Stanisław Dunin-Karwicki: Różnice pomiędzy wersjami

uzupełnienie
(kat., drobne merytoryczne)
(uzupełnienie)
'''Stanisław Karwicki-Dunin''' herbu [[Łabędź (herb szlachecki)|Łabędź]] (ur. [[1640]], zm. w październiku [[1724]]) – [[cześnik]] od [[1688]] r. i [[podkomorzy]] [[Sandomierz|sandomierski]] od [[1713]] r. Pisarz polityczny, reformator małopolskiego [[Kalwinizm|Kościoła Ewangelicko-Reformowanego]], jeden z najbardziej znanych statystów{{fakt|data=2011-12}}<!--statysta w tym kontekście??--> szlacheckich schyłku [[XVII wiek|XVII]] w. Poseł na [[sejm walny|sejmy]] [[I Rzeczpospolita|I Rzeczypospolitej]] od [[1674]] r.
 
Był konsyliarzem [[województwo sandomierskie (I Rzeczpospolita)|województwa sandomierskiego]] w [[konfederacja sandomierska 1704|konfederacji sandomierskiej 1704 roku]]<ref> ''Actum In Castro Sandomiriensi Sabbatho Ante Festvm Sanctorum Viti et Modesti martyrum proximo, Anno Domini millesimo sptingentesimo quarto'', [b.n.s.].</ref>.
 
== Myśl polityczna ==
Myśl polityczną Stanisława Dunina-Karwickiego charakteryzowało dążenie do stworzenia „czystej” formy rządów, tzn. takiej która stanowiłaby przykład albo „czystej” monarchii albo „czystej” republiki, przy czym skłaniał się Karwicki ku [[republikanizm]]owi. W okresie pomiędzy [[1703]] a [[1710]] r. wydał on po polsku „Egzorbitancje”„''Egzorbitancje''”<ref>Nazwą tą (od [[łac.]] ''extra orbitae legum'' "spoza prawa") określano odstępstwa od prawa, zwłaszcza popełnione przez króla; spisywane na [[Sejm elekcyjny|sejmach elekcyjnych]] przez specjalne komisje w celu naprawy przez sejm ([https://pl.wikisource.org/wiki/Encyklopedia_staropolska/Egzorbitancje Encyklopedia staropolska: Egzorbitancje], [https://repozytorium.amu.edu.pl/handle/10593/9965 ''Konstytucje "egzorbitancyjne" Rzeczypospolitej w latach 1607-1648. Zarys problematyki''])</ref>, a później rozbudowany łaciński traktat „De„''De ordinanda Republica seu de corrigendis defectibus in statu Reipublicae Polonae”Polonae''”. Nad dziełem tym pracował z pewnością już w latach 90. XVII stulecia, czyli w II poł. rządów [[Jan III Sobieski|Jana III]], kiedy w sposób dramatyczny ujawnił się kryzys władzy, społeczeństwa, demokracji szlacheckiej „pochłanianej” przez system [[oligarchia|oligarchii]] magnackiej.
 
W swym dziele twierdził, że ustrój [[I Rzeczpospolita|Rzeczypospolitej]], łączący dość znaczne prerogatywy [[monarcha|monarchy]] z rozbudowanymi prawami stanu [[szlachta|szlacheckiego]], jest w istocie „mieszaną” formą rządów ([[łac.]] ''mixta''), która łączy w sobie zarówno cechy [[monarchia|monarchii]], jak i [[republika|republiki]], a to nie stwarza optymalnych warunków rozwoju. Domagał się zastąpienia go systemem rządów o racjonalnym republikańskim charakterze.
 
W tym celu zalecał aby pozbawić władców prawa rozdawnictwa urzędów i królewszczyzn, które to prawo uważał za przejaw władzy absolutnej oraz proponował głęboką reformę zasad sejmowania. Karwicki twierdził, że [[wojewoda|wojewodów]], [[kasztelan]]ów, [[starosta|starostów]] oraz innych urzędników ziemskich i grodzkich powinny wyłaniać [[Sejmiki ziemskie|sejmiki]], a ministrów państwa – [[sejm walny|parlament]] w głosowaniu tajnym. Wybory według podkomorzego sandomierskiego powinny się odbywać większością głosów na sejmach i sejmikach, które co za tym idzie nie mogłyby zostać zerwanie. Królewszczyzny zamierzał zamienić w ordynacje, których dochody miały służyć utrzymaniu stałej armii państwowej dowodzonej przez wybieranego na kilkuletnią kadencję [[hetman]]a. Jako wzór powoływał się na [[unia hadziacka|unię hadziacką]], której postanowienia [[mutatis mutandis]] proponował rozciągnąć na całość Rzeczypospolitej<ref>[[Julian Bartoszewicz]] [http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/docmetadata?id=3740 ''Szkice z czasów saskich''] Kraków 1880 rozdział ostatni „Systemat Karwickiego”, s. 353-356.</ref>
 
== Wyznawca kalwinizmu i reformator Jednoty Małopolskiej ==
Stanisław Dunin-Karwicki był znanym w swej dobie działaczem kościoła kalwińskiego w [[Małopolska|Małopolsce]] i Rzeczypospolitej. Był patronem zboru w Sieczkowie, a w [[1693]] r. wybrano go dyrektorem synodu małopolskiego<ref>Wojciech Kriegseisen, ''Ewangelicy polscy i litewscy w epoce saskiej (1696–1763), Warszawa 1996.</ref>. Aby zahamować upadek Kościoła Reformowanego, który żył wówczas już tylko resztkami dawnej świetności zniósł Karwicki jego podział terytorialny na dystrykty. Spośród protestanckiej szlachty nakazał wyznaczyć dwóch seniorów prowincjonalnych odpowiedzialnych za „sprawy świeckie” [[Jednota Małopolska|Jednoty Małopolskej]], jak nazywano tamtejszy Kościół Ewangelicko-Reformowany<ref>Wojciech Kriegseisen, ''Ewangelicy polscy i litewscy w epoce saskiej (1696–1763), Warszawa 1996Tamże.</ref>. Sprawy religijne miał nadzorować jeden główny senior duchowny.
 
Pomimo tych reform nie udało się zahamować stopniowego upadku małopolskiego protestantyzmu, przy wyznaniu reformowanym pozostawało jedynie ok. 37 małopolskich rodów szlacheckich w tym Dunin-Karwiccy.
15 855

edycji