Otwórz menu główne

Zmiany

 
W 1401 brat stryjeczny Jagiełły, [[Witold Kiejstutowicz|Witold]], podpisał akt [[unia wileńsko-radomska|unii wileńsko-radomskiej]], uzyskując tym samym dla siebie tytuł wielkiego księcia Litwy. Jagiełło został jednak księciem zwierzchnim Wielkiego Księstwa Litewskiego i to on był wodzem naczelnym sił polsko-litewskich w [[bitwa pod Grunwaldem|bitwie pod Grunwaldem]] (1410 r.).
Witold bezskutecznie próbował rozbić [[Złota Orda|Złotą Ordę]], ponosząc klęskę w [[bitwa nad Worsklą|bitwie nad Worsklą]] (12 lub 16<ref>A. Supruniuk, ''Wojewoda płocki Abraham Socha. Przyczynek do genealogii Nałęczów mazowieckich'', [w:] A. Supruniuk, ''Szkice o rycerstwie mazowieckim XIV/XV wieku'', Toruń 2008, {{ISBN|978-83-89376-69-5}}, s. 7-8.</ref> sierpnia 1399). [[Wielkie Księstwo Moskiewskie]] parło na zachód, podbijając w 1478 [[Nowogród Wielki]], w 1485 [[Iwan III Srogi|Iwan III]] oderwał od Litwy tereny nad górną [[Oka (dopływ Wołgi)|Oką]] i [[Wiaźma|Wiaźmą]] (1494), w latach 1500-1503 Moskwa opanowała ziemię czernihowsko-czernihowską i siewierską oraz Smoleńszczyznę ze Smoleńskiem (1514). W wielu wojnach (1512-1522; 1534-1537) Litwa odzyskała jedynie [[Homel]] i [[Starodub]] ([[:Kategoria:Wojny litewsko-rosyjskie|wojny litewsko-rosyjskie]]).
 
W 1569 r., za panowania [[Zygmunt II August|Zygmunta Augusta]], na [[Sejm (Wielkie Księstwo Litewskie)|sejmie]] w [[Lublin]]ie doszło do zawarcia [[unia realna|unii realnej]] między dwoma państwami. Bezskutecznie sprzeciwiała się temu część litewskich magnatów, bojących się o utratę dominującej pozycji na Litwie.
Pomimo że w doktrynie państwowej jedynie [[Litwa|Republika Litewska]] odwołuje się do dziedzictwa Wielkiego Księstwa Litewskiego, przywołując w [[preambuła|preambule]] do Konstytucji z 2 listopada 1992 r. [[Statuty litewskie|Statuty Litewskie]], to dziedzicami są również Polacy, zarówno mieszkańcy tej części współczesnej Polski, która należała przez wieki do Wielkiego Księstwa, jak i mieszkający na Litwie i Białorusi, oraz w pewnym stopniu rozproszeni po [[Wysiedlenie Polaków z Kresów Wschodnich 1944–1946|wysiedleniach]] na inne ziemie polskie. Dotyczy to również wielkich rodów dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego (jak [[Radziwiłłowie herbu Trąby|Radziwiłłów herbu Trąby]]<ref>Ponownemu pochówkowi w 2009 r. [[Mikołaj Radziwiłł Rudy|Mikołaja Radziwiłła Rudego]] i [[Mikołaj Radziwiłł Czarny|Mikołaja Radziwiłła Czarnego]] oraz sześciu ich krewnych, których szczątki przypadkowo odnaleziono, nadano rangę państwową z asystą wojskową. Na pogrzebie byli przedstawiciele Radziwiłłów z Polski. Julita Tryk, [http://kurierwilenski.lt/2009/09/07/litwa-pozegnala-radziwillow/ ''Litwa pożegnała Radziwiłłów''].</ref>, [[Sapiehowie herbu Lis|Sapiehów]], [[Tyszkiewiczowie herbu Leliwa|Tyszkiewiczów]], [[Romer (herb szlachecki)|Romerów]], [[Komorowscy herbu Korczak|Komorowskich]] itd.), którzy zamieszkują [[Polska|Polskę]] lub państwa Zachodu i ani jeden przedstawiciel tych rodzin nie mieszka w granicach obecnej [[Litwa|Republiki Litewskiej]]<ref>[http://www.rp.pl/artykul/908449.html. ''Na Litwie zmarła ciocia Bronisława Komorowskiego'']</ref>.
 
Na dziedzictwo w nie mniejszym stopniu niż dzisiejsi Litwini mogą się powoływać [[Białorusini]]<ref>W 1923 białoruski historyk Wasyl Drużczyc nazywał Wielkie Księstwo litewsko-białoruskim (''Stan państwa litewsko - białoruskiego po Unii lubelskiej'' [https://archive.is/4pNhr cz. 1], [https://archive.is/jjMvv cz. 2], [https://archive.is/eQpon cz. 3]).</ref> (za czasów Wielkiego Księstwa polsko- i ruskojęzycznychrusko-języcznych mieszkańców księstwa zwano Litwinami, a mieszkańców większości terytorium dzisiejszej Litwy – częściej [[Żmudzini|Żmudzinami]]<ref>''Natomiast chłopskich mieszkańców terenów etnicznie litewskich niemal tradycyjnie nazywano po prostu ludem żmudzkim, a ich język żmudzkim dialektem'', K. Buchowski, ''Litwomani i polonizatorzy. Mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku'', Białystok 2006, s. 19.</ref>; zob. [[Litwini w znaczeniu historycznym]]). Jednak do Wielkiego Księstwa Litewskiego odwołuje się narodowa opozycja (zob. [[litwinizm]]), a obecne władze, w sferze nie tylko symboliki, wybierają tradycje [[Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka|sowieckiej Białorusi]]. Z dawnego przedrozbiorowego Wielkiego Księstwa o powierzchni około 320 000 km² dwie trzecie należy do dzisiejszej Białorusi, a [[język ruski]] (zwany obecnie starobiałoruskim albo staroukraińskim, a wtedy też litewskim<ref name="katl">[[:be-x-old:Андрэй Катлярчук|Андрэй Катлярчук]]. [http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // «Arche» № 2 (25) – 2003.</ref><ref>Сяргей Дубавец, [[:be-x-old:Генадзь Сагановіч|Генадзь Сагановіч]]. [http://www.belarusguide.com/as/history/biel2.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // З гісторыяй на «Вы». Выпуск 2. Менск, 1994.</ref><ref name="vn">[[:be-x-old:Вячаслаў Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]. [http://vn.belinter.net/vkl/36.html Літвіны] // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш.Т. 2: Кадэцкі корпус – Яцкевіч. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 206–208.</ref><ref>[[:be-x-old:Эдвард Зайкоўскі|Эдвард Зайкоўскі]]. [http://old.nv-online.info/index.php?c=ar&i=15053 Літва гістарычная...] // «Народная Воля» №99–100, 30.06.2009.</ref>) był w pierwszych wiekach jego istnienia językiem kultury i dworu, a aż do 1699 r. [[język urzędowy|językiem urzędowym]].
 
Pomimo rozbiorów poczucie wspólnoty Wielkiego Księstwa i [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej]] przetrwało niemal do drugiej połowy XIX w. (zob. [[Manifestacja Jedności Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Kownie w 1861 r.|Manifestacja jedności w 1861 r. w Kownie]]).
Jeszcze na początku XX w. polskojęzyczni patrioci Wielkiego Księstwa Litewskiego ([[krajowcy]] i ''federaliści''<ref>K. Buchowski, ''Litwomani i polonizatorzy. Mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku'', Białystok 2006, s. 154 i n.</ref>) dążyli do jego odbudowy, ale ich wysiłki rozbiły się o mur młodego nacjonalizmu litewskiego. Dziedzictwo wielkiego i wielokulturowego państwa miało stać się wyłączną domeną małego narodu ''zrekonstruowanego'' na gruncie ściśle etnicznym i językowym. Dziś na ziemiach b. Wielkiego Księstwa LItewskiegoLitewskiego po UniUnii Lubelskiej mieszka ponad 13 mln mieszkańców, z czego Białorusini stanowią 8 mln, Litwini (w dzisiejszym znaczeniu tej nazwy) 2,5 mln (w tym 0,5 mln [[Żmudzini|Żmudzinów]]) i Polacy 2-2,5 mln. W całym byłym Księstwie Litewskim z czasów Jagiełły obecnie mieszka ponad 50 milionów .
 
Pomimo [[Represje ZSRR wobec Polaków i obywateli polskich 1939–1946|represji]], [[rusyfikacja|rusyfikacji]], [[Lituanizacja|lituanizacji]], ludobójstwa sowieckiego i hitlerowskiego Polacy stanowią nadal znaczną część ludności ziem b. Wielkiego Księstwa, zamieszkując zwarcie pas rozdzielający żywioł białoruski i litewski, od [[Suwalszczyzna|Suwalszczyzny]] i [[Obwód grodzieński|Grodzieńszczyzny]], poprzez [[Wileńszczyzna|Wileńszczyznę]] aż po [[Łatgalia|Inflanty Polskie]], po wszystkich stronach istniejących obecnie granic. Na ziemiach należących współcześnie do [[Polska|Polski]], a wchodzących w latach 1569-1795 w skład Wielkiego Księstwa (część byłych województw: [[województwo trockie|trockiego]], [[województwo brzeskolitewskie|brzeskolitewskiego]] i zachodnie fragmenty [[Województwo nowogródzkie (I Rzeczpospolita)|nowogródzkiego]]), mieszka około 700 tys. osób i znajdują się takie miasta jak [[Biała Podlaska]], [[Hajnówka]], [[Sokółka]] i [[Suwałki]] (bez włączonego do [[Korona Królestwa Polskiego|Korony Królestwa Polskiego]] w 1569 r. [[Województwo podlaskie (I Rzeczpospolita)|województwa podlaskiego]]). Po obu stronach dzisiejszej [[Granica białorusko-litewska|granicy litewsko-białoruskiej]] mieszka dalsze 1,5 mln Polaków.
Anonimowy użytkownik