Węgrzy: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 156 bajtów ,  2 lata temu
m
Bot: Dodanie tytułów do linków w przypisach (patrz FAQ); zmiany kosmetyczne
(Link.)
m (Bot: Dodanie tytułów do linków w przypisach (patrz FAQ); zmiany kosmetyczne)
| Opis_postaci=<small>[[Stefan I Święty|św. Stefan I]], [[Maciej Korwin]], [[Gábor Bethlen|G.Bethlen]], [[Béla Bartók|B.Bartók]], [[Vilma Hugonnai|V.Hugonnai]]<br />[[Tivadar Kosztka Csontváry|T.Kosztka Csontváry]], [[János Bolyai|J.Bolyai]], [[Emmuska Orczy|E.Orczy]], [[Loránd Eötvös|L.Eötvös]], [[József Eötvös|J.Eötvös]]<br />[[Zoltán Kodály|Z.Kodály]], [[János Arany|J.Arany]], [[István Széchenyi|I.Széchenyi]], [[Franciszek II Rakoczy]], [[Róza Laborfalvi|R.Laborfalvi]]
| L_ogółem= 15 mln
| Zamieszkanie= {{Państwo|HUN}}:<br />9 967 921<ref name="HunCens">[http://www.nepszamlalas.hu/eng/volumes/18/tables/load1_28.html 18. Demographic data – Hungarian Central Statistical Office</ref><br />{{Państwo|USA}}:<br />1 563 081<ref name="census">[http://factfinder.census.gov/servlet/DTTable?_bm=y&-state=dt&-context=dt&-reg=DEC_2000_SF4_U_PCT001:001|547;&-ds_name=ACS_2006_EST_G00_&-TABLE_NAMEX=&-ci_type=A&-mt_name=ACS_2006_EST_G2000_B04003&-CONTEXT=dt&-tree_id=4001&-all_geo_types=N&-redoLog=true&-geo_id=01000US&-search_results=01000US&-format=&-_lang=en 2006 community survey]</ref><br />{{Państwo|ROU}}:<br />1 434 377<ref>[http://www.recensamant.ro/datepr/tbl4.html 2002 Romanian census]</ref><br />{{Państwo|SVK}}:<br />520 528 (2001)<br />{{Państwo|CAN}}:<br />315 510<ref>[http://www12.statcan.ca/english/census06/data/topics/RetrieveProductTable.cfm?ALEVEL=3&APATH=3&CATNO=&DETAIL=0&DIM=&DS=99&FL=0&FREE=0&GAL=0&GC=99&GK=NA&GRP=1&IPS=&METH=0&ORDER=1&PID=92333&PTYPE=88971&RL=0&S=1&ShowAll=No&StartRow=1&SUB=801&Temporal=2006&Theme=80&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= The 2006 census]</ref><br />{{Państwo|SRB}}:<br />293 299<ref name="SerbiaH">2002 Serbian Census</ref><br />{{Państwo|UKR}}:<br />156 600<ref>[http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/general/nationality/ National composition of population]</ref><br />{{Państwo|DEU}}:<br />120 000<ref>[http://www.buod.de/D/kere-d.htm ''Bund Ungarischer Organisationen in Deutschland'']</ref><br />{{Państwo|GBR}}:<br />80 135<br />{{Państwo|BRA}}:<br />80 000<ref>[http://epoca.globo.com/edic/214/soci1a.htm Revista Época Edição 214 24/06/2002<!-- Bot generated title -->]</ref><br />{{Państwo|ARG}}:<br />40-50 000<ref>[http://www.mfa.gov.hu/kulkepviselet/AR/es/ar_magyaro_a_vilagban/ar_moavilagban_arg.htm]</ref><br />{{Państwo|AUT}}:<br />40 583<ref>[http://web.archive.org/web/20050512113957/http://www.statistik.at/gz/umgangssprache1.pdf 2001 Austrian census]</ref><br />{{państwo|HRV}}:<br />14 048<ref>[http://index.hu/kulfold/2012/03/20/csehorszagban_is_fogy_a_magyar/ Index - Külföld - Csehországban is fogy a magyar<!-- Tytuł wygenerowany przez bota -->]</ref><br />{{państwo|CZE}}:<br />9 049<ref>[http://index.hu/kulfold/2012/03/20/csehorszagban_is_fogy_a_magyar/ Index - Külföld - Csehországban is fogy a magyar<!-- Tytuł wygenerowany przez bota -->]</ref><br />{{Państwo|IRL}}:<br />8 034<ref>[http://www.cso.ie/en/media/csoie/census/documents/census2011profile6/Profile%206%20Migration%20and%20Diversity%20Commentary.pdf]</ref><br />{{państwo|POL}}:<br />2 000<ref>[http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/Przynaleznosc_narodowo-etniczna_w_2011_NSP.pdf]</ref>
| Język= [[język węgierski|węgierski]]
| Religie= [[katolicyzm]], [[protestantyzm]]
| Pokrewieństwo= [[Ludy ugrofińskie]]
}}
'''Węgrzy''' (t. Madziarzy, [[język węgierski|węg.]] [[liczba pojedyncza|l.poj.]] ''magyar'', [[Liczba mnoga|l.mn.]] ''magyarok'') – [[naród]] europejski z grupy ludów [[ludy ugrofińskie|ugrofińskich]], zamieszkujący głównie własne państwo narodowe – [[Węgry]] w [[Europa Środkowa|Europie Środkowej]], posługujący się [[język węgierski|językiem węgierskim]].
 
== Liczebność i rozmieszczenie ==
Węgrów jest obecnie około 14,5 miliona. Przeważająca większość zamieszkuje [[Węgry]] – około 10 mln. Około 2,5 mln Węgrów tworzy [[mniejszość narodowa|mniejszości]] w krajach ościennych: [[Rumunia|Rumunii]] ([[Siedmiogród]]) – 1,4 mln, [[Słowacja|Słowacji]] – 0,5 mln, [[Serbia|Serbii]] ([[Wojwodina]]) – 0,3 mln, [[Ukraina|Ukrainie]] ([[Zakarpacie]]) – 156 tys., [[Austria|Austrii]] – 40 tys., [[Chorwacja|Chorwacji]] – 14 tys. i [[Słowenia|Słowenii]] – 6 tys. Istnieje również liczna diaspora węgierska, głównie w Stanach Zjednoczonych, gdzie do węgierskiego pochodzenia przyznaje się około 1,5 mln osób, oraz w Europie Zachodniej, najwięcej w Niemczech – 120 tys. i w Wielkiej Brytanii – 80 tys.
 
Naród węgierski jest jednolity kulturowo i etnicznie. Świadomość odrębności przejawiają dwie grupy: [[Seklerzy]] (węg. ''Székely'') i [[Czangowie]] (węg. ''Csángó''), zamieszkujące odpowiednio [[Siedmiogród]] i [[Mołdawia|Mołdawię]]. Grupy te nie mają rodowodu ugrofińskiego, lecz odmienny – [[Ludy tureckie|turecki]] w przypadku Szeklerów, mieszany w przypadku Czangów.
 
== Nazwa ==
Rodzime określenie narodu węgierskiego brzmi ''magyar'' (wcześniej ''megyeri''). Po raz pierwszy pojawia się w źródłach [[islam|muzułmańskich]] z [[IX wiek|IX]] i [[X wiek]]u. Nie jest jasne, kiedy powstało: zwolennicy teorii o wczesnym wyodrębnieniu się Węgrów sądzą, że było używane od czasu rozpadu wspólnoty ugryjskiej w połowie I tysiąclecia p.n.e., z kolei zwolennicy teorii o późniejszym wyodrębnieniu się etnosu węgierskiego umieszczają to zdarzenie około IX-X wieku n.e. [[András Róna-Tas]] datuje powstanie etnonimu ''magyar'' na pierwszą połowę VIII wieku n.e.
 
Badacze są zgodni, że nazwa ''magyar'' stanowi złożenie słów ''maď''/''madž'' i ''er(i)''. Pierwsze z nich ma [[Języki indoeuropejskie|indoeuropejskiego]] pochodzenia rdzeń ''manč'' „człowiek”, prawdopodobnie związany z rzeczownikiem ''maňča'' „opowiadanie”. Druga część złożenia ''er'' ma pochodzenie ugrofińskie i też znaczy „człowiek” (por. współczesne węg. ''ember'' „człowiek”). Takie konotacje złożenia ''magyar'' dają asumpt do przypuszczeń, że etnos (staro)węgierski powstał ze zlania się dwóch ludów ugryjskich, z których jeden posługiwał się nazwą własną ''manča'', a drugi – ''er''. Powstała w ten sposób nazwa mogła brzmieć ''madžer'' i znaczyć „lud mówiący” (w przeciwieństwie do pozostałych ludów, mówiących niezrozumiale, czyli „niemych”; por. słowiańskie „Słowianie” vs. „Niemcy”)<ref>Múcska 2010, s.344</ref>. ''Magyar'' początkowo było nazwą jednego z siedmiu [[Nomada|koczowniczych]] plemion węgierskich: Meder/Megyer, Tarján, Jenő, Kér, Keszih, Kürt-Gyarmat i Nyék. W końcu [[X wiek|X w.]] plemieniu Magyarów (pod wodzą [[Arpad]]a) udało się zjednoczyć pozostałe sześć pod swoim przewodnictwem.
 
W większości języków europejskich nazwa narodu węgierskiego nie ma jednak nic wspólnego z nazwą rodzimą. Podstawą dzisiejszych nazw jest etnonim ''onogur'', stanowiący złożenie bułgarsko-tureckich słów ''on'' „dziesięć” + ''ogur'' „plemię”, prawdopodobnie pochodzący z V w., gdy Madziarzy byli ściśle związani ze związkiem plemion [[Hunowie|Hunów]] i [[Protobułgarzy|Protobułgarów]], zwanym [[Onogurowie|Onogurami]]. Stykający się z oboma ludami Słowianie przenieśli etnonim ''onogur'' na Madziarów, skrócili go do formy ''og(ъ)r –'' (forma cerkiewna ''ągri'') i wymawiali z [[Prelabializacja|początkowym przydechowym]] ''w-''<ref>[[Aleksander Brückner]] ''Słownik etymologiczny języka polskiego'' za: [[Witold Doroszewski]] ''O kulturę słowa. Poradnik językowy'', t. II, Warszawa 1979, s.544</ref> jako ''W-ągri''. Stąd wywodzą się dzisiejsze „Węgrzy/Węgier” w języku polskim (dawniej również „Węgrzyn”, dziś zarezerwowane dla wina z Węgier, nazwy osad „[[Węgrzce]]” i podobne<ref>Bogdan Wetoszka, ''[http://bogdanwetoszka.eu.interia.pl/praca.doc. Nazwy etniczne na tle wczesnośredniowiecznej sieci osadniczej na Mazowszu północnym]'', praca magisterska obroniona na [[Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie|ATK]]</ref>), równolegle z nieco przestarzałą formą ''Madziar'', ''madziarski''<ref>[[Krystyna Długosz-Kurczabowa]], [http://poradnia.pwn.pl/lista.php?id=5012 Etymologia: Węgier i Węgry] na www.poradnia.pwn.pl</ref> oraz [[język rosyjski|rosyjskie]] ''венгры'' (wym. „wiengry”), [[język ukraiński|ukraińskie]] ''угорці'' (wym. „uhorci”) lub ''угри'' (wym. „uhry”), [[język litewski|litewskie]] ''Vengrai''.
 
W średniowiecznych zapiskach zachodnioeuropejskich Węgrzy byli zwani ''Ungari'' albo ''Ougri''. [[Frankowie|Frankijscy]] kronikarze używali [[łacina|łacińskiego]] określenia ''(H)ungarus''. Początkowa litera „H” w łacińskim etnonimie ''Hungarus'' i pochodnych ma źródło w skojarzeniu Madziarów z Hunami (''Hunni''; jeszcze cesarz [[Franciszek Józef I]] nazywał się królem Hungarów{{fakt|data=2008-10}}). Z tych form wywodzą się [[język angielski|angielskie]] ''Hungarian'', [[język francuski|francuskie]] ''Hongrois'', [[język niemiecki|niemieckie]] ''Ungarn''.
 
W języku [[język słowacki|słowackim]] Węgrzy to dziś ''Maďari'', ale dawniej nazywano ich ''Uhri'', która to nazwa pozostawiła ślad w nazwie historycznego Królestwa Węgier ''Uhorsko''. Podobnie ma się sprawa w języku [[język czeski|czeskim]] – ''Uhři'', dawniej ''Uhri'', zostało wyparte przez ''Maďaři'' i zachowało się w określeniu Węgier historycznych – ''Uhersko'', ''Uherské království''.
 
Na polską nazwę nieco światła rzuca również to, iż w średniowieczu zapisywano ten etnonim (np. w [[Geograf Bawarski|Geografie Bawarskim]]) jako ''Vngare'', przy użyciu [[Alfabet łaciński|łacińskiej]] półsamogłoski [[V]], odczytywanej jako samogłoska „u” lub spółgłoska „w”. Odczytanie tego słowa przez „w” doprowadziło np. autora [[Kronika wielkopolska|Kroniki wielkopolskiej]] do powiązania ''Vngari'' z rzeką [[Wkra (dopływ Narwi)|Wkrą]] (''Vkra, Vcri'') i absurdalnej tezy o pochodzeniu Węgrów z [[Pomorze|Pomorza]]<ref> Jak również zaliczeniu do plemion słowiańskich i wręcz nazwaniu [[Wandalowie|Wandalami]]. [[Jerzy Strzelczyk]], ''Wandalowie i ich afrykańskie państwo'', Warszawa 2005, s.321-322</ref>.
== Pochodzenie i dzieje ==
=== Przed zajęciem Kotliny Panońskiej ===
[[Plik:Magyar vandorlas.gif|thumbmały|Wędrówka plemion węgierskich]]
Węgrzy należą do ludów [[ludy uralskie|uralskich]], do ich gałęzi [[ludy ugrofińskie|ugrofińskiej]], podgałęzi [[ludy ugryjskie|ugryjskiej]]. Ich najbliższymi krewnymi są dziś zamieszkujący zachodnią [[Syberia|Syberię]] [[Chantowie]] i [[Mansowie]]. O wspólnym pochodzeniu świadczy dziś tylko podobieństwo języków (niezbyt bliskie – węgierski oraz [[język chantyjski|chantyjski]] i [[język mansyjski|mansyjski]] nie są wzajemnie zrozumiałe), ponieważ wszelkie więzy kulturowe i antropologiczne zanikły w toku dziejów. W odróżnieniu od swych najbliższych krewnych dzisiejsi Węgrzy bez wątpienia należą do zachodnioeuropejskiego kręgu kulturowego i reprezentują całkowicie [[Biała odmiana człowieka|europoidalny]] [[typologia antropologiczna|typ antropologiczny]].
 
Grupa ludów ugryjskich, wśród nich przodkowie Węgrów, wyodrębniła się spośród ludów ugrofińskich prawdopodobnie w połowie II tysiąclecia p.n.e. Znaleziska archeologiczne świadczą, że siedziby tej grupy ludów znajdowały się na wschód od środkowego [[Ural]]u, w strefie [[tajga|tajgi]] i [[lasostep]]u. Pra-Węgrzy zajmowali południowy skraj – strefę lasostepową, wskutek czego byli wystawieni na kontakty z koczownikami [[Wielki Step|Wielkiego Stepu]]. W następnych stuleciach, prawdopodobnie wskutek postępujących zmian klimatu i stepowienia ich siedzib, sposób utrzymania pra-Węgrów stopniowo zmienił się ze zbieractwa i łowiectwa w pasterstwo, czemu towarzyszyło nabycie od koczowników kluczowej umiejętności hodowli [[koń|konia]].
 
Ani archeologia, ani źródła pisane nie dają żadnych wiadomości, co działo się z przodkami Węgrów w okresie od V wieku p.n.e. do V wieku n.e. Zajmowali oni wtedy terytorium o nie ustalonej lokalizacji zwane w późniejszych kronikach ''[[Magna Hungaria]]'' (łac. „Wielkie Węgry”), leżące albo na stepach [[Kubań|Kubania]] na [[Przedkaukazie|Przedkaukaziu]] (co sugerują zapożyczenia [[Alanowie|alańskie]] w węgierskim) albo między środkową [[Wołga|Wołgą]] a Uralem (co sugerują znaleziska archeologiczne, zwłaszcza cmentarzysko [[Bolsze Tigany]] w dzisiejszym [[Tatarstan]]ie). Obie te hipotezy są zasadnie krytykowane.
 
[[Plik:Kalandozasok.jpg|thumbmały|Najazdy węgierskie]]
Między V a IX wiekiem n.e. większość pra-Węgrów wywędrowała z dotychczasowej siedziby na stepach poduralskich na południowy zachód. Pierwsza faza tej wędrówki zakończyła się osiedleniem na stepach na północnym wybrzeżu [[Morze Czarne|Morza Czarnego]] u granic [[Kaganat Chazarski|państwa chazarskiego]] – gdzieś między dolnym [[Don]]em a dolnym [[Dunaj]]em. Ich obecność tam jest poświadczona dla lat 30. IX wieku przez (dość niepewne czasowo) wzmianki w [[Hodoeporikon|itinerarium]] ''[[Kitāb al-A'lāk an-Nafīsa]]'' [[Persowie|perskiego]] podróżnika [[Ahmad ibn Rusta|Ahmada ibn Rusty]] i w bizantyjskiej kronice ''[[Georgius monachus continuatus]]''. Brak wiadomości co do trasy tej wędrówki: możliwe, że pra-Węgrzy przybyli tu od razu spod Uralu, równie możliwe jednak, że po drodze – dopiero w tym okresie – koczowali na stepach przedkaukaskich między Kubaniem a Donem. Traktat bizantyjskiego cesarza [[Konstantyn VII Porfirogeneta|Konstantyna VII Porfirogenety]] ''[[De administrando imperio]]'' z połowy [[X wiek]]u powiada, że pra–Węgrzy mieszkali w krainie zwanej od imienia jednego z ich wodzów [[Lewedia|Levédia]], leżącej nad nie zidentyfikowaną rzeką „Chidmas” bądź „Chingilus”, skąd zostali wyparci przez [[Pieczyngowie|Pieczyngów]] do krainy zwanej „Atelkuz(u)”, co prawdopodobnie odpowiada węgierskiemu ''[[Etelköz]]'' („międzyrzecze”). Wzajemny stosunek tych dwóch krain jest niepewny: mogły się pokrywać, Levédia mogła również stanowić tylko część Etelköz podległą jednemu z wodzów. Wybitny węgierski mediewista [[Gyula Kristó]] zidentyfikował „Chidmas” jako [[Kodyma (rzeka)|Kodymę]], „Chingilus” jako [[Inguł]] – dopływy dolnego biegu [[Boh]]u i na tej podstawie umieścił Levédię między Dunajem a Prutem, względnie między Prutem a Dniestrem. [[Geograf Bawarski]] w [[845]] zna Węgrów pod łacińską nazwą ''Ungare''.
 
W tym okresie pra-Węgrzy pozostawali pod intensywnymi politycznymi i kulturowymi wpływami [[Protobułgarzy|protobułgarskich]] i [[Chazarowie|chazarskich]] organizmów państwowych. Zapożyczenia w [[język starowęgierski|języku starowęgierskim]] świadczą o długotrwałych kontaktach z ludami [[ludy tureckie|tureckimi]] i [[ludy irańskie|irańskimi]].
 
Jeszcze przebywając w Etelköz, począwszy od [[862]], pra-Węgrzy regularnie zapuszczali się do środkowej, a nawet zachodniej Europy, z reguły jako sprzymierzeńcy jednej z lokalnych potęg – Wschodnich Franków, Wielkich Moraw, Bizancjum. Nieustanny nacisk Pieczyngów skłonił ich w końcu, po kolejnej klęsce, prawdopodobnie w [[895]], do przesiedlenia się za Karpaty – do [[Kotlina Panońska|Kotliny Panońskiej]] (Niziny Węgierskiej). Doszło do tego w [[896]] – wydarzenie to, zwane ''[[Zajęcie ojczyzny|Honfoglalás]]'' („zajęcie ojczyzny”), oznaczało koniec ich wędrówki, a jednocześnie wejście w krąg kultury europejskiej i jako takie miało przełomowe znaczenie dla dziejów Węgrów i ich państwa.
 
=== Po zajęciu Kotliny Panońskiej ===
[[Plik:Arpadfeszty.jpg|thumbmały|Oddziały Węgrów pod wodzą [[Arpad]]a przekraczają [[Karpaty]]]]
Wbrew legendzie zasiedlanie przez Węgrów Kotliny Panońskiej, a jednocześnie ich wycofywanie się z terenów zakarpackich, następowało stopniowo. Jeszcze w [[898]] Węgrzy panowali w staroruskim grodzie [[Halicz (miasto)|Halicz]]<ref>„w czwartym tygodniu [[Almos (ojciec Arpada)|książę Almos]] przybył wraz ze swoimi do Halicza i tam dla siebie oraz swoich ludzi wybrał miejsce na odpoczynek. Na wieść o tym książę Halicza, z całym swoim otoczeniem wyszedł boso na spotkanie księcia Almosa. Ofiarował mu rozliczne dary do jego użytku i otwarłszy bramy miasta Halicza, przyjął go jak swojego. Dał na zakładnika swojego jedynego syna wraz z innymi synami dostojników swojego królestwa. [...] Kiedy jednak książę Almos odpoczywał przez miesiąc w Haliczu, książę halicki i pozostali jego towarzysze [...] zaczęli prosić księcia Almosa i jego możnych, by odeszli na zachód za Śnieżny Las, do krainy panońskiej.” [w:] Ryszard Grzesik. [[Gesta Hungarorum]]. {{ISBN|83-88385-84-4}} Kraków. 2006 str. 63-65</ref><ref>„Panują oni [Madziarzy] nad wszystkimi sąsiadującymi z nimi Słowianami, nakładają na nich ciężkie daniny, oni zaś są w ich rękach jako brańcy wojenni [...]. Urządzają na Słowian wyprawy łupieskie, prowadzą jeńców wzdłuż wybrzeża [morskiego] [...] do położonego w kraju Greków portu, zwanego K.r.h [Kercz?]” [w:] Tadeusz Lewicki, Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny, t. II, cz. II, [współpraca: Maria Czapkiewicz, Anna Kmietowicz, [[Franciszek Kmietowicz (arabista)|Franciszek Kmietowicz]]], Wrocław-Warszawa – Kraków – Gdańsk 1977 str. 35; op. cit. Ibn Rosteh, Relacja Anonimowa z II. poł. IX wieku.</ref>. Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa osadnictwo węgierskie zaczęło się od krainy nad [[Cisa|Cisą]], w owym czasie nie zamieszkanej, a następnie rozprzestrzeniało się na zachód. W kampanii lat [[900]]-[[907]] Węgrzy rozbili upadające [[państwo wielkomorawskie]] i zbrojnie wyparli [[państwo wschodniofrankijskie]] za barierę [[Alpy|Alp]], opanowując dawną rzymską Panonię (tereny między Dunajem, Sawą i Alpami), zamieszkaną przez [[Słowianie panońscy|Słowian panońskich]] i resztki ludów wcześniej tam bytujących (rzymską ludność prowincjonalną, [[Wołosi|Wołochów]], [[Awarowie|Awarów]], [[Germanie|Germanów]])<ref>Dąbrowska 1979, s.166-179</ref>.
 
W latach 70. XX wieku węgierski historyk [[Gyula Kristó]] postawił hipotezę, że Węgrzy zasiedlili Kotlinę Panońską w dwóch falach. Drugą miał stanowić ''Honfoglalás'' („Czarni Węgrzy”), a pierwszą mieli stanowić w latach 70. VII wieku n.e. „Biali Węgrzy”, będący etnicznym substratem stwierdzonego archeologicznie tzw. stylu późnoawarskiego. Przypuszczenie to Gy. Kristó oparł na lokalizacji cmentarzysk późnoawarskich, na nazewnictwie osad węgierskich, przekazach kronik węgierskich i na podobieństwie metalurgii i złotnictwa. Hipoteza ta jest obecnie odrzucana<ref>Múcska 2010, s.342</ref><ref>Dąbrowska 1979, s.165</ref>.
 
Przez całą pierwszą połowę [[X wiek]]u Węgrzy podejmowali łupieżcze wyprawy na całą kontynentalną Europę, od Hiszpanii i Włoch po Niemcy i Bizancjum, odznaczając się przy tym niesłychanym okrucieństwem. Kres łupiestwu położyła dopiero [[Bitwa nad rzeką Lech (955)|miażdżąca klęska]] zadana im przez wojska Królestwa Niemieckiego nad rzeką [[Lech (rzeka)|Lech]] w [[Bawaria|Bawarii]] w [[955]]. W ciągu następnego półwiecza Węgrzy pod rządami dynastii [[Arpadowie|Arpadów]] przekształcili swe państwo w [[feudalizm|feudalną]] monarchię typu zachodnioeuropejskiego (koronacja Stefana I w [[1001]]). W tym czasie dokonała się również chrystianizacja Węgier ([[974]]). Za czasów Stefana I Królestwo Węgier osiągnęło w przybliżeniu swe późniejsze granice. Skonsolidowane państwo oparło się wreszcie kolejnym najazdom koczowniczych Pieczyngów w XI wieku, jak również przetrwało pustoszący najazd mongolski w [[1241]].
 
W odróżnieniu od Protobułgarów po podboju Bułgarii Węgrzy nie roztopili się bez śladu w masie ludności słowiańskiej, lecz w ciągu następnych stuleci narzucili jej swój język i – częściowo – kulturę<ref>Wojna 1983, s.180-182</ref>. Ludność i kultura czysto słowiańska ostała się tylko na peryferyjnych, głównie górskich terenach Królestwa Węgier. Asymilacji uległy również ludy osiedlające się na Węgrzech w następnych wiekach: tureccy [[Połowcy|Kumanowie]] (węg. ''Kun'') i irańscy [[Jasowie]] (węg. ''Jász''). [[Madziaryzacja|Madziaryzacji]] ulegli także liczni osadnicy sprowadzani na Węgry przez kolejnych władców z Włoch, Niemiec i Francji. Przez kolejne stulecia wraz z rozwojem gospodarczym Węgier do Kotliny Panońskiej napływali również osadnicy z krajów sąsiednich – Słowacy, Rusini, Chorwaci, Wołosi, Serbowie. Ta kolonizacja pozwoliła na ponowny rozwój kraju spustoszonego przez dwustuletnią (1526-1699) okupację turecką; niektóre tereny stały się wówczas bezludne i wymagały zasiedlenia na nowo. Naród węgierski przetrwał [[germanizacja|germanizacyjne]] zakusy [[Habsburgowie|habsburskich]] władców w XVIII wieku, a w XIX wieku urósł do potęgi politycznej, podejmując z kolei próby madziaryzacji [[Słowacy|Słowaków]].
 
[[Plik:Dist of hu lang europe.svg|thumbmały|Współczesne rozmieszczenie Węgrów]]
Narodową tragedią stał się dla Węgrów [[Traktat wersalski|ład wersalski]], ustanowiony wobec Węgier [[Traktat w Trianon|traktatem w Trianon]] z [[1922]]. Z jego mocy terytorium zamieszkane przez Węgrów zostało okrojone – w sprzeczności z oficjalnie głoszoną zasadą etniczną i zasadą samostanowienia narodów. Jedna trzecia Węgrów została odcięta od etnicznych Węgier granicami nowo uformowanych państw, w większości wrogich Węgrom – [[Austria|Austrii]], [[Czechosłowacja|Czechosłowacji]], [[Rumunia|Rumunii]] i [[Jugosławia|Jugosławii]]. [[Autochton]]iczni przecież Węgrzy byli w nich traktowani w najlepszym przypadku obojętnie, z reguły nieżyczliwie (przymusowa [[slawizacja]] w Czechosłowacji i Słowacji), a w skrajnych przypadkach poddawani represjom (reżim [[Nicolae Ceaușescu]] w Rumunii, sowieckie wywózki z Rusi Zakarpackiej)<ref>[http://www.psz.pl/tekst-5252/Maciej-Jarecki-Wegrzy-na-Slowacji-i-w-krajach-sasiednich Jarecki]</ref>. Z tym stanem rzeczy Węgrzy nie pogodzili się do dzisiaj – hasła zjednoczenia Węgrów, poprzez połączenie obszarów przez nich zamieszkanych, są wciąż żywe i popierane przez władze<ref>Guz-Vetter 2003</ref>. Kolejną traumą narodową Węgrów był okres komunizmu – [[Stalinizm|stalinowski]] reżim [[Mátyás Rákosi|Rákosiego]] był o wiele brutalniejszy, niż w Polsce, a stłumienie [[Powstanie węgierskie 1956|powstania 1956 roku]] i następująca po nim przymusowa stabilizacja („[[gulaszowy komunizm]]”) zaowocowały ogólnospołeczną frustracją, której objawem był najwyższy w Europie wskaźnik samobójstw i ubytek ludności.
 
== Bibliografia ==
* [[Péter Hajdú]] ''Narody i języki uralskie'', Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1971
* [[Romuald Wojna]] ''Wielki świat nomadów. Między Chinami i Europą'', Państwowe Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, Warszawa 1983
* [[Elżbieta Dąbrowska]] ''Węgrzy'', w: [[Wojciech Szymański (archeolog)|Wojciech Szymański]], [[Elżbieta Dąbrowska]] ''Awarzy. Węgrzy'', Zakład Narodowy imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 1979, {{ISBN|83-04-00246-9}}
* [[Wacław Felczak]] ''Historia Węgier'', wyd. II uzup., Zakład Narodowy imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 1983, {{ISBN|83-04-01028-3}}
* [[Aleksander Nawrocki]] ''Szamanizm i Węgrzy'', „Iskry”, Warszawa 1988
* [[Vincent Múcska]] ''Migracja i etnogeneza Węgrów. Zarys współczesnego stanu badań'', w: [[Maciej Salamon]] (red.), [[Jerzy Strzelczyk]] (red.) ''Wędrówka i etnogeneza w starożytności i średniowieczu'', Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagellonica”, Kraków 2010, {{ISBN|83-88737-86-4}}
* ''Középiskolai történelmi atlasz'', Cartographia Tankönyvkiadó Kft, Budapest 2008, {{ISBN|978-963-262-385-6}} CM
* [[Marzena Guz-Vetter]] „Fiasko »Karty Węgra«”, ''Unia & Polska'' nr 8 (103), listopad 2003
* [http://www.psz.pl/tekst-5252/Maciej-Jarecki-Wegrzy-na-Slowacji-i-w-krajach-sasiednich Maciej Jarecki ''Węgrzy w na Słowacji i w krajach sąsiednich'']
 
{{Przypisy}}
2 727 266

edycji