Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 109 bajtów ,  2 lata temu
m
Drobna zmiana
[[Plik:USA Delaware age pyramid.svg|240px|thumb|Piramida wieku]]
{{Polityka Delaware}}
'''Delaware''' ({{Wymowa|En-us-Delaware.ogg|wymowa:/ˈdɛləwɛər/}}) – [[Stan (podział administracyjny)|stan]] na wschodnim wybrzeżu [[Stany Zjednoczone|Stanów Zjednoczonych]], w regionie [[Stany Środkowoatlantyckie|Stanów Środkowoatlantyckich]], na [[Nizina Atlantycka|Nizinie Atlantyckiej]], nad [[Zatoka Delaware|zatoką Delaware]]. Na zachodzie i południu graniczy ze stanem [[Maryland]], na północy ze stanem [[Pensylwania]], a na północnym wschodzie z [[New Jersey]]. Jeden z [[Trzynaście kolonii|trzynastu stanów pierwotnych]]. Leży na obszarze Niziny Nadbrzeżnej i obok [[Floryda|Florydy]] jest najniżej położonym stanem USAStanów Zjednoczonych. Nazwa stanu pochodzi od [[Thomas West, trzeci hrabia De La Warr|Thomasa Westa, trzeciego hrabiego De La Warr]], angielskiego arystokraty i pierwszego gubernatora kolonialnego stanu [[Wirginia]]<ref>'[http://www.etymonline.com/index.php?term=Delaware 'Delaware<nowiki>''</nowiki>], Online Etymology Dictionary</ref>.
 
Delaware znajduje się w północno-wschodniej części [[Delmarva|półwyspu Delmarva]]. Jest drugim od końca [[Stany USA według powierzchni|co do wielkości]], szóstym od końca [[Stany USA według liczby ludności|pod względem zaludnienia]] i szóstym pod względem [[Stany USA według gęstości zaludnienia|gęstości zaludnienia]] stanem USAStanów Zjednoczonych. Delaware dzieli się na [[Lista hrabstw w stanie Delaware|trzy hrabstwa]]: [[Hrabstwo New Castle|New Castle]], [[Hrabstwo Kent (Delaware)|Kent]] i [[Hrabstwo Sussex (Delaware)|Sussex]]. W hrabstwach Sussex i Kent największą rolę w gospodarce odgrywa rolnictwo, natomiast w New Castle – przemysł.
 
Przed przybyciem Europejczyków w XVI w., Delaware był zamieszkany przez plemiona [[Delawarowie|Lenni Lenape]] (na północy) i [[Nanticoke (plemię)|Nanticoke]] (na południu). W 1631 r. przybyli tu pierwsi Europejczycy, którymi byli [[Holendrzy]]. Zamieszkiwali obszar położony w pobliżu dzisiejszego miasta [[Lewes (Delaware)|Lewes]], który został przyłączony do [[Kolonia Zwaanendael|kolonii Zwaanendael]].
Duża część ziem uprawnych leży poniżej 18 m n.p.m. Na południu tereny bardziej piaszczyste i mniej urodzajne.
 
Drugi od końca pod względem powierzchni stan USAStanów Zjednoczonych po [[Rhode Island]]. Pierwszy, który ratyfikował [[Konstytucja Stanów Zjednoczonych|Konstytucję Stanów Zjednoczonych]]. Stąd przydomek: ''First State''.
 
== Historia ==
* 1655 – kolonia przeszła na własność [[Holandia|Holendrów]] z [[Nowy Jork|Nowego Amsterdamu]] (dziś Nowy Jork)
* 1664 – obszar Delaware został przyłączony do [[Prowincja Pensylwania|Prowincji Pensylwanii]] (kolonia stała się własnością Wielkiej Brytanii)
* 1703 – kolonia Delaware otrzymałotrzymała ograniczoną autonomię
* 1776 – kolonia została przekształcona w stan po uzyskaniu niepodległości przez Stany Zjednoczone
* 1787 – na terenie stanu został wprowadzony zakaz sprowadzania murzyńskich niewolników
* 7 grudnia 1787 – zgromadzenie stanowe ratyfikowało Konstytucję Stanów Zjednoczonych (kolonia stała się pierwszym stanem USAStanów Zjednoczonych)
* 1861-1865 – [[wojna secesyjna]]. Mimo, że był to [[stany graniczne (wojna secesyjna)|stan niewolniczy]] , Delaware walczył po stronie [[Unia (Stany Zjednoczone)|Unii]]
 
== Etymologia ==
[[Plik:Woodbrook test.jpg|thumb|Zachód słońca w Woodbrook (hrabstwo New Castle)]]
 
Delaware jest drugim od końca pod względem wielkości stanem [[Stany Zjednoczone|USAStanów Zjednoczonych]] – jego długość wynosi 154&nbsp;km, natomiast szerokość od 14 do 56&nbsp;km, co daje powierzchnię 5060&nbsp;km<sup>2</sup>.
 
Granice Delaware są wyznaczone przez granicę ze stanem [[Pensylwania]] od północy, [[Delaware (rzeka)|rzekę Delaware]] i [[Ocean Atlantycki]] od wschodu, a od zachodu i południa przez stan [[Maryland]]. Niewielkie obszary stanu są też usytuowane za wschodnią stroną [[estuarium]] rzeki Delaware, i te obszary graniczą na lądzie z [[New Jersey]]. Określenie północnej granicy stanu jest nietypowe. Większość z niego to łuk o okręgu o promieniu 12 mil (19.3&nbsp;km) i środku w kopule budynku sądu w [[New Castle (Delaware)|New Castle]] i jest znany jako ''Twelve Mile Circle''. Jest to jedyna zaokrąglona granica międzystanowa w USAStanach Zjednoczonych.
 
Granica ta rozciąga się od brzegu stanu New Jersey, po czym biegnie [[Dwunastomilowy łuk|łukiem]] o długości 19&nbsp;km wzdłuż rzeki Delaware. W pobliżu doliny, w sąsiedztwie stanu Maryland, granica zmierza na zachód. Około kilometr dalej granica ta kieruje się na południe. W pobliżu drogi międzystanowej [[U.S. Route 50]] granica kieruje się na wschód, do wybrzeża Oceanu Atlantyckiego w mieście [[Ocean City (Maryland)|Ocean City]]. [[Klin (Delaware)|Klin]] o powierzchni 3&nbsp;km, leżący w północno-zachodniej części stanu Delaware, przy zbiegu granic stanów Maryland i Pensylwania, na skutek problemów wiążących się z osiemnastowiecznymi technikami pomiarowymi stał się przedmiotem ciągnącego się przez wiele lat sporu pomiędzy otaczającymi go stanami, rozstrzygniętego na korzyść Delaware dopiero w 1921 roku.
42 132

edycje