolf Hitler tradycyjnie przemawiał w piwiarni mieszczańskiej do towarzyszy partyjnych, nie wspominając jednak o wydarzeniu w Paryżu. Dopiero minister propagandy Rzeszy [[Joseph Goebbels]] tego samego dnia oświadczył w dzienniku "Völkischer„Völkischer Beobachter"Beobachter”, że naród niemiecki wyciągnie właściwe wnioski z zamachu na niemieckiego dyplomatę.
 
9 listopada "starzy„starzy bojówkarze"bojówkarze” NSDAP spotkali się na wieczorze koleżeńskim w sali ratusza monachijskiego. Około 21:00 Adolf Hitler po otrzymaniu wiadomości, że Ernst von Rath zmarł, zaraz opuścił zebranie. Natychmiast uaktywnił się Joseph Goebbels, ogłaszając zebranym o śmierci sekretarza ambasady. Wygłosił przy tym mowę o zabarwieniu antysemickim. Zwrócił uwagę, że ludność prowincji [[Hesja-Kassel]] i [[Magdeburg]]-Anhalt spontanicznie zorganizowała wiece antyżydowskie. Goebbels zaznaczył, że wódz nie życzy sobie, by podobne wiece były organizowane przez NSDAP. Jeśli będą się zawiązywały spontanicznie, nie należy im przeciwdziałać. Słuchający ministra propagandy namiestnicy partyjni odczytali to jako wezwanie do wystąpień antyżydowskich, w których partia miała pozostać w cieniu wydarzeń.
 
== Kryształowa noc ==
[[Plik:Bundesarchiv Bild 146-1979-046-23, Magdeburg, zerstörtes jüdisches Geschäft.jpg|thumb|220px|Zniszczony żydowski sklep w [[Magdeburg]]u]]
[[Plik:Bundesarchiv Bild 146-1970-041-46, München, zerstörte Ohel-Jakob-Synagoge.jpg|thumb|220px|Spalona synagoga w [[Monachium]]]]
Spotkanie w sali ratuszowej zakończyło się o 22:50. Niezwłocznie po tym funkcjonariusze partyjni dali podległym sobie organom w terenie wytyczne do działań antysemickich. Tak więc, mimo doniesień prasowych "o„o niewinnych wiecach antyżydowskich"antyżydowskich”, w nocy z 9 na 10 listopada 1938 rozpoczęła się akcja zainicjowana przez władze partyjne i państwowe.
 
Szef Policji Bezpieczeństwa gruppenführer SS [[Reinhard Heydrich]] został powiadomiony przez Komendę Policji Państwowej w Monachium w nocy z 9 na 10 listopada, że kierownictwo administracyjne Monachium zaawizowało wystąpienia antyżydowskie ludności. Policja Państwowa się do nich nie mieszała. Według wytycznych Hitlera, policja i [[Sturmabteilung|SA]] (oddziały szturmowe NSDAP) miały się ograniczyć do ochrony własności ludności aryjskiej. Po północy Heydrich skierował do podległych organów telegram, w którym wyjaśnił, że: należy podejmować działania antyżydowskie, tak by nie spowodować uszczerbku na życiu i własności ludności niemieckiej.
Zadano straty kulturze żydowskiej, niszcząc dzieła sztuki. Płonącym synagogom bezczynnie przyglądała się niemiecka straż pożarna. Nie interweniowała policja. Zakłady ubezpieczeń wypłaciły Żydom małe sumy za wybite szyby i wystawy sklepowe. Mimo tego [[Hermann Göring]] wydał rozporządzenie nakazujące, by Żydzi zebrali 1 mld marek (faktycznie zebrano 1,2 mld marek) jako odszkodowanie na rzecz państwa niemieckiego.
 
Ostatecznie jednak próba pokazania "złości„złości niemieckiego narodu"narodu” za zamach w Paryżu nie w pełni się udała. Większość Niemców zachowała się biernie. Tylko nieliczni przyłączyli się do aktów wandalizmu.
 
== Nowy etap kwestii żydowskiej ==
 
Kierownictwo narodowosocjalistyczne III Rzeszy podjęło wiele działań dyskryminujących Żydów. Wywłaszczenia pozbawiły ich środków do życia. Zabroniono im przebywania w kinach, teatrach oraz uczestniczenia w spotkaniach publicznych. Zezwolono na przebywanie tylko w wyznaczonym obszarze ([[getto|getta]]). W grudniu 1938 zabrano im prawa jazdy, a lekarzom i adwokatom zabroniono wykonywania zawodu.
 
"Noc„Noc kryształowa"kryształowa” stała się w istocie nowym etapem prześladowania Żydów, włącznie z ich fizyczną eksterminacją. We wrześniu 1941 wprowadzono obowiązek noszenia "[[Gwiazda Dawida|Gwiazdy Dawida]]". W styczniu 1942 podczas [[konferencja w Wannsee|konferencji w Wannsee]] (dzielnicy Berlina) podjęto program radykalnego rozwiązania kwestii żydowskiej tożsamej z [[HolocaustZagłada Żydów|Holocaustem]]em setek tysięcy Żydów, którzy znaleźli swój koniec w [[Obóz zagłady|obozach zagłady]].
 
== Dzień pamięci ==
== Bibliografia ==
* Herbert Schultheis: ''Die Reichskristallnacht in Deutschland nach Augenzeugenberichten (Bad Neustädter Beiträge zur Geschichte und Heimatkunde Frankens 3)''. Bad Neustadt a. d. Saale: Rötter Druck und Verlag. 1985. {{ISBN|978-3-9800482-3-1}}. {{lang|de}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Overy|imię = Richard |tytuł = Trzecia Rzesza Historia Imperium| data = 2012 | wydawca = Buchmann Sp. z o.o. | miejsce = Warszawa | isbn = 978-83-7670-290-2}}
 
{{Narodowy socjalizm}}