Otwórz menu główne

Zmiany

Usunięte 83 bajty ,  1 rok temu
poprawa ujedn. i przek., usunięcie zbędnych linków do dat, WP:SK+Bn
|województwo = [[województwo warmińsko-mazurskie|warmińsko–mazurskie]]
|początek_gdzie = [[Elbląg]]
|początek_wysokość =
|koniec_gdzie = [[Ostróda]]
|koniec_wysokość =
|rok_budowy = [[1844]]–[[1860]]1844–1860
|rok_zamknięcia =
|długość = 84,2
|głębokość_maksymalna =
|głębokość_minimalna =
|głębokość_średnia =
|szerokość_maksymalna =
|szerokość_minimalna =
|szerokość_średnia =
|różnica_poziomów = 99,5
|typ_kanału = żeglowny
|śluzy = 4
|pochylnie = 5
|jazy =
|dopełniacz = Polski
|commons = Category:Elbląg Canal
}}
'''Kanał Elbląski''' ([[język niemiecki|niem.]] ''Oberländischer Kanal'', [[język polski|pol.]] ''Kanał [[Prusy Górne|Oberlandzki]]''<ref>Spotyka się również nazwę ''Kanał Staropruski''.</ref>) – żeglowna [[droga wodna]] na terenie [[województwo warmińsko-mazurskie|województwa warmińsko-mazurskiego]]. Kanał bywa także nazywany ''Kanałem Elbląsko-Ostródzkim'' lub ''Kanałem Ostródzko-Elbląskim''<ref>{{cytuj stronę|url=http://www.emazury.com/index.php?JEZ=pl&LIS=miasta&MENU=elblag&GL=kanal_elblaski-nazwa|tytuł=Kanał Elbląski czy Kanał Ostródzko-Elbląski?|opublikowany=emazury.com|język=pl|data dostępu=2009-05-17}}</ref><ref>{{cytuj stronę|url=http://www.info.elblag.pl/index.php?id=niezbednik_&pid=20&strona=1|tytuł=.Kanał Elbląski i jego twórca|opublikowany=info.elblag.pl|język=pl|data dostępu=2009-05-17}}</ref><ref>Główny Urząd Geodezji i Kartografii podaje w {{cytuj stronę|url=http://ksng.gugik.gov.pl/pliki/hydronimy1.pdf|tytuł=wykazie nazw wód płynących}}, na str. 63, nazwę ''Kanał Elbląski''.</ref>. W 1978 fragment kanału został uznany za zabytek techniki, natomiast Rozporządzeniem Prezydenta RP z dnia 14 stycznia 2011 został uznany za [[pomnik historii]]<ref>{{Dziennik Ustaw|rok=2011 |numer=20 |pozycja=100}}.</ref><ref>Narodowy Instytut Dziedzictwa: [http://www.zabytek.pl/idm,1215,kanal-elblaski.html Kanał Elbląski] zabytek.pl [dostęp 2011-01-20].</ref>. Kanał Elbląski w 2007 r. w plebiscycie „[[Rzeczpospolita (gazeta)|Rzeczpospolitej]]” został uznany za jeden z siedmiu cudów Polski<ref>{{cytuj stronę|url=http://archive.is/7RqV|tytuł=Wyniki naszego plebiscytu: oto siedem cudów Polski|data=2007-09-20|opublikowany=Rzeczpospolita / Presspublica|data dostępu=2011-08-31}}</ref>.
 
== Parametry i opis ==
Długość drogi wodnej między Ostródą a Elblągiem wynosi 82 km, natomiast między Ostródą a Iławą 48 km (w tym 31 km między Miłomłynem a Iławą). Łączna suma różnic poziomów na śluzach i pochylniach wynosi 103,4 m.
 
Parametry kanału<ref>[http://www.rzgw.gda.pl/?mod=content&path=2,9,337&PHPSESSID=637571b68706cc233f8f0f9328dd0d02 RZGW Gdańsk: Informator żeglugowy] dostęp 2010-02.-02.2010.</ref>:
* Minimalna szerokość: 7 m
* Promień osi łuku szlaku żeglownego – 70 m
Przy budowie Kanału Elbląskiego wykorzystano [[jezioro|jeziora]] leżące na różnych wysokościach między [[Ostróda|Ostródą]] i Zalewem Wiślanym. Różnica poziomów sięga 100 m. Osobliwością na skalę europejską jest zespół 5 pochylni, po których przetacza się statki na specjalnych platformach ustawionych na szynach. Zastosowane w tym celu szynowe urządzenia wyciągowe napędzane są mechanicznie siłą przepływu wody. Od kanału odgałęzia się kilka szlaków wodnych, m.in. Ostróda – jezioro [[Szeląg Mały]], Ostróda – [[Jezioro Drwęckie]] – rzeka Drwęca – [[Wisła]].
 
Ze względu na swoje walory przyrodnicze i kulturowe teren został objęty ochroną prawną w formie [[Obszar Chronionego Krajobrazu Kanału Elbląskiego|Obszaru Chronionego Krajobrazu Kanału Elbląskiego]]<ref name=po>{{cytuj stronę|url=http://web.archive.org/web/20160309034939/http://bipgminaelblag.eline2n.nazwa.pl/system/obj/166_pos2006-2011.pdf|tytuł=Program Ochrony Środowiska dla Gminy Elbląg na lata 2006 – 20112006–2011, s. 31 | data dostępu=292013-01-201329}}</ref>.
 
== Położenie ==
== Nazewnictwo ==
Poniżej podano w kolejności chronologicznej wszystkie występujące w źródłach nazwy kanału:
* 1844 Elbing - Osteroder Kanal
* 1845 Elbing - Deutsch Eylau - Osteroder Kanal
* 1845 Osterode - Elbinger Kanal
* 1846 Oberländischer Kanal
* 1861 Elbing - Oberländischer Kanal
* 1880 Kanał Elbląsko - Mazurski
* 1882 Kanał Mazurski
* 1885 Kanał Elblągski
* 1893 Kanał Elblągsko - Oberlandski
* 1896 Kanał Górnolądowy
* 1902 Oberländer Kanal
* 1923 Kanał Staropruski
* 1928 Kanał Oberlandzki
* 1929 Oberland - Kanal
* 1931 Kanał Elbląg - Wyżyna
* 1931 Kanał Warmijski (Warmiński)
* 1947 Kanał Elbląsko - Ostródzki
* III 1949 Kanał Elbląski
* 1949 Kanał Ostródzko - Elbląski
* 1959 Kanał Druzeński<ref>Ryszard Kowalski, Cezary Wawrzyński "100„100 lat żeglugi pasażerskiej Ostróda-Iława-Elbląg 1912-2012"2012” Wydawnictwo Edytor Wers Olsztyn, 2012, {{ISBN|978-83-60488-36-2}}.</ref>
 
== Historia ==
=== Budowa ===
[[Plik:MAPA KANAŁU ELBLASKIEGO.svg|mały|lewo|250px|Plan Kanału Elbląskiego]]
Nad projektem kanału zaczęto pracować w 1837<ref>Dodatek „150 lat Kanału Ostródzko-Elbląskiego” do „Rzeczpospolitej” z 29 IV 2010r. podaje jako datę przyjęcia projektu do realizacji rok 1825, a jako datę rozpoczęcia prac także rok 1846. 1825 podawana jest też przez inne źródła jako rok przekonania króla pruskiego do budowy argumentem, że „Nikt na świecie takiej budowli nie posiada”.</ref> a prace rozpoczęto 28 października 1844. Cztery pierwsze pochylnie ''suche'': [[Buczyniec (wieś w gminie Rychliki)|Buczyniec]], [[Kąty (osada w powiecie elbląskim)|Kąty]], Oleśnica i Jelenie uruchomiono w 1860. Projektantem i realizatorem Kanału był [[Georg Jacob Steenke]], który przyjął zlecenie [[Fryderyk Wilhelm II Pruski|Fryderyka Wilhelma II]], pragnącego połączyć szlakiem żeglownym [[Prusy Wschodnie]] z [[Morze Bałtyckie|Bałtykiem]]<ref>[http://www.geozeta.pl/artykuly,,35 Geozeta.pl].</ref>.
 
Podczas robót hydrotechnicznych wyrównywano poziomy wód w zbiornikach na trasie kanału. Na odcinku Miłomłyn – Buczyniec obniżono poziomy luster wody do poziomu [[Jeziorak]]a (99,5 m n.p.m.). Takie działania były przyczyną obniżenia poziomu wód kilku jezior nawet o ponad pięć metrów (o tyle obniżył się poziom wód w jeziorach [[Sambród (jezioro)|Sambród]] i Piniewo; w jeziorze Ilińsk - o 1,5 m, [[Ruda Woda]] - o 1,7 m).
 
Na [[Jezioro Karnickie|Jeziorze Karnickim]] (97,5 m n.p.m.) wybudowano dwie groble, między które wpuszczono wody kanału, oraz akwedukt leżący powyżej lustra wody tego jeziora.
Pierwszy statek przepłynął kanał 31 sierpnia 1860 (odcinek [[Ostróda]] – [[Miłomłyn]]<ref>W źródłach spotyka się również informację, że tego dnia zainaugurowano ruch Elbląg – Miłomłyn – Iława.</ref>). Prace prowadzono jednak dalej i kanał uruchomiono do żeglugi towarowej dopiero rok później, 28 października 1861. Ze względu na porę roku nie skorzystało z niego wtedy wiele statków. Oficjalnie kanał oddano do eksploatacji wiosną 1862.
 
W latach 1872-18761872–1876 na odcinku Ostróda-Miłomłyn uruchomiono trzy śluzy: Miłomłyn, Zielona, Mała Ruś. Ostatnią pochylnię [[Całuny]] (położoną najbliżej jeziora Druzno) zbudowano w latach 1874-18811874–1881. Zastąpiła ona znajdujące się wcześniej w tym miejscu śluzy.
 
Pierwotna koncepcja budowy kanału opierała się na projekcie pokonania różnicy poziomów wód między [[Jezioro Pniewskie (województwo warmińsko-mazurskie)|Jeziorem Pniewskim]] a jeziorem Druzno za pomocą śluz komorowych wykonanych z drewna. Pod wpływem rozwiązań zastosowanych na Kanale Morrisa w USA oraz innym, podobnym do Kanału Elbląskiego szlaku wodnym w kanadyjskiej Nowej Szkocji, koncepcję tę zarzucono. Ostatnia pochylnia ''Całuny'' zastąpiła istniejące już śluzy. Przyczyną zmiany koncepcji był wydłużony czas śluzowania oraz deficyt wody do napełniania śluz.
 
Do napędu mechanizmu napędowego pochylni wykorzystano różnice poziomów pomiędzy odcinkami kanału i energię wody przepływającej z wyższego poziomu na niższy. Wprawia ona w ruch [[koło wodne|koło wodne nasiębierne]] a to z kolei mechanizm napędzający liny ciągnące wózki do transportu jednostek pływających. Wózki transportowe poruszają się po szynach, łączących odcinki kanału po obydwu stronach pochylni. Energia elektryczna służy wyłącznie do oświetlenia obiektów.
Ostatni odcinek systemu kanałów z [[Ostróda|Ostródy]] do [[Stare Jabłonki|Starych Jabłonek]] (a właściwie do [[Staszkowo|Staszkowa]]) przez [[Puzy|Jezioro Pauzeńskie]] o długości 16,8 km<ref>Starsze źródła podają długość 16,9 km.</ref> oddano do użytku dopiero w 1873. Z uwagi na względy ochrony przyrody odcinek ten jest dostępny wyłącznie dla kajaków i żaglówek.
 
Budowa kanału była droższa o około 10% od kosztu budowy [[Wieża Eiffla|Wieży Eiffla]] w [[Paryż]]u. Wartość poniesionych nakładów inwestycyjnych odpowiadała wartości 2,4 t złota<ref>"150„150 lat Kanału Ostróda-Elbląg 1860-2010"2010”, Ryszard Kowalski, Cezary Wawrzyński, Wydawnictwo: Wers Olsztyn, {{ISBN|978-83-60488-25-6}}.</ref><ref>{{Cytuj | url=http://www.focus.pl/artykul/kanal-ostroda-elblag-bezimienny-cud-architektury | tytuł=Kanał Ostróda-Elbląg: bezimienny cud architektury - Focus.pl<!-- Tytuł wygenerowany przez bota --> | opublikowany=www.focus.pl | język=pl | data dostępu=2017-12-09}}</ref><ref>{{Cytuj | url=http://zielski.osdw.pl/ksiazka/Ryszard-Kowalski-Cezary-Wawrzynski/150-lat-Kanalu-Ostroda-Elblag-1860-2010,zielsGD2WK8V4 | tytuł=150 lat Kanału Ostróda-Elbląg 1860-2010, Ryszard Kowalski, Cezary Wawrzyński Księgarnia Literacka i Rolnicza<!-- Tytuł wygenerowany przez bota --> | opublikowany=zielski.osdw.pl | data dostępu=2017-12-09}}</ref>.
 
[[Plik:KanalElblaski-schemat.svg|mały|lewo|400px]]
Pierwszy raz turyści popłynęli kanałem w 1912 na pokładzie łodzi motorowej „Seerose” („Róża morska”) należącej do przedsiębiorstwa żeglugowego Schiffs-Reederei Adolf Tetzlaff. W tym samym roku do eksploatacji wprowadzono statek „Herta”. W 1925 służbę podjęła jednostka wycieczkowa „Heini”, a dwa lata później statek „Konrad”. W tym samym 1927, w sezonie letnim, rozpoczęto regularne rejsy pasażerskie po kanale.
 
W 1948 dzięki staraniom Adolfa Tetzlaffa i pełnomocnika rządu Zygmunta Mianowicza ponownie uruchomiono urządzenia kanału, dzięki czemu możliwe się stało wznowienie regularnych rejsów turystycznych<ref>Spotykana jest również informacja, że ruch towarowy wznowiono po wojnie już w 1946 roku.</ref>. Początkowo armatorem była [[Żegluga Gdańska]], ale w połowie lat 70. pływające po kanale statki przejęła [[Żegluga Mazurska]] z [[Giżycko|Giżycka]]. Od 1992 armatorem był samorządowy Zakład Komunikacji Miejskiej w Ostródzie – Żegluga Ostródzko-Elbląska. W 1999 w skład należącej do Żeglugi Ostródzko-Elbląskiej białej floty wszedł ósmy, zakupiony wówczas statek o nazwie „Ostróda” (65 miejsc; pozostałe statki tej wielkości to wyprodukowane w latach 60.: „Kormoran”, „Birkut”, „Marabut”, „Pingwin”, „Łabędź”; mniejsze statki to: „Żuraw” mieszczący 35 osób oraz „Perkoz” – 12 osób)<ref>Igor Nazaruk „Kapitanowie słodkich wód” Metro 2011-07-18 [http://www.emetro.pl/emetro/1,85648,9968451,Kapitanowie_slodkich_wod.html. Kapitanowie słodkich wód].</ref>. Statki tego armatora przewoziły rocznie około 50 tys. pasażerów. 25 października 2010 nastąpiło przekształcenie ZKM w Ostródzie w firmę Żegluga Ostródzko - Elbląska Sp. z o. o.
 
Obecnie prowadzona jest żegluga statków tzw. ''[[Biała flota w Polsce|białej floty]]'' w rejsach pomiędzy portami w Elblągu i Ostródzie, a także między Ostródą a Starymi Jabłonkami oraz Miłomłynem. Jeszcze kilka lat temu na zamówienie realizowano rejsy na odcinku [[Miłomłyn]] – [[Iława]].
W 2013 roku, z uwagi na remont kanału, rejsy statków realizowane były wyłącznie między Elblągiem a Całunami oraz z Ostródy przez Miłomłyn do Iławy.
 
** W km 12,10 – odgałęzienie do jeziora Bartnickiego.
* Kilometry 20,90–22,70. Kanał sztuczny. W kilometrze 20,91 ustawiono wodowskaz ''Cypel''.
* Kilometry 22,70–27,30. Jezioro [[Sambród (jezioro)|Jezioro Sambród]]; średnia głębokość 4,0 m. Szerokość średnia jeziora – 300 m.
* Kilometry 27,30–29,0. Odcinek szlaku łączy jeziora: Sambrockie i Piniewskie.
* Kilometry 29,00–30,50. [[Jezioro Piniewskie]].
* Odcinek od 4,62–15,11 km jest najniższym w tej części kanału. Zwierciadło wody znajduje się na wysokości 94,9 m n.p.m.
[[Plik:Sluza mala rus.svg|mały|lewo|250px|Schemat śluzy]]
* Kilometry 15,11–15,35. Kanał sztuczny. Łączy łączy Ostródę z jeziorem [[Puzy]] (Pauzeńskim).
* Kilometry 15,35–16,82. Kanał wiedzie przez jezioro [[Puzy]].
* Kilometry 16,82–19,13. Kanał sztuczny łączący jezioro [[Puzy]] ze śluzą Mała Ruś.
* Kilometry 19,13–21,42. Kanał sztuczny łączący śluzę Mała Ruś z jeziorem [[Szeląg Wielki]]., rzeka Szelążnica płynie równolegle do kanału własnym korytem.
* Kilometry 21,42–31,30. Kanał prowadzi przez jezioro [[Szeląg Wielki]].
* Kilometry 31,30-31,80. Odcinek Szelążnicy o długości 500 m łączący jezioro [[Szeląg Wielki]] z jeziorem [[Szeląg Mały]], na nim jedyny w Polsce tunel żeglowny (wybudowany w 1876 r.) pod kilkudziesięciometrowym nasypem w poprzek jeziora. Nasypem biegnie droga i linia kolejowa między [[Olsztyn]]em a [[Ostróda|Ostródą]].
 
== Rewitalizacja kanału ==
Od sierpnia 2011 do maja 2015 roku prowadzono gruntowną rewitalizację kanału polegającą na kompleksowej przebudowie wszystkich pięciu pochylni, umocnieniu brzegów oraz odmuleniu szlaku wodnego. Żeglugę na kanale wstrzymano na 2 lata z końcem sezonu letniego 2012<ref>Grzegorz Szaro „Statkiem po trawie. Ostatnie rejsy przed wielkim remontem Kanału Elbląskiego” http://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/56,35612,12537146,Statkiem_po_trawie__Ostatnie_rejsy_przed_wielkim_remontem.html 23.09.2012.</ref>. Wynoszący 115 mln zł koszt rewitalizacji kanału w części sfinansowano ze [[Fundusze unijneUnii Europejskiej|środków unijnych]]<ref >{{cytuj stronę|url=http://www.portalsamorzadowy.pl/fundusze-europejskie/rewitalizacja-kanalu-za-95-mln-zl,19384_0.html|tytuł=Rewitalizacja kanału za 95 mln zł |autor=PAP |data=042011-07-201104|opublikowany= Portal Samorządowy |język = pl |data dostępu=52011-07-2011 |język = pl05}}</ref>, a sam projekt realizowany był w ramach zatwierdzonego 12 czerwca 2007 roku przez Zarząd Województwa Warmińsko–Mazurskiego ''Programu Rozwoju Turystyki w obszarze Kanału Elbląskiego i Pojezierza Iławskiego''<ref>[http://www.rzgw.gda.pl/?mod=content&path=2,13,210 Rewitalizacja Kanału Elbląskiego].</ref>. Prace, polegające na pogłębieniu kanału, przeprowadzono w 2011 roku, a remont pochylni (wymiana wszystkich elementów mechanicznych i hydrotechnicznych, m.in. koła wodne, budynki maszynowni, turbiny napędowej, filary, torowiska, liny) w latach 2013 - 20152013–2015. Ponadto w Buczyńcu powstała izba historyczna z salą multimedialną oraz ekspozycją m.in. form odlewniczych urządzeń pochylni oraz dokumentów dotyczących powstania kanału, w tym tych z oryginalnymi podpisami jego budowniczego Georga Jacoba Steenke<ref>Maciej Sandecki, ''Stary Kanał Elbląski już wkrótce będzie... jak nowy'', „Gazeta Wyborcza Trójmiasto”, 1 lipca 2011, http://trojmiasto.wyborcza.pl/trojmiasto/1,35636,9892266,Stary_Kanal_Elblaski_juz_wkrotce_bedzie____jak_nowy.html.</ref>. 29 maja 2015 roku na terenie pochylni Buczyniec nastąpiło otwarcie zrewitalizowanego kanału<ref>[http://www.voyage.pl/polska/5084/kanal-elblaski-znowu-otwarty Kanał Elbląski znowu otwarty].</ref>.
 
== Zobacz też ==
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.zalewwislany.pl/kanal-elblaski Kanał Elbląski - locja Piotra Saleckiego]
* {{cytuj stronę|url=http://www.rzgw.gda.pl/?mod=content&path=2,12,348&PHPSESSID=637571b68706cc233f8f0f9328dd0d02|tytuł=Kanał Elbląski opis na stronie Rejonowego Zarządu Gospodarki Wodnej w Gdańsku|język=pl|data dostępu=11.01.2011|język=pl-01-11}}
* [http://www.zegluga.com.pl/ Żegluga Ostródzko-Elbląska]
* [http://www.pojezierzeilawskie.pl/kanal.html Pojezierze Iławskie - Kanał Elbląski]
 
{{Pomniki historii w Polsce}}