Średniowiecze: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 9858 bajtów ,  2 lata temu
bo tak
(bo tak)
Znaczniki: VisualEditor usuwanie dużej ilości tekstu (filtr nadużyć)
tak.
{{Dobry Artykuł}}
[[Plik:Cité de Carcassonne, woman on wall.jpg|mały|[[Fortyfikacje Carcassonne]] (1992)]]
[[Plik:JuengeresMathildenkreuz.jpg|thumb|[[Krzyż Matyldy]] wykonany ku czci [[Matylda (opatka w Essen)|Matyldy II]], opatki klasztoru w [[Essen]] w latach 973–1011. Na emaliowanej plakietce ukazana jest Matylda klęcząca przed Maryją z Dzieciątkiem Jezus. Wykonany na zlecenie opatki [[Teofano (opatka w Essen)|Teofano]] ok. 1050, jest przykładem [[crux gemmata]]. Zastosowano przy jego wykonaniu kilka technik znanych już w średniowieczu takich jak [[figuratywizm]], [[odlewnictwo]], [[filigran]], [[Emalia|emaliowanie]], [[Szlif kaboszonowy|obróbkę kamieni szlachetnych]] i ich osadzanie w metalu, a także użycie [[Kamea|kamei]] i [[Gemma (kamień)|gemm]].]]
 
'''Średniowiecze''' – [[periodyzacja|epoka]] w [[historia Europy|historii Europy]] trwająca od [[V wiek]]u do [[XV wiek]]u, która rozpoczęła się wraz z upadkiem [[Cesarstwo zachodniorzymskie|cesarstwa zachodniorzymskiego]] i trwała do epoki [[renesans]]u i [[Wielkie odkrycia geograficzne|wielkich odkryć geograficznych]]. Jest środkowym okresem w tradycyjnym podziale historii Europy na [[starożytność]], średniowiecze i [[nowożytność]]. Dzieli się na [[wczesne średniowiecze|wczesne]], pełne (dojrzałe) i późne średniowiecze.
 
Schyłek starożytności i początek średniowiecza charakteryzowały się spadkiem liczby ludności, upadkiem miast i [[Wielka wędrówka ludów|najazdami plemion barbarzyńskich]]. Na gruzach cesarstwa zachodniorzymskiego plemiona [[Barbarzyńca|barbarzyńskie]] (w tym różne ludy [[Germanie|germańskie]]) tworzyły nowe państwa. W VII wieku [[Afryka Północna]] i [[Bliski Wschód]], będące dotąd częścią cesarstwa wschodniorzymskiego ([[Cesarstwo Bizantyńskie|Cesarstwa Bizantyńskiego]]), zostały podbite przez Arabów i stały się częścią [[kalifat]]u. Chociaż nastąpiła znacząca zmiana stosunków społecznych i struktur politycznych, nie doszło do całkowitego zerwania z dziedzictwem starożytności. Cesarstwo Bizantyjskie przetrwało i nadal było znaczącą siłą. [[Kodeks Justyniana]] (zbiór [[Prawo rzymskie|prawa rzymskiego]]) miał istotny wpływ na rozwój średniowiecznego prawodawstwa. Na zachodzie Europy większość nowo powstałych królestw zaadaptowała niektóre z nadal istniejących rzymskich instytucji. W miarę rozprzestrzeniania się chrześcijaństwa były zakładane klasztory. [[Frankowie]] pod władzą [[Karolingowie|Karolingów]] stworzyli imperium obejmujące pod koniec VIII i na początku IX wieku większość zachodniej Europy. [[Imperium Karolińskie]] rozpadło się w wyniku walk wewnętrznych i towarzyszącym im najazdów: [[Wikingowie|wikingów]] z północy, [[Węgrzy|Węgrów]] ze wschodu i [[Saraceni|Saracenów]] z południa.
 
W okresie pełnego średniowiecza (które zaczęło się w XI wieku) znacznie wzrosła liczba ludności Europy. Było to wynikiem rozwoju technologii i rolnictwa, co w połączeniu ze zmianą klimatu w okresie [[Średniowieczne optimum klimatyczne|średniowiecznego optimum klimatycznego]] pozwoliło na wzrost plonów i rozwój handlu. Stosunki społeczne opierały się na [[Ustrój lenny|systemie lennym]], w którym – w zamian za [[lenno]] – [[wasal]] był zobowiązany do świadczeń wojskowych na rzecz [[Senior (feudalizm)|seniora]], oraz [[Poddaństwo|poddaństwie chłopów]], którzy byli zobowiązani do świadczenia [[Czynsz|danin]] i [[Pańszczyzna|pracy]] na rzecz [[Rycerstwo|feudałów]]. W celu odzyskania z rąk [[muzułmanin|muzułmanów]] znajdującej się na [[Bliski Wschód|Bliskim Wschodzie]] [[Ziemia Święta|Ziemi Świętej]] organizowano od XI do XIII wieku wyprawy zbrojne katolickiego rycerstwa – [[Krucjata|krucjaty]]. Pierwsza krucjata została ogłoszona w 1095 podczas [[Synod w Clermont|synodu w Clermont]]. W tym okresie zaczęły się tworzyć scentralizowane państwa narodowe. Życie intelektualne tego okresu było zdominowane przez [[Scholastyka (filozofia)|scholastykę]] – filozofię uzasadniającą prawdy wiary. Powstawały [[Średniowieczny uniwersytet|pierwsze uniwersytety]]. Do wybitnych osiągnięć średniowiecza należały filozofia [[Tomasz z Akwinu|Tomasza z Akwinu]], malarstwo [[Giotto di Bondone|Giotta]], poezja [[Dante Alighieri|Dantego]] i [[Geoffrey Chaucer|Chaucera]], podróże [[Marco Polo]] i [[Architektura gotycka|architektura gotyckich]] [[Katedra|katedr]] (np. [[Katedra w Chartres|w Chartres]]).
 
W okresie późnego średniowiecza klęski głodu, zarazy i wojny spowodowały znaczny spadek liczby ludności Europy; pomiędzy 1347 a 1350 [[czarna śmierć]] przyczyniła się do śmierci około 1/3 ówczesnej populacji Europy. Wojnom pomiędzy państwami, wojnom domowym i buntom chłopskim towarzyszyły spory, [[Herezja|herezje]] i [[Wielka schizma zachodnia|wielka schizma]] w [[Kościół katolicki|Kościele katolickim]]. Zmiany w kulturze i technologii przekształciły społeczeństwa europejskie, oznaczając kres średniowiecza i początek dziejów nowożytnych.
 
== Etymologia i periodyzacja ==
{{osobny artykuł|Periodyzacja|Kalendarium historii średniowiecza}}
 
Średniowiecze jest jedną z trzech głównych epok w tradycyjnym (najbardziej trwałym i rozpowszechnionym) podziale historii Europy na [[starożytność]], średniowiecze i [[Nowożytność|historię nowożytną]]{{odn|Power|2006|s=304}}.
 
Państwa powstałe na gruzach [[Cesarstwo Rzymskie|cesarstwa rzymskiego]] łączyła ze sobą tradycja rzymska oraz więzy gospodarczo-kulturowe. Z biegiem czasu granice wpływu kulturowego i politycznego sukcesorów Rzymu poszerzyły się i objęły terytoria germańskie, słowiańskie i stepy nadczarnomorskie. W historiografii nie ma zgody co do miejsca świata arabskiego w zasięgu wpływów łacińskich. Terytorialnie cywilizacja arabska rozwinęła się w znacznym stopniu na obszarze dawnego imperium i przejęła w dużej mierze dorobek kulturowy rzymsko-bizantyński{{odn|Manteuffel|2012|s=8-9}}.
 
W czasach, gdy w Europie trwało średniowiecze, świat składał się z kilku kręgów cywilizacyjnych na różnych kontynentach. Kontakty między nimi były nikłe, a różnice kulturowe duże, więc nie powinno się rozpatrywać historii kultur spoza obrębu kultury śródziemnomorskiej przez pryzmat średniowiecza{{odn|Manteuffel|2012|s=8-9}}.
 
=== Początki i rozwój pojęcia średniowiecza ===
Średniowieczni autorzy dzielili historię na takie okresy jak „Sześć epok” (za ''[[Państwo Boże|Państwem Bożym]]'' [[Augustyn z Hippony|św. Augustyna]]) lub „Cztery królestwa” (za ''[[Księga Daniela|Księgą Daniela]]'') i uważali swoje czasy za ostatni okres dziejów przed nadejściem końca świata{{odn|Mommsen|1942|s=236–237}}. Kiedy mówili o czasach, w których żyli, określali je jako „współczesne”{{odn|Singman|1999|s=x}}. W latach 30. XIV wieku humanista i poeta [[Francesco Petrarca|Petrarka]] określał czasy przedchrześcijańskie jako ''antiqua'' („stare”, „starożytne”), a erę chrześcijańską jako ''nova'' („nowe”, „nowożytne”){{odn|Knox}}.[[Leonardo Bruni]] był pierwszym historykiem, który zastosował podział historii na trzy epoki w swoim dziele ''Historiae Florentini populi'' (1442){{odn|Bruni|2001|s=xvii}}. Bruni i późniejsi historycy uważali, że Włochy zmieniły się od czasów Petrarki i dlatego dodawali trzecią epokę. Termin „średniowiecze” pojawił się po raz pierwszy w języku łacińskim w 1469 jako ''media tempestas''{{odn|Miglio|2006|s=112}}. Na początku było w użyciu kilka wariantów tego terminu, w tym ''medium aevum'' po raz pierwszy użyte w 1604{{odn|Albrow|1997|s=205}} i ''media saecula'' w 1625{{odn|Murray|2004|s=4}}. Nazwa dyscypliny historycznej zajmującej się zagadnieniami epoki średniowiecza ([[mediewistyka]]) wywodzi się z łacińskiego określenia średniowiecza ''medium aevum''{{odn|Michałowski|2009|s=11}}. Po podziale historii na starożytność, średniowiecze i czasy nowożytne, wprowadzonym przez niemieckiego historyka [[Christoph Cellarius|Christopha Cellariusa]] (Christoph Martin Keller, 1638–1707) w jego dziele ''Historia universalis…'', podział ten stał się standardem periodyzacji historii{{odn|Murray|2004|s=4}}. Cellarius w swojej ''Historia universalis…'' określił granice czasowe średniowiecza: od wstąpienia [[Konstantyn I Wielki|Konstantyna Wielkiego]] na tron w 306 roku do [[Upadek Konstantynopola|upadku Konstantynopola]] w roku 1453. Cezura ta budzi zastrzeżenia wielu badaczy, którzy podają inne daty graniczne, a nawet całe okresy przejściowe{{odn|Manteuffel|2012|s=6–7}}.
 
Płynność ram czasowych średniowiecza wynika przede wszystkim z różnego tempa rozwojowego zjawisk, które uważane są za konstytuujące całą epokę{{odn|Michałowski|2009|s=12}}. Historia Kościoła średniowiecznego rozpoczęła się wraz z równouprawnieniem chrześcijaństwa z innymi religiami przez [[Konstantyn I Wielki|Konstantyna Wielkiego]] (306–337), zaś zakończyła albo wraz z początkiem [[niewola awiniońska|niewoli awiniońskiej]] (1309), albo w chwili wystąpienia [[Marcin Luter|Marcina Lutra]] (1517), albo w czasie [[sobór trydencki|soboru trydenckiego]] (1545–1563){{odn|Michałowski|2009|s=12}}. Natomiast epoka cesarstwa średniowiecznego na Zachodzie rozpoczęła się wraz z koronacją cesarską [[Karol Wielki|Karola Wielkiego]] (800), a zakończyła wraz ze śmiercią [[Fryderyk II Hohenstauf|Fryderyka II]] (1250){{odn|Michałowski|2009|s=12}}. Za koniec średniowiecza i początek czasów nowożytnych uznawane jest również wynalezienie druku{{odn|Michałowski|2009|s=12}}{{odn|Manteuffel|2012|s=7}}. W literaturze dominuje jednak periodyzacja oparta na przemianach politycznych{{odn|Manteuffel|2012|s=7}}.
 
=== Ramy czasowe średniowiecza ===
{{Osobny artykuł|Ramy czasowe średniowiecza}}
Anonimowy użytkownik