Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 59 bajtów ,  1 rok temu
m
{{Biogram infobox
|imię i nazwisko = Jan Jonston
|imię i nazwisko org = Johannes Jonstonus Polonus
|grafika = Johannes Jonstonus Polonus.jpg
|opis grafiki = '''''Portret Jana Jonstona'''''<br />miedzioryt Christiana Romsteta, 1673
|podpis =
|data urodzenia = [[3 września]] [[1603]]
|miejsce urodzenia = [[Szamotuły]]
|data śmierci = [[8 czerwca]] [[1675]]
|miejsce śmierci = [[Składowice]]
|przyczyna śmierci =
|miejsce spoczynku = cmentarz [[Bracia czescy|braci czeskich]] w [[Leszno|Lesznie]]
|zawód = [[Botanika|botanik]]<br />[[lekarz]]<br />[[Historia|historyk]]<br />[[Pedagogika|pedagog]]<br />[[Filozofia|filozof]]
|tytuł naukowy = [[Lekarz|doktor medycyny]]
|Alma Mater = [[Uniwersytet w Lejdzie]]
|rodzice = Simon Johnston (zm. 1618) i Anna Becker (zm. 1617)
|małżeństwo = 1. Krystyna Hortensius (zm. 1637)<br />2. Anna Vechner
|dzieci = 2.1. Mateusz<br />2.2. Jan<br />2.3. Anna Maria<br />2.4. Anna Regina
|krewni i powinowaci =
|odznaczenia =
|commons = Category:John Jonston
|wikicytaty =
|www =
}}
'''Jan Jonston''' (ur. 3 września 1603 w [[Szamotuły|Szamotułach]], zm. 8 czerwca 1675 w [[Składowice|Składowicach]]) – polski przyrodoznawca, historyk, filozof, pedagog, lekarz, pisarz medyczny i przyrodniczy; swoje prace publikował jako Joannes Jonstonus. Europejską rangę naukową zyskał jako autor prac z dziedziny [[historia naturalna|historii naturalnej]], a jego dzieła były tłumaczone i wielokrotnie wznawiane<ref>[http://www.brynmawr.edu/library/exhibits/darwin/Jonstonus.html ''Darwin’s Ancestors''], Bryn Mawr College, Pennsylvania 2009/10 [dostęp: 2015-07-19].07.2015]</ref>.
 
== Życiorys ==
[[Plik:Pomnik Jana Jonstona w Lesznie.JPG|thumb|240px|[[Pomnik Jana Jonstona w Lesznie]]]]
 
=== Pochodzenie ===
Był synem szkockiego imigranta Simona Johnstona (zm. 1618), który uciekając przed prześladowaniami religijnymi schronił się w Polsce, oraz Niemki Anny Becker (zm. 1617).
 
=== Wykształcenie ===
Od 1611 uczył się przez trzy lata w szkole [[bracia czescy|braci czeskich]] w [[Ostroróg|Ostrorogu]], skąd przeniósł się do gimnazjum ewangelickiego w [[Bytom Odrzański|Bytomiu Odrzańskim]], gdzie uczył się w latach 1616–1617. Kontynuował naukę w gimnazjum [[Toruń|Toruniu]] (1619–1623), skąd wyniósł doskonałą znajomość [[język hebrajski|języka hebrajskiego]]. W latach 1623–1625 studiował w [[Szkocja|Szkocji]] (w St. Mary'sMary’s College na [[Uniwersytet w St Andrews|Uniwersytecie]] w [[St Andrews|Saint Andrews]]) język hebrajski, filozofię i teologię. Osiadł w [[Leszno|Lesznie]], gdzie pracował jako nauczyciel prywatny oraz gimnazjalny.
 
=== Działalność naukowa ===
Wiele podróżował po Europie (Włochy, Francja) i doskonalił swoje wykształcenie we Frankfurcie nad Odrą, Lipsku, Wittenberdze, Berlinie, Groningen, Franeker (od 1629 studia medyczne), Lejdzie (1630, 1632–1633), Londynie (1631) i Cambridge (1631, 1634).
 
Powrócił do Leszna w 1632, wkrótce został lekarzem nadwornym wojewodzica [[Bogusław Leszczyński (podkanclerzy koronny)|Bogusława Leszczyńskiego]] oraz lekarzem miejskim miasta Leszna (nosił oficjalny tytuł ''Archiater et Civitatis Lesnensis Physicus Ordinarius'').
 
Jonston stworzył wybitne dzieła typu encyklopedycznego. Zgłębiał filozofię, teologię oraz nauki przyrodnicze – szczególne zasługi ma w dziedzinie entomologii, botaniki i ornitologii. W roku 1632 uzyskał doktorat z medycyny na [[Uniwersytet w Lejdzie|uniwersytecie w Lejdzie]] i potwierdził w tym samym roku w [[University of Cambridge|Cambridge]]. Jego osiągnięcia badawcze znalazły uznanie i otrzymał propozycje objęcia katedr na uniwersytetach (w [[Deventer]] w 1631, we [[Europejski Uniwersytet Viadrina|Frankfurcie nad Odrą]] w 1642, w [[Uniwersytet w Heidelbergu|Heidelbergu]] w 1642, w [[Uniwersytet w Lipsku|Lipsku]] w 1663), ale żadnej nie przyjął.
 
Jonston był pierwszym polskim autorem, którego praca była popularyzowana w Japonii i miała wpływ na kształtowanie się wiedzy o [[Historia naturalna|historii naturalnej]] w tym kraju już w czasach sioguna [[Yoshimune Tokugawa|Yoshimune Tokugawy]]<ref>[http://www.whonamedit.com/person_bibliography/1979/ ''Jan Jonston - bibliography''], Whonamedit.com - A dictionary of medical eponyms [dostęp: 2015-07-18].07.2015]</ref><ref>[http://www.ndl.go.jp/nichiran/e/s1/s1_3.html ''Tokugawa Yoshimune and the Germination of Dutch Studies''], ''Japan-Nederlands Exchange in the Edo Period'' [dostęp: 18.07.2015-07-18].</ref>.
 
W 1662 opublikował ''Dendrographias sive historiae naturalis de arboribus et fructibus tam nostri, quam peregrini orbis libri decem figuris aeneis adornati'' – pierwszą na świecie monografię [[dendrologia|dendrologiczną]]<ref>''Człowiek potrzebuje do życia ogrodów i bibliotek. Prace znanych botaników ze zbiorów specjalnych Biblioteki Raczyńskich'', katalog wystawy, Poznań, 2016.</ref>.
 
=== Życie prywatne ===
W 1637 roku poślubił Krystynę, córkę Samuela Hortensiusa, aptekarza ze Wschowy, a po jej śmierci (zm. 12 lipca 1637) w roku 1638 poślubił Annę Rozynę, córkę lekarza królewskiego Mateusza Vechnera (1587–1630), także ze Wschowy. Z tego małżeństwa urodziła się czwórka dzieci (Mateusz, Jan, Anna Maria, Anna Regina), ale tylko Anna Regina przeżyła rodziców. Była żoną wrocławskiego patrycjusza Samuela von Schaff.
 
Przyjaźnił się z [[Jan Ámos Komenský|Janem Amosem Komenskim]] (Comeniusem), przebywającym w tym czasie również w Lesznie.
 
Pisał po łacinie, ale pomimo obcego pochodzenia uważał się zawsze za Polaka. Pisał o sobie "Polonus"„Polonus” lub "Scoto„Scoto-Polonus"Polonus”<ref>[[Maciej Iłowiecki]], "Dzieje„Dzieje nauki polskiej"polskiej”, Wydawnictwo Interpress, Warszawa1981Warszawa 1981, {{ISBN|83-223-1876-6}}, strs. 82.</ref>. W czasie najazdu szwedzkiego w 1656 przeniósł się do swojego majątku w Składowicach koło [[Lubin]]a. Tam też zmarł 8 czerwca 1675; jego zwłoki kilka miesięcy później przewieziono do [[Leszno|Leszna]].
 
=== Upamiętnienie ===
 
== Ważniejsze dzieła naukowe ==
[[Plik:Johnston Titelblatt De Insectis.jpg|thumb|Strona tytułowa ''Historiae naturalis"naturalis” (1653)]]
[[Plik:John Johnston De Exanguibus Aquaticis Meerestiere.jpg|thumb|Ilustracja z pracy J. Jonstona ''Historiae naturalis de exanguibus aquaticis'' (1650)]]
* ''Enchiridion historiae naturalis'', powst. 1625-16281625–1628, wyd. pt. ''Thautomatographia naturalis, in decem classes distincta'', Amsterdam 1632, drukarnia G. Blaev; wyd. następne: edycja poszerzona, Amsterdam 1633, Amsterdam 1641, Amsterdam 1661, Amsterdam 1665, przekł. angielski (prawdopodobnie J. Rowlanda) pt. ''An History of the Wonderfull Things of Nature'', Londyn 1657.
* ''Naturae constantia'', Amsterdam 1632, drukarnia G. Blaev; wyd. następne: Amsterdam 1634, przekł. polski [[Maria Stokowska]] pt. "O„O stałości natury"natury”, Warszawa 1960, ''PAN Biblioteka Klasyków Filozofii''; przekł. angielski J. Rowlanda pt. ''An History of the Constancy of Nature...'', 1657.
* ''Sceleton historiae universalis civilis et ecclesiasticae'', Lejda 1633, drukarnia J. Marcus, wyd. następne: 2 edycje (brak miejsca, roku wydania); przekł. niemiecki: F. Kleinkirche pt. ''Sceleton das ist eine kurze Entwerffung aller weltlichen und Kirchengeschichte'', Hamburg 1636.
* ''Idea universae medicinae practicae'', Amsterdam 1644, drukarnia L. Elzevirius, wyd. następne: Wenecja 1647, Amsterdam 1648, Amsterdam 1652, Lejda 1655, Frankfurt 1664, Amsterdam 1664; pt. ''Syntagma universae medicinae pracicae libri XIV'', Jena 1673, Jena 1674, Frankfurt (?), Lipsk 1722; przekł. angielski: Londyn 1652(?), wyd. następne: tamże 1665, 1684.
* ''Sintagma dendrologi specimen'', Leszno, 1645.
* ''Theatrum universale historiae naturalis'' (wydane częściami):
** ''Historiae naturalis de avibus libri VI'', Frankfurt n. Menem 1650, drukarnia [[Matthäus Merian|M. Merian]] (2 edycje); wyd. następne: Amsterdam 1657, Heilbrunn 1756; przekł. francuski pt. ''Histoire naturelle et raisonnée des différents oiseaux qui habitent le globe'', Paryż 1773.
** ''Historiae naturalis de exanguibus aquaticis libri IV'', Frankfurt n. Menem 1650, drukarnia M. Merian (2 edycje); wyd. następne: Amsterdam 1655, Heilbrunn 1677.
** ''Historiae naturalis de piscibus et cetis libri V'', Frankfurt n. Menem 1650, drukarnia M. Merian; wyd. następne: Frankfurt n. Menem 1651, Amsterdam 1657, Heilbrunn 1677.
** ''Theatrum universale omnium animalium quadripedum libri IV'', Frankfurt n. Menem 1652; wyd. następne: Heilbrunn 1755.
** ''Historiae naturalis de insectis libri III'', Frankfurt n. Menem 1653, drukarnia M. Merian; wyd. następne: (łącznie z:) ... ''De serpentibus et draconibus libri II'', Frankfurt n. Menem 1657, Amsterdam 1657, Heilbrunn 1757.
** ''Historiae naturalis de serpentibus libri II'', Frankfurt n. Menem 1653, drukarnia M. Merian; wyd. następne: Amsterdam 1657, Amsterdam 1665, Heilbrunn 1757.
* ''Theatrum universale historiae naturalis'' (wydane jako całość), Amsterdam 1718, t. 1-41–4; Frankfurt 1755-17571755–1757; Rouen 1768, t. 1-61–6.
* ''Idea hygieines recensita. Libri II'', Jena 1661, nakł. W. J. Trescher, drukarnia J. Nisius, wyd. następne: Frankfurt n. Menem 1664, Jena 1674.
* ''Polyhistor, seu rerum ab exortu universi ad nostra usque tempora... series'', (dzieło encyklopedyczne), Jena 1660, nakł. W. J. Trescher, drukarnia J. Nisius, wyd. następne: Amsterdam 1665.
* ''Notitia regni mineralis'', Lipsk 1661, nakł. W. J. Trescher, drukarnia "Collerianorum"„Collerianorum”.
* ''Notitia regni vegetabilis'', 1661.
* ''Dendrographias sive historiae naturalis de arboribus et fructibus tam nostri, quam peregrini orbis libri decem figuris aeneis adornati'', Frankfurt n. Menem 1662, nakł. dziedziców M. Meriana, drukarnia H. Potihius.
* ''Polymathiae filologicae, seu totius rerum universitatis ad sous ordines revocatae adumbratio horis subsecivis... concinnata'', Frankfurt n. Menem 1666, nakł. E. Fellgibelus, wyd. następne: Frankfurt n. Menem 1667.
* ''Historiae naturalis de herbis et plantis'' (dzieło ukończone w 1666, zaginęło oddane do druku we Frankfurcie n. Menem).
* ''Polyhistor continuatus, seu rerum toto orbe a Carolo M. ad Albertum II Austriacum... gestarum... series'', Jena 1667, nakł. W. J. Trescher, drukarnia J. Nisius; ''... pars quinta seu rerum a Rudolpho Habsburgico ad Albertum II Austriacum gestarum series'' (brak miejsca, roku wydania), dedykacja dat. 1668.
 
== Listy ==
* Do W. Schicharda, 5 kwietnia 1634, ogł. J. Kvačala ''Korespondenze J. A. Komenského'', t. 2, Praga 1902, s. 7-87–8.
* Do Andrzeja Senftlebena, Leszno: 19 listopada 1641; 24 kwietnia 1642, ogł. T. Bilikiewicz ''Jan Jonston (1603-16751603–1675). Żywot i działalność lekarska'', Warszawa 1931, s. 59 przyp., 98-9998–99 przyp.
 
== Bibliografia ==
* [[Tadeusz Bilikiewicz|Bilikiewicz Tadeusz]], ''Jan Jonston (1603-1675). Żywot i działalność lekarska'', Warszawa 1931
* ''Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut'', t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 293-295
* ''Lekarz i uczony XVII wieku''. Materiały Sympozjum Naukowego, Leszno-Lubin, 6-8 czerwca 1975 r.
* ''Studia i materiały z dziejów nauki polskiej. Seria B Historia Nauk biologicznych i medycznych, zeszyt 28 - Jan Jonston'', Polska Akademia Nauk, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki 1978
* Kaczmarek Hieronim, ''Jan Jonston z Szamotuł. U początków polskich zainteresowań starożytnym Egiptem'', Poznań 2002
* ''Europejskość myśli i twórczości naukowej Jana Jonstona po czterech wiekach'', materiały sesji naukowej, Leszczyńskie Towarzystwo Kulturalne, Leszno, 23 maja 2003 r.
 
== Przypisy ==
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* [[Tadeusz Bilikiewicz|Bilikiewicz Tadeusz]], ''Jan Jonston (1603-16751603–1675). Żywot i działalność lekarska'', Warszawa 1931.
* ''Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut'', t. 2 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1964, s. 293-295293–295.
* ''Lekarz i uczony XVII wieku''. Materiały Sympozjum Naukowego, Leszno-Lubin, 6-86–8 czerwca 1975 r.
* ''Studia i materiały z dziejów nauki polskiej. Seria B Historia Nauk biologicznych i medycznych, zeszyt 28 - Jan Jonston'', Polska Akademia Nauk, Instytut Historii Nauki, Oświaty i Techniki 1978.
* Kaczmarek Hieronim, ''Jan Jonston z Szamotuł. U początków polskich zainteresowań starożytnym Egiptem'', Poznań 2002.
* ''Europejskość myśli i twórczości naukowej Jana Jonstona po czterech wiekach'', materiały sesji naukowej, Leszczyńskie Towarzystwo Kulturalne, Leszno, 23 maja 2003 r.
 
{{commonscat|John Jonston}}
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://galileo.rice.edu/Catalog/NewFiles/jonston.html Biografia w serwisie The Galileo Project] {{lang|en}} [dostęp: 19.07.2015-07-19]
* [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/HistSciTech/HistSciTech-idx?id=HistSciTech.Jonstonus ''A description of the nature of four-footed beasts: with their figures engraven in brass''] {{lang|en}} - ''Historiae naturalis de quadrupedibus'' - tłumaczenie wydane w Londynie (1678); Biblioteka Cyfrowa University of Wisconsin [dostęp: 19.07.2015-07-19]
{{Kontrola autorytatywna}}