Sąd konstytucyjny: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 4 bajty ,  2 lata temu
WP:SK+ToS+mSI+Bn, drobne redakcyjne, drobne techniczne
(WP:SK+ToS+mSI+Bn, drobne redakcyjne, drobne techniczne)
'''Sąd konstytucyjny''' – specjalny [[organ państwowy|konstytucyjny organ]] [[sąd]]owy powołany do [[sądowa kontrola konstytucyjności prawa|kontroli konstytucyjności prawa]] oraz wykonywania innych obowiązków określonych przez [[konstytucja|konstytucję]].
 
== Kompetencje ==
 
Obok kontroli konstytucyjności prawa sądy konstytucyjne mają często inne kompetencje: rozwiązywanie [[spory kompetencyjne|sporów kompetencyjnych]] pomiędzy najwyższymi organami państwa, kontrolę prawidłowości [[wybory|wyborów]] i [[referendum|referendów]], kontrolę konstytucyjności [[Partia polityczna|partii politycznych]] (z możliwością ich delegalizacji) czy prowadzenie [[Postępowanie karne|postępowań karnych]] w sprawach [[Przestępstwo|przestępstw]] popełnionych przez wysokich funkcjonariuszy państwowych{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}.
 
== Funkcje ==
Sądy konstytucyjne kontrolując konstytucyjność prawa wypełniają szereg funkcji ustrojowych:
# są formą nakładania konstytucyjnych ograniczeń na działalność [[władza ustawodawcza|władz ustawodawczej]] i [[władza wykonawcza|wykonawczej]]{{odn|Graber|2002}},
# powstrzymują [[większość parlamentarna|większość parlamentarną]] przed uzurpacją władzy{{odn|Graber|2002}},
# chronią [[mniejszość|mniejszości]] przed [[tyrania większości|tyranią większości]]{{odn|Graber|2002}}{{odn|Pildes|2011|s=254}},
# pozwalają na rzeczywistą realizację zasad i wartości konstytucyjnych, w tym w szczególności praw obywatelskich, w szczególności w sytuacjach, gdy są one naruszane przez władze lub przez większość społeczeństwa{{odn|Pildes|2011|s=254}},
# pozwalają rozwiązać niektóre palące problemy i konflikty, które nie dają się rozwiązać drogą parlamentarną z powodu zbytniej [[polaryzacja społeczna|polaryzacji politycznej]]{{odn|Graber|2002}},
# dzięki instytucji [[skarga konstytucyjna|skargi konstytucyjnej]], wyposażają obywateli w uprawnienia wpływania na kształt ustroju, przez co jest instrumentem pogłębiania [[demokratyzacja|demokratyzacji]] ustroju i zwiększenia jego [[Legitymizacja władzy|legitymizacji]]{{odn|Pildes|2011|s=254}}.
 
Dodatkowo, w porównaniu ze zdecentralizowanym systemem amerykańskim, funkcjonowanie sądu konstytucyjnego:
# wspiera jednolitość orzecznictwa i [[pewność prawa]]{{odn|Ferreres Comella|2011|s=268-269268–269}},
# zapewnia istnienie grona eksperckiego służącego radą i opinią w kwestiach konstytucyjnych{{odn|Ferreres Comella|2011|s=269-270269–270}},
# zapewnia większą legitymizację demokratyczną systemu, jako że sądy konstytucyjne są najczęściej obsadzane przez ciała przedstawicielskie, w przeciwieństwie do sądownictwa powszechnego{{odn|Ferreres Comella|2011|s=270-271270–271}},
# pozwala utrzymywać równowagę pomiędzy władzami w państwie. Analiza istniejących sądów wskazuje, że sądy takie są ustanawiane przez ustrojodawców w sytuacjach, gdy konstytucyjne relacje między poszczególnymi władzami nie są jasno określone{{odn|Romeu|2006|s=105}}. Sąd konstytucyjny ma zapobiec zdominowania ustroju przez jedną z władz{{odn|Romeu|2006}},
# wspiera [[transformacja ustrojowa|transformację ustrojową]] w krajach przechodzących z jednego reżimu konstytucyjnego do innego (teza ta znajduje oparcie jedynie w danych z krajów europejskich){{odn|Romeu|2006}}.
 
== Modele sądu konstytucyjnego ==
Wyróżnia się dwie zasadnicze formy działania sądów konstytucyjnych: [[Francja|francuską]] oraz [[Niemcy|niemiecką]], przy czym w niektórych krajach (np. we [[Włochy|Włoszech]]) istnieje model pośredni{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}. Kryterium wyróżniającym jest to, kto jest uprawniony do wniesienia sprawy przed sąd konstytucyjny. W odmianie francuskiej<ref>Po reformie z 2008 r. również we Francji przyjęto odmianę pośrednią{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}.</ref> jedynie pewne organy ([[ombudsman]], prezydent) czy grupy polityczne (najczęściej określona grupa parlamentarzystów) mają kompetencje do zgłaszania wniosku o taką kontrolę. Kontrola jest abstrakcyjna, tzn. opiera się na samej wątpliwości danego organu, czy dany akt prawny jest zgodny z konstytucją{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}. Obywatele nie mają bezpośredniego dostępu do sądu konstytucyjnego.
 
W wersji niemieckiej kontrola konstytucyjności jest konkretna. Obywatele, którzy czują, że ich podstawowe prawa i wolności zostały naruszone i którzy wyczerpali drogę sądową przed sądami powszechnymi, mogą wystąpić ze [[skarga konstytucyjna|skargą konstytucyjną]] do sądu konstytucyjnego, który zbada konstytucyjność aktu prawnego, na podstawie którego sąd podjął decyzję. Warunki skargi konstytucyjnej są wyraźnie sprecyzowane i składana jest ona najczęściej za pośrednictwem sądu powszechnego lub najwyższego. Sądy powszechne mogą też występować do sądu konstytucyjnego w formie [[pytanie prejudycjalne|pytania prejudycjalnego]]{{odn|Ferreres Comella|2011|s=267}}.
 
== Sądy konstytucyjne na świecie ==
Pierwsze sądy konstytucyjne powstały w okresie międzywojennym w [[Republika Austriacka|Austrii]] i [[Pierwsza Republika Czechosłowacka|Czechosłowacji]] pod wpływem konstytucyjnych idei [[Hans Kelsen|Hansa Kelsena]]. Po II wojnie światowej nadeszły trzy fale demokratycznych przemian ustrojowych, które wiązały się z rozprzestrzenieniem tej instytucji na świecie. Po 1945 wprowadzono je w wielu krajach zachodnioeuropejskich, w latach 60. i 70. w krajach powstałych w wyniku [[dekolonizacja|dekolonizacji]], a po 1989 w demokratyzujących się krajach z dawnego [[blok wschodni|bloku wschodniego]]{{odn|Romeu|2006|s=104}}. Wśród państw, które w toku swojej historii ustanowiły sądową kontrolę konstytucyjności prawa, formę sądu konstytucyjnego przyjęło 76% państw europejskich, 57% państw azjatyckich, 51% państw afrykańskich, 33% bliskowschodnich, 20% amerykańskich i żadne z państw Oceanii{{odn|Romeu|2006|s=104}}.
 
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|Bangladesz, Indonezja, Kambodża, Kazachstan, Korea Południowa, Mongolia, Sri Lanka, Syria, Tajwan, Tadżykistan, Tajlandia, [[Sąd Konstytucyjny (Turcja)|Turcja]], Uzbekistan
|Albania, Andora, Armenia, Austria, Azerbejdżan, Białoruś, Belgia, Bośnia i Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Czarnogóra, [[Sąd Konstytucyjny (Czechy)|Czechy]], [[Rada Konstytucyjna|Francja]], Gruzja, [[Trybunał Konstytucyjny (Hiszpania)|Hiszpania]], [[Sąd konstytucyjny (Litwa)|Litwa]], [[Trybunał Konstytucyjny (Łotwa)|Łotwa]], Macedonia, Mołdawia, [[Federalny Trybunał Konstytucyjny|Niemcy]], [[Trybunał Konstytucyjny|Polska]], Portugalia, Rosja, Rumunia, Serbia, [[Sąd Konstytucyjny (Słowacja)|Słowacja]], Słowenia, [[Sąd Konstytucyjny (Ukraina)|Ukraina]], [[Trybunał Konstytucyjny (Węgry)|Węgry]], [[Sąd Konstytucyjny (Włochy)|Włochy]]
|-
|}
 
W 1952 wraz z powstaniem [[Wspólnoty europejskie|Wspólnot Europejskich]] utworzono jako jeden z głównych ich organów [[Trybunał Sprawiedliwości (Unia Europejska)|Trybunał Sprawiedliwości]], który stał się sądem konstytucyjnym dla krajów członkowskich{{odn|Graber|2002}}. W kompetencji Trybunału leży abstrakcyjna kontrola zgodności praw krajów członkowskich z prawem wspólnotowym. Innym sądem ponadnarodowym w dziedzinie konstytucyjnej jest [[Europejski Trybunał Praw Człowieka]] powołany w 1959 i rozpatrujący skargi obywateli 47 krajów członkowskich [[Rada Europy|Rady Europy]]. Trybunał orzeka w oparciu o [[Europejska konwencja praw człowieka|Europejską konwencję praw człowieka]]{{odn|Ferreres Comella|2011|s=275}}. Na jego wzór w 1979 utworzono [[Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka]] z siedzibą w [[San José]], orzekający na podstawie [[Amerykańska konwencja praw człowieka|Amerykańskiej konwencji praw człowieka]]{{odn|Ferreres Comella|2011|s=275}}.
 
== Sądy konstytucyjne w Europie ==
{{dopracować|sekcja|źródła=2017-12}}
 
=== Austria ===
Na mocy art. 137 Części siódmej „Gwarancje Konstytucji i administracji” Federalnej Ustawy Konstytucyjnej Republiki Austrii z dnia 1 stycznia 1930 r. działa Trybunał Konstytucyjny. Do jego głównych zadań należy:
* orzekanie o oskarżeniu naczelnych organów federalnych lub krajowych w sprawie ich odpowiedzialności konstytucyjnej,
* rozstrzyganie sporów kompetencyjnych.
Postępowanie przed Trybunałem dotyczące abstrakcyjnej kontroli ustaw federalnych może zostać wszczęte na wniosek rządu kraju związkowego, grupy 1/3 członków Rady Narodowej albo 1/3 członków Rady Federalnej. W przypadku kontroli konstytucyjności ustaw krajowych z wnioskiem może wystąpić także Rząd Federalny. W Konstytucji została przewidziana również kontrola indywidualna na wniosek osoby, która twierdzi, że jej konstytucyjne prawa zostały naruszone bezpośrednio. Sąd na wniosek oraz sam Trybunał z urzędu może wszcząć postępowanie w zakresie kontroli konstytucyjności ustaw i rozporządzeń.
 
Zgodnie z art. 147 Konstytucji Trybunał składa się z 14 członków: prezesa, wiceprezesa, 12 pozostałych członków oraz 6 zastępców członków, którzy są wzywani w przypadku, gdy jeden z podstawowych członków jest nieobecny. Prezesa, wiceprezesa, 6 członków i 3 zastępców członków powołuje Prezydent Federalny na podstawie propozycji Rządu Federalnego. Pozostałych 6 członków i zastępców członków jest mianowanych na wniosek Rady Narodowej (przedkłada kandydatury 3 członków i 2 członków zastępczych) i Rady Federalnej (wniosek powołania 3 członków i 1 zastępcy członka).
 
=== Belgia ===
Belgijski Sąd Konstytucyjny działa na postawie art. 141 Konstytucji Królestwa Belgii, natomiast jego skład, właściwości, a także tryb funkcjonowania określa ustawa z dnia 6 stycznia 1989 r. o Sądzie Konstytucyjnym.
 
Sąd Konstytucyjny orzeka o naruszeniu przez ustawę, dekret lub akt, o których mowa w art. 134 Konstytucji
* przepisów ustanowionych w Konstytucji określających uprawnienia organów państwowych
* przepisów zawartych w Tytule II Konstytucji – Belgowie i ich prawa, art. 170, 172, 191 Konstytucji
* art. 147 § 1 Konstytucji
W skład Sądu Konstytucyjnego wchodzi 12 sędziów powoływanych dożywotnio przez Króla z listy kandydatów parlamentu wybranych przez Izbę Reprezentantów albo Senat. Lista musi być zatwierdzona większością 2/3 głosów. Kandydaci muszą mieć co najmniej 40 lat i mogą pełnić funkcję w Sądzie Konstytucyjnym do ukończenia 70 roku życia. 
 
=== Bośnia i Hercegowina ===
Sposób działania oraz organizacja Sądu Konstytucyjnego jest określona w jego regulaminie.
 
Zgodnie z art. VI pkt. 1 składa się z 9 członków. Natomiast art. 99 regulaminu Sądu stanowi, że przewodniczący jest wybierany spośród 9 sędziów w drodze tajnego głosowania na posiedzeniu plenarnym. Jego kadencja trwa 3 lata i zaczyna się od chwili wyboru. Na tym samym posiedzeniu powinno się także dokonać wyboru trzech wiceprzewodniczących. Przewodniczący i 3 wiceprzewodniczących nie może pochodzić z tego samego narodu.
 
Izba Reprezentantów Federacji wybiera czterech członków, Zgromadzenie Narodowe Republiki Serbskiej wybiera kolejnych dwóch członków, pozostałych trzech powołuje przewodniczący Europejskiego Trybunału Praw Człowieka jednocześnie zasięgając niewiążącej opinii Prezydium Bośni i Hercegowiny.
 
=== Słowenia ===
* w sprawach sporów kompetencyjnych między sądami a innymi organami władzy państwowej,
* w sprawie sprzeczności działalności partii politycznych z Konstytucją,
* w innych sprawach, w których ma kompetencje na mocy niniejszej konstytucji lub ustaw.
Sąd Konstytucyjny orzeka na sesjach, na których obecni są wszyscy sędziowie, przewodniczący, a także spoza składu sędziowskiego – sekretarz generalny Sądu.
 
Ustawa o Sądzie Konstytucyjnym określa jakie podmioty mogą występować z wnioskiem o dokonanie przez Sąd kontroli abstrakcyjnej. Te podmioty to:
* Rada Narodowa,
* rząd,
* Rzecznik Praw Człowieka jeśli uzna, że kwestionowana regulacja lub akt narusza prawa lub wolności,
* Komisarz do spraw informacji jeśli kwestionowany akt dotyczy zakresu jego działalności,
* Bank Słowenii lub Sąd Audytu jeśli akt dotyczy zakresu ich działalności,
* Prokurator Generalny o ile kwestia konstytucyjności pozostaje w związku ze sprawą prowadzoną przez Prokuraturę Krajową.
Sądy powszechne mogą także wystąpić o zbadanie konstytucyjności prawa jeśli w trakcie rozstrzygania danej sprawy dojdą do wniosku, że prawo mające być podstawą rozstrzygnięcia może być niezgodne z Konstytucją. Sąd Najwyższy także ma takie uprawnienie.
 
Z wnioskiem do Sądu Konstytucyjnego w sprawie niekonstytucyjności aktu może wystąpić każdy kto wykaże swój interes prawny.
 
Zgodnie z art. 163 Konstytucji w skład Sądu Konstytucyjnego wchodzi 9 sędziów, wybieranych na wniosek Prezydenta, przez Zgromadzenie Narodowe w sposób określony przez ustawę. Kandydaci powinni być ekspertami prawnymi i mieć ukończone 40 lat. 
 
== Funkcje ==
Sądy konstytucyjne kontrolując konstytucyjność prawa wypełniają szereg funkcji ustrojowych:
# są formą nakładania konstytucyjnych ograniczeń na działalność [[władza ustawodawcza|władz ustawodawczej]] i [[władza wykonawcza|wykonawczej]]{{odn|Graber|2002}},
# powstrzymują [[większość parlamentarna|większość parlamentarną]] przed uzurpacją władzy{{odn|Graber|2002}},
# chronią [[mniejszość|mniejszości]] przed [[tyrania większości|tyranią większości]]{{odn|Graber|2002}}{{odn|Pildes|2011|s=254}},
# pozwalają na rzeczywistą realizację zasad i wartości konstytucyjnych, w tym w szczególności praw obywatelskich, w szczególności w sytuacjach, gdy są one naruszane przez władze lub przez większość społeczeństwa{{odn|Pildes|2011|s=254}},
# pozwalają rozwiązać niektóre palące problemy i konflikty, które nie dają się rozwiązać drogą parlamentarną z powodu zbytniej [[polaryzacja społeczna|polaryzacji politycznej]]{{odn|Graber|2002}},
# dzięki instytucji [[skarga konstytucyjna|skargi konstytucyjnej]], wyposażają obywateli w uprawnienia wpływania na kształt ustroju, przez co jest instrumentem pogłębiania [[demokratyzacja|demokratyzacji]] ustroju i zwiększenia jego [[Legitymizacja władzy|legitymizacji]]{{odn|Pildes|2011|s=254}}.
 
Dodatkowo, w porównaniu ze zdecentralizowanym systemem amerykańskim, funkcjonowanie sądu konstytucyjnego:
# wspiera jednolitość orzecznictwa i [[pewność prawa]]{{odn|Ferreres Comella|2011|s=268-269}},
# zapewnia istnienie grona eksperckiego służącego radą i opinią w kwestiach konstytucyjnych{{odn|Ferreres Comella|2011|s=269-270}},
# zapewnia większą legitymizację demokratyczną systemu, jako że sądy konstytucyjne są najczęściej obsadzane przez ciała przedstawicielskie, w przeciwieństwie do sądownictwa powszechnego{{odn|Ferreres Comella|2011|s=270-271}},
# pozwala utrzymywać równowagę pomiędzy władzami w państwie. Analiza istniejących sądów wskazuje, że sądy takie są ustanawiane przez ustrojodawców w sytuacjach, gdy konstytucyjne relacje między poszczególnymi władzami nie są jasno określone{{odn|Romeu|2006|s=105}}. Sąd konstytucyjny ma zapobiec zdominowania ustroju przez jedną z władz{{odn|Romeu|2006}},
# wspiera [[transformacja ustrojowa|transformację ustrojową]] w krajach przechodzących z jednego reżimu konstytucyjnego do innego (teza ta znajduje oparcie jedynie w danych z krajów europejskich){{odn|Romeu|2006}}.
 
== Zobacz też ==
 
== Bibliografia ==
* {{Cytuj|autor =Víctor Ferreres Comella|rozdział=The Rise of Specialized Constitutional Courts|redaktor = Tom Ginsburg, Rosalind Dixon|tytuł=Comparative Constitutional Law|wydawca=Edward Elgar|miejsce=Cheltenham, UK – Northampton, MA, USA|data=2011|s=265-277265–277|isbn =978-1-84844-539-0}}
* {{Cytuj|autor =Mark A. Graber|rozdział=Constitutional Review|redaktor = Herbert M. Kritzer|tytuł=Legal Systems of the World: A Political, Social, and Cultural Encyclopedia|wydawca=ABC Clio|miejsce=Santa Barbara, CA|data=2002|s=350-353350–353|isbn =1-57607-758-6}}
* {{Cytuj|autor =Robert L. Maddex|tytuł=Constitutions of the World|wydawca=CQ Press|miejsce=Washington, D.C.|data=2008|isbn =978-0-87289-556-0}}
* {{Cytuj|autor =Richard H. Pildes|rozdział=Political Parties and Cosntitutionalism|redaktor = Tom Ginsburg, Rosalind Dixon|tytuł=Comparative Constitutional Law|wydawca=Edward Elgar|miejsce=Cheltenham, UK - Northampton, MA, USA|data=2011|s=254-264254–264|isbn =978-1-84844-539-0}}
* {{Cytuj|autor =Francisco Ramos Romeu|tytuł=The Establishment of Constitutional Courts: A Study of 128 Democratic Constitutions|wydawca=CQ Press|miejsce=Washington, D.C.|data=2006|czasopismo=Review of Law & Economics|wydanie=2 (1)|s=103-135103–135}}
* {{Cytuj książkę|nazwisko=(red naukowa) Anna Chmielarz-Grochal, Anna Michalak, Jarosław Sułkowski|imię=|tytuł=Powoływanie sędziów konstytucyjnych w wybranych państwach europejskich|rok=2017|wydawca=Wolters Kluwer|miejsce=Warszawa|strony=|isbn=978-83-8107-695-1}}
* {{Cytuj stronę|url=http://www.us-rs.si/en/about-the-court/legal-basis/|tytuł=Republic of Slovenia - Constitutional Court|autor=|opublikowany=|język=|data dostępu=2017-12-26|opublikowany=|język=}}
* {{Cytuj stronę|url=http://www.us-rs.si/media/the.constitutional.court.act-zusts.pdf|tytuł=The Constitutional Court Act|autor=|opublikowany=|język=|data dostępu=2017-12-26|opublikowany=|język=}}
* {{Cytuj stronę|url=https://www.vfgh.gv.at/index.en.html|tytuł=Austria - Constitutional Court|autor=|opublikowany=|język=|data dostępu=2017-12-26|opublikowany=|język=}}
* {{Cytuj stronę|url=http://www.const-court.be/en/common/home.html|tytuł=Constitutional Court of Belgium|autor=|opublikowany=|język=|data dostępu=2017-12-26|opublikowany=|język=}}
 
{{Kontrola autorytatywna}}
 
[[Kategoria:Sądy konstytucyjne|! ]]
55 593

edycje