Rurociąg transarabski: Różnice pomiędzy wersjami

drobne redakcyjne, drobne techniczne
(WP:SK, drobne redakcyjne)
(drobne redakcyjne, drobne techniczne)
{{Czy wiesz do artykułu|5}}
[[Plik:Tapline.png|thumb|300px|Przebieg Rurociągururociągu transarabskiego.]]
'''Rurociąg transarabski''' ([[Język angielski|ang]]. ''Trans-Arabian Pipeline'', ''Tapline'') – niedziałający [[Transport rurociągowy|rurociąg]] na [[Bliski Wschód|Bliskim Wschodzie]], o długości 1720 km, przebiegający od [[Zatoka Perska|Zatoki Perskiej]] ([[Arabia Saudyjska]]) do [[Morze Śródziemne|Morza Śródziemnego]] ([[Liban]]){{r|EB}}. W chwili ukończenia był najdłuższym rurociągiem na świecie i największą amerykańską inwestycją zagraniczną{{r|MasterfulBuild}}{{r|SAW}}
 
== Geneza ==
W trakcie [[II wojna światowa|II wojny światowej]] [[Stany Zjednoczone]] w ramach [[Lend-Lease Act]] rozpoczęły szersze korzystanie z zasobów [[Ropa naftowa|ropy naftowej]] Arabii Saudyjskiej - wówczas młodego kraju (9 lat od zjednoczenia, licząc do [[1941]], gdy powstał Lend-Lease Act) w złej sytuacji gospodarczej. W Arabii amerykańskie interesy (inwestycje i wydobycie) reprezentowała firma [[Arabian American Oil Company]] - ARAMCO, utworzona przez dwie amerykańskie firmy naftowe: [[Texaco]] i [[Southern California]] (później [[Chevron Corporation|Chevron]]). Gdy wojna się zakończyła, zapotrzebowanie w USA spadło i konieczne było zwiększenie sprzedaży w Europie. Powstała więc potrzeba transportu wydobytego surowca na zachód{{r|Axelrod}}. Tankowce płynące na zachód musiały opływać [[Azja Zachodnia|Azję Zachodnią]] pokonując samą zatokę Perską, [[Ocean Indyjski]], [[Morze Czerwone]] i [[Kanał Sueski]]. Pokonanie tego dystansu zajmowało wówczas dodatkowe 12 dni. Co więcej, transport prywatnym Kanałem Sueskim kosztował 18 centów od każdej baryłki{{r|MasterfulBuild}}.
 
Sprawa przebiegu rurociągu przez terytorium [[Republika Syryjska|Republiki Syryjskiej]] stanowiła również wątek serii zamachów stanu w Syrii w 1949.
 
== Budowa ==
[[Plik:Flying over the Trans-Arabian Pipeline.jpg|thumb|prawo|300px|Przelot samolotu nad rurociągiem transarabskim, 1950.]]
Projekt rurociągu powstał w 1945, na potrzeby którego utworzono spółkę celową ''Trans-Arabian Pipe Line Company'', a którą zawiązały firmy tworzące już ARAMCO. Początkowo ARAMCO proponowało zakończenie rurociągu na terenie Palestyny, która od maja 1948 stała się jednak ogniskiem [[Wojny izraelsko-arabskie|konfliktu arabsko-izraelskiego]]. Takiemu przebiegowi rurociągu sprzeciwiał się również król Arabii Saudyjskiej, [[Abd al-Aziz ibn Su’ud]]. Z tego powodu ustalono zakończenie konstrukcji w spokojniejszym Libanie, co podrażało jednak koszt inwestycji. ARAMCO zaproponowało więc współpracę dwóm innym amerykańskim koncernom naftowym: [[Standard Oil]] i [[Socony-Vacuum Oil Company]] (później: Mobil){{r|Axelrod}}.
 
Długość całkowita rurociągu wynosiła 1720 km. Średnica rur wynosiła 760 mm (30 cali) lub 790 mm (31 cali), których zużyto 256 000 ton{{r|Tabet}}. Przepustowość w początkowym okresie użytkowania wynosiła do 465 000{{r|SAW}}-500 000 baryłek dziennie{{r|Cordesman}}. Maksymalna wysokość na jakiej przebiegał, to 907 m n.p.m. (na terenie Arabii Saudyjskiej, na wschód od granicy z Jordanią){{r|EB}}.
 
Przebiegał od [[Ad-Dammam]]u nad [[Zatoka Perska|Zatoką Perską]] ([[Arabia Saudyjska]]), przez [[Jordania|Jordanię]], południową [[Syria|Syrię]], aż do libańskiego [[Sydon]]u nad [[Morze Śródziemne|Morzem Śródziemnym]] ([[Liban]]). Ropa do rurociągu była zbierana w obrębie pierwszych 507 km, na odcinku Ad-Dammam - Dammam–[[Al-Kajsuma]], z kilkunastu saudyjskich pól naftowych{{r|EB}}.
 
W Sydonie rurociąg kończył się [[Terminal naftowy|terminalem załadunkowym]] dla [[Zbiornikowiec|tankowców]] (o przepustowości 39 000 baryłek na godzinę, maks 59 000 baryłek/h{{r|SAW}}), ok. 1,5 km od brzegu{{r|EB}}. Na miejscu znajdowała się również rafineria{{r|LOI}} i zbiorników o pojemności 180 000 baryłek każdy. W latach 60. XX dobudowano dwa kolejne zbiorniki, o poj. 500 000 baryłek każdy. Rurociąg i ruch tankowców zarządzany był z Bejrutu i Nowego Jorku{{r|SAW}}.
 
Rafineria, obsługiwana wówczas przez Mediteranean Refinery Co., przetwarzała do 17 500 baryłek dziennie. Zamknięta została w 1989.{{r|LOI}}.
 
Teren terminalu i rafinerii (łącznie 2,2 mln m²) znajduje się obecnie pod zarządem Lebanon Oil Installations{{r|LOI}}.
 
== Funkcjonowanie ==
Budowę ukończono 19 maja 1950.{{r|AICE}}. Pierwsza ropa dotarła do Sydonu 10 listopada 1950 a pierwszy tankowiec zapełniono 2 grudnia tego samego roku{{r|SAW}}. Jeszcze tego samego roku król Arabii Saudyjskiej (za namową Wenezueli, która upatrywała w tym drogę do zwiększenia cen ropy) zażądał 50% udziałów w ARAMCO. W tym czasie do Europy płynęła już ropa z Iraku, przez terminale w libańskim [[Trypolis (Liban)|Trypolisie]] i palestyńskiej [[Hajfa|Hajfie]], dzięki [[Iraq Petroleum Company]] - konsorcjum pięciu amerykańskich firm i [[Anglo-Persian Oil Company]]. Już rok później 80% ropy w Europie pochodziło z Bliskiego Wschodu, głównie z wydobycia amerykańskiego{{r|Axelrod}}. Do końca 1965 roku terminal Tapline obsłużył 11 212 tankowców.
 
W latach 70. był często sabotowany, gdyż geograficznie znalazł się w obrębie różnych konfliktów: na [[Wzgórza Golan|wzgórzach Golan]] - [[Wojnawojna Jom Kippur]], [[Syria|Syrii]] - [[Wojnawojna sześciodniowa]] 1967, Libanu - [[Kryzyskryzys libański]], [[Wojnawojna domowa w Libanie]] - wstrzymanie pracy rurociągu w 1975). Z uwagi na rosnące koszty utrzymania, zaczął przegrywać z konkurencyjnym transportem supertankowcami.
 
W trakcie [[Wojna libańska|wojny libańskiej]], 28 grudnia 1983, Trans-Arabian Pipe Line Company ogłosiło zakończenie eksploatacji libańskiego odcinka rurociągu (porzucony w styczniu 1984){{r|Tabet}}. Terminal i rafineria zostały przekazane rządowi Libanu{{r|LOI}}. Od tej pory transportował on ropę jedynie do Jordanii{{r|EB}}. W 1990 Saudowie wstrzymali eksport ropy rurociągiem z uwagi na wsparcie Iraku przez Jordanię w czasie [[I wojna w Zatoce Perskiej|wojny w Zatoce Perskiej]]{{r|Cordesman}}.
<ref name="Axelrod">{{Cytuj książkę | nazwisko = Axelrod | imię = Alan | tytuł = The Middle East Conflict | wydawca = Penguin Group | data = 2014 | seria = Idiot's Guide | isbn = 9781615646401}}</ref>
<ref name="Cordesman">{{Cytuj książkę | autor = Anthony H. Cordesman | tytuł = Energy Developments in the Middle East | wydawca = Greenwood Publishing Group | miejsce = Waszyngton | data = 2004 | strony = 230 | isbn = 0275983986}}</ref>
<ref name="SAW">{{Cytuj pismo | tytuł = Terminal | czasopismo = Saudi Aramco World | wydanie = 5/1966 | wolumin = 17 | strony = 29-32 | język = en | data = 1966 | url = http://archive.aramcoworld.com/issue/196605/terminal.htm|data dostępu=2017-10-12}}</ref>
<ref name="Tabet">{{Cytuj stronę | url = http://www.visibleproject.org/blog/award/award-2011/rayyane-tabet/ | tytuł = Diary of a Sheep The Rise and Fall of an Oil Company - Concept | autor = Rayyane Tabet, Sarah Rifky | opublikowany = Fondazione Pistoletto, Fondazione Zegna | język = en | data dostępu = 2017-09-25}}</ref>
<ref name="LOI">{{Cytuj stronę | url = http://www.leboilinst.com/page.php?CID=WmFocmFuaSBPaWwgSW5zdGFsbGF0aW9ucyAoWk9JTCk6&id=Mw==&lan=En | tytuł = Zahrani Oil Installations (ZOIL) | data = 2012-11-19 | opublikowany = Lebanon Oil Installations | język = en | data dostępu = 2017-09-25}}</ref>