Żmudź: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 3472 bajty ,  1 rok temu
infobox, drobne merytoryczne, ilustracja, wikizacja
(→‎Historia: drobne merytoryczne)
(infobox, drobne merytoryczne, ilustracja, wikizacja)
{{Inne znaczenia|Litwy|[[Żmudź (ujednoznacznienie)|inne znaczenia tej nazwy]]}}
{{Kraina historyczna infobox
{| class="toc" align=right width=300px style= "text-align: center"
|nazwa_oryginalna =Żmudź
|[[Plik:Flag of Samogitia.png|center|150px]] || [[Plik:Coat of arms of Samogitia.svg|center|100px]]
|nazwa_polska =
|-
|nazwa_dopełniacz =
|Współczesna flaga Żmudzi || Herb Żmudzi
|flaga_obraz =Flag of Samogitia.png
|-
|herb_obraz =Coat of arms of Samogitia.svg
|colspan=2| [[Plik:Liet-etno-regionai.png|center|300px]]
|lokalizacja_obraz =
|-
|państwa ={{państwo|LTU}}
|colspan=2| Regiony etnograficzne Litwy, kolorem jasnozielonym zaznaczono Żmudź ze stolicą w Telszach
|stolica =[[Wornie]], [[Telsze]]
|-
|ważniejsze miasta =[[Szawle]], [[Kiejdany]]
|[[Plik:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|center|150px]] || [[Plik:Księstwo Żmudzkie.JPG|center|150px]]
|commons =Category:Samogitia
|-
}}
|colspan=2| Herb Księstwa Żmudzkiego I Rzeczypospolitej ||
[[Plik:Liet-etno-regionai.png|mały|Regiony etnograficzne Litwy, kolorem jasnozielonym zaznaczono Żmudź ze stolicą w [[Telsze|Telszach]]]]
|}
'''Żmudź''' ({{w języku|la|Samogitia}}, [[język żmudzki|żmudz.]] ''Žemaitėjė'', {{w języku|lt|Žemaitija}}) – jeden z pięciu [[regiony etnograficzne Litwy|regionów etnograficznych współczesnej Litwy]], a także [[kraina historyczna|historyczna]] nazwa Dolnej Litwy. Dawna jednostka podziału terytorialnego ([[Podział administracyjny I Rzeczypospolitej|starostwo równoważne województwu]]) [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej Obojga Narodów]], jako [[Księstwo Żmudzkie]] należące do [[Wielkie Księstwo Litewskie|Wielkiego Księstwa Litewskiego]]. Od 1918 r. część [[Litwa|Republiki Litewskiej]].
 
{{Spis treści|none}}
 
[[Plik:Lopaiciai. 2007-06-12.jpg|thumbmały|leftlewo|165px|Krajobraz Żmudzi w [[Rejon retowski|rejonie retowskim]]]]
== Geografia ==
Pod względem geograficznym tworzy [[Pojezierze Żmudzkie]] (zwane także ''Wysoczyzną Żmudzką'') o charakterze [[morena|morenowym]], do 230 m wysokości [[n.p.m.]], w zachodniej części Litwy. Ziemie równinne, średnio urodzajne.
 
Żmudź graniczy z [[Mała Litwa|Małą Litwą]] i [[Suwalszczyzna|Suwalszczyzną]] na południu, [[Auksztota|Auksztotą]] z [[Lauda (region)|Laudą]] na wschodzie oraz [[Semigalia|Semigalią]] i [[Kurlandia|Kurlandią]] na północy.
{{Clear|left}}
== Historia ==
{| class="toc" align=right width=280px style="text-align:center"
Od XIII wieku najeżdżana od strony północnej przez [[Kawalerowie mieczowi|zakon kawalerów mieczowych]], który w 1236 roku został pokonany przez Żmudzinów w [[Bitwa pod Szawlami|bitwie pod Szawlami]]. Wkrótce na Żmudź rozpoczęły się od południa najazdy [[Zakon krzyżacki|zakonu krzyżackiego]].
|[[Plik:POL województwo żmudzkie IRP COA.svg|center|140px]] ||[[Plik:Księstwo Żmudzkie.JPG|center|140px]]
 
|-
30 stycznia 1384 roku [[Witold Kiejstutowicz]] podpisał traktat w [[Kaliningrad|Królewcu]], w którym przyrzekł zostać wasalem zakonu i scedować część Żmudzi na rzecz zakonu krzyżackiego, aż do rzeki [[Niewiaża]], wliczając [[Kowno]]. Potwierdził to układ nad rzeką Ełk w 1390 roku.
|colspan=2| Herb Księstwa Żmudzkiego I Rzeczypospolitej
|}
=== Średniowiecze ===
Od XIII wieku najeżdżana od strony północnej przez [[Kawalerowie mieczowi|zakon kawalerów mieczowych]], który w 1236 roku został pokonany przez [[Żmudzini|Żmudzinów]] w [[Bitwa pod Szawlami|bitwie pod Szawlami]]. Wkrótce na Żmudź rozpoczęły się od południa najazdy [[Zakon krzyżacki|zakonu krzyżackiego]]. Żmudzini odnieśli zwycięstwa nad krzyżakami w 1258 lub 1259 pod [[Szkudy|Szkudami]], Żmudzi
 
30 stycznia 1384 roku [[Witold Kiejstutowicz]] podpisał traktat w [[Kaliningrad|Królewcu]], w którym przyrzekł zostać wasalem zakonu i scedować część Żmudzi na rzecz zakonu krzyżackiego, aż do rzeki [[Niewiaża]], wliczając [[Kowno]]. Potwierdził to układ nad [[Ełk (rzeka)|rzeką Ełk]] w 1390 roku.
W roku 1398 Witold Kiejstutowicz [[Pokój na wyspie Salin|pokojem na wyspie Salin]] odstąpił Krzyżakom większość Żmudzi aż po rzekę Niewiaża, którzy następnie ustanowili tam własną jednostkę terytorialną: wójtostwo. Zaczęto wtedy powolną chrystianizację tej ziemi. W styczniu 1400 roku wojska litewskie pod wodzą Witolda pomagały Krzyżakom zajmować Żmudź (w zamian Krzyżacy wzięli udział w [[bitwa nad Worsklą|bitwie nad Worsklą]]). Jednocześnie za wiedzą Witolda w 1401 roku wybuchło na Żmudzi powstanie. Pod koniec roku Litwa oficjalnie zaczęła pomagać powstańcom. Krzyżacy odpowiedzieli wspierając [[Świdrygiełło|Świdrygiełłę]], z którym podpisali układ w Malborku w 1402 roku. Wojna litewsko-żmudzka zakończyła się w roku 1404 [[pokój w Raciążu|pokojem w Raciążu]], na mocy którego potwierdzono, że Żmudź jest własnością zakonu Krzyżackiego. W 1404 roku wójtem Żmudzi został [[Michał Küchmeister von Sternberg|Michał Küchmeister]]. W roku 1405 i 1406 wojska litewskie ponownie wspierały Krzyżaków przeciwko Żmudzinom. Głównymi zamkami krzyżackimi na Żmudzi były [[Dubissa (zamek)|Dubissa]], [[Sowieck|Tylża]], [[Fredeburg (Żmudź)|Fredeburg]], zamek nad Ełkiem.
[[Plik:Zmudz 1386-1434 AD.jpg|mały|Żmudź na przełomie XIV/XV w.]]
W roku 1398 Witold Kiejstutowicz [[Pokój na wyspie Salin|pokojem na wyspie Salin]] odstąpił Krzyżakom większość Żmudzi aż po rzekę Niewiaża, którzy następnie ustanowili tam własną jednostkę terytorialną: wójtostwo. Zaczęto wtedy powolną chrystianizację tej ziemi. W styczniu 1400 roku wojska litewskie pod wodzą Witolda pomagały Krzyżakom zajmować Żmudź (w zamian Krzyżacy wzięli udział w [[bitwa nad Worsklą|bitwie nad Worsklą]]). Jednocześnie za wiedzą Witolda w 1401 roku wybuchło na Żmudzi powstanie. Pod koniec roku Litwa oficjalnie zaczęła pomagać powstańcom. Krzyżacy odpowiedzieli wspierając [[Świdrygiełło|Świdrygiełłę]], z którym podpisali układ w [[Malbork]]u w 1402 roku. Wojna litewsko-żmudzka zakończyła się w roku 1404 [[pokój w Raciążu|pokojem w Raciążu]], na mocy którego potwierdzono, że Żmudź jest własnością zakonu krzyżackiego. W 1404 roku wójtem Żmudzi został [[Michał Küchmeister von Sternberg|Michał Küchmeister]]. W roku 1405 i 1406 wojska litewskie ponownie wspierały Krzyżaków przeciwko Żmudzinom. Głównymi zamkami krzyżackimi na Żmudzi były [[Dubissa (zamek)|Dubissa]], [[Sowieck|Tylża]], [[Fredeburg (Żmudź)|Fredeburg]], zamek nad Ełkiem.
 
W maju 1409 z inspiracji Witolda i [[Władysław Jagiełło|Jagiełły]] na Żmudzi wybuchło ponowne powstanie, a Witold przysłał swego namiestnika [[Rumbold Wolimuntowicz|Rumbolda]]<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = Kuczyński| imię = Stefan| tytuł =Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411 | wydawca = MON| miejsce = Warszawa| rok = 1955| strony =83–87}}</ref>. Po [[Bitwa pod Grunwaldem|bitwie pod Grunwaldem]] Jagiełło i Witold podpisali w 1411 roku z zakonem krzyżackim [[Pokój toruński 1411|pokój toruński]], w którym Krzyżacy zrzekli się Żmudzi na czas życia Witolda. Po jego śmierci Żmudź miała wrócić do zakonu.
 
Po pierwszym pokoju toruńskim, w roku 1413, mocą [[Unia horodelska|unii horodelskiej]] pomiędzy [[Korona Królestwa Polskiego|Koroną Polską]] a Litwą ustanowione zostało Księstwo Żmudzkie, które zostało włączone do Wielkiego Księstwa Litewskiego jako [[starosta|starostwo]] z zachowaniem pewnych odrębnych przywilejów. W tym samym roku Żmudź przyjęła chrzest. Starostwem żmudzkim zarządzali [[Starostowie generalni żmudzcy|starostowie]]. W konsekwencji przyjęcia chrztu w 1417 powstała [[diecezja żmudzka]] ze stolicą w [[Wornie|Miednikach]].
 
W 1418 roku Żmudzini podnieśli bunt przeciwko Witoldowi, opowiadając się za Świdrygiełłą i sprzeciwając się chrystianizacji, jednak Kieżgajło Wolumintowicz w 1419 roku krwawo go stłumił, ścinając 60 najważniejszych przywódców żmudzińskich<ref>{{cytuj|autor=Krzysztof Pietkiewicz|tytuł=Kieżgajłowie i ich latyfundium do połowy XVI wieku|wydawca=UAM|miejsce=Poznań|data=1982}}</ref><ref>{{cytuj|autor=Ludwik Kolankowski|tytuł=Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. I, 1377–1434|miejsce=Warszawa|data=1930|s=136}}</ref>.
W 1422 roku podpisano [[Pokój mełneński|pokój melneński]], w którym Zakon krzyżacki po przegranej [[wojna golubska|wojnie golubskiej]] wieczyście zrezygnował ze Żmudzi. Stan ten potwierdził w 1431 roku [[pokój w Christmemlu]] podpisany z inflancką gałęzią, w którym określono ostatecznie granice Żmudzi<ref>{{cytuj|autor=Zygmunt Gloger|tytuł=Geografia historyczna ziem dawnej Polski|miejsce=Kraków|data=1903}}</ref>. W latach 1413–1441 nazywana była starostwem żmudzkim. W 1441 wielki książę litewski [[Kazimierz IV Jagiellończyk]] przyjął przywrócony tytuł księcia żmudzkiego.
 
=== Księstwo Żmudzkie I Rzeczypospolitej ===
[[Plik:RON księstwo żmudzkie map.svg|thumb|{{Legenda|#ed3b3b|[[Księstwo Żmudzkie]] w granicach Rzeczypospolitej w 1619}}]]
W 1440 roku Żmudź pod przywódcą Dowmonta, zwolennika [[Michał Bolesław Zygmuntowicz|Michajłuszki]] (syna Zygmunta Kiejstutowicza), wykazując tendencje separatystyczne, wystąpiła przeciwko Kazimierzowi Jagiellończykowi, który w 1441 roku spacyfikował buntownicze nastroje uznając jej autonomię w zakresie administracji i sądownictwa<ref name=autonazwa3>{{cytuj|autor=Maria Bogucka|tytuł=Kazimierz Jagiellończyk|miejsce=Warszawa|data=1978|s=25}}</ref><ref name="Ochmański111">{{cytuj|autor=Jerzy Ochmański|tytuł=Historia Litwy|miejsce=Wrocław|data=1982|s=111}}</ref>. Na mocy postanowienia Kazimierza Jagiellończyka Żmudź miała być traktowana na równi z województwami [[Województwo wileńskie (I Rzeczpospolita)|wileńskim]] i [[Województwo trockie|trockim]], i przestała być traktowana tylko jako starostwo żmudzkie (jakim była od 1413 r.), przywrócono jej status [[Księstwo Żmudzkie|księstwa]] (łac. ''Ducatus Samogitiae''), księciem został Kazimierz Jagiellończyk. [[Władcy Polski]] zachowali, przywrócony w 1441 roku, tytuł książąt żmudzkich (''duces Samogitiae'') do roku 1795.
 
W 1 poł. XVI wieku rolę dominującą na Żmudzi sprawował [[Kieżgajłowie herbu Zadora|ród Kieżgajłów]], którzy podtrzymywali tendencje odrębności politycznej tej ziemi wobec Litwy.
[[Plik:En Samogitia; be Жамойць; ru Жмудь (1659).jpg|mały|lewo|Mapa Żmudzi, [[Kurlandia|Kurlandii]] i [[Semigalia|Semigalii]] z 1659]]
 
W 1492 roku Żmudź otrzymała od Kazimierza Jagiellończyka szerokie przywileje na wzór polskich i nadające jej szerokie uprawnienia dotyczące wybierania przez mieszkańców starosty i [[ciwun]]ów stojących na czele powiatów. W 1529 roku król [[Zygmunt I Stary]] nadał Żmudzi ''Ustawę dla ludu pospolitego ziemi żmudzkiej'' zakazującą administracji nakładania nadmiernych podatków na mieszkańców.
 
[[Zygmunt II August]] nadał w 1557 r. ustawę ekonomiczną o nazwie ''Sprawa Włoczna'', na podstawie której [[Piotr Chwalczewski]] dokonał reformy określonej jako [[pomiara włóczna]].
 
Żmudź miała prawo delegowania do Senatu Rzeczypospolitej trzech senatorów większych (krzesłowych), którymi byli: [[Biskupi żmudzcy|biskup żmudzki]], starosta żmudzki i kasztelan żmudzki. Starosta żmudzki zajmował miejsce w Senacie między wojewodami łęczyckim a brzesko-kujawskim. Mianował go król Polski z kandydatów wybranych przez żmudzką szlachtę. Sejmiki odbywały się w [[Rosienie|Rosieniach]], na których obierano trzech posłów na Sejm i czterech deputatów do Trybunału Litewskiego (po dwóch na kadencję wileńską i ruską). Żmudź była podzielona na dwa okręgi sądowe (''repartycye'') z siedzibą w Rosieniach i [[Telsze|Telszach]] (później [[Szawle|Szawlach]]), w których mieściły się [[sąd ziemski]] i [[sąd grodzki]].
 
W XV-XVI w. [[Lokacja (historia)|lokowano]] pierwsze miasta na Żmudzi, m.in. [[Rosienie]], [[Szkudy]], [[Wierzbołów]], [[Szawle]], [[Kiejdany]].
[[Plik:Hanging Polish January insurgents by Russians in Šiauliai.PNG|thumb|Wieszanie [[powstanie styczniowe na ziemiach zabranych|powstańców styczniowych]] w [[Szawle|Szawlach]], ołówek na papierze, autor [[Stanisław Witkiewicz]]]]
=== Okres zaborów ===
Po Rozbiorze Polski w 1795 roku Żmudź została zajęta przez Rosję, co zostało potwierdzone po wojnach napoleońskich na Kongresie wiedeńskim w 1815 roku.
Po [[III rozbiór Polski|III rozbiorze Polski]] w 1795 roku Żmudź została podzielona pomiędzy [[Imperium Rosyjskie|Rosję]] a [[Królestwo Prusy|Prus]] (fragment południowy). W 1807 pruska część przeszła do [[Księstwo Warszawskie|Księstwa Warszawskiego]], a od 1815 leżała w granicach [[Królestwo Polskie (kongresowe)|kongresowego Królestwa Polskiego]]. Od XIX w. tę część Żmudzi zaczęto utożsamiać z [[Suwalszczyzna|Suwalszczyzną]].
 
W czasie [[Powstanie listopadowe|powstania listopadowego]] miały miejsce liczne wystąpienia Żmudzinów przeciwko okupacji rosyjskiej: 26 marca 1831 powstańcy opanowali [[Rosienie]], 28 marca [[Telsze]], [[Szawle]], 2 kwietnia Janów, 7 kwietnia, rozbrajając rosyjskie garnizony i tworząc własne struktury administracji. W Rosieniach powołano Rząd Tymczasowy, na którego czele stanęli: [[Juliusz Gruszewski]], [[Józef Rymkiewicz]] i Ignacy Staniewicz. [[Ezechiel Staniewicz]] został naczelnikiem powiatu rosieńskiego.
 
W 1865 w Telszach urodził się [[Gabriel Narutowicz]], pierwszy [[prezydent Rzeczypospolitej Polskiej]].
W 1915 roku została zajęta przez Cesarstwo Niemieckie, a w 1918 roku władzę w niej obejmuje [[Republika Litewska (1918–1940)|Pierwsza Republika Litewska]]. W latach 1940–1941 pod okupacją radziecką, następnie do 1944 roku pod okupacją niemiecką, a następnie do 1990 roku w składzie ZSRR (jako część [[Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka|LSRR]]). Od 1990 roku Żmudź wchodzi w skład [[Litwa|Republiki Litewskiej]].
[[Plik:Litwa-Szawle Gora Krzyzy.jpg|mały|[[Góra Krzyży]]]]
=== W Republice Litewskiej ===
W 1915 roku została zajęta przez [[Cesarstwo Niemieckie]], a w 1918 roku władzę w niej obejmuje [[Republika Litewska (1918–1940)|Pierwsza Republika Litewska]]. W latach 1940–1941 pod okupacją radziecką, następnie do 1944 roku pod okupacją niemiecką, a następnie do 1990 roku w składzie [[ZSRR]] (jako część [[Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka|LSRR]]). Od 1990 roku Żmudź wchodzi w skład [[Litwa|Republiki Litewskiej]].
 
== Siedziby ziemiańskie<ref>{{cytuj|autor=Roman Aftanazy|tytuł=[[Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej|Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, Tom 3]]|s=175–299}}</ref> ==
[[Plik:Vitenai001.JPG|mały|[[Zamek Giełgudów]]]]
[[Plik:Palanga Tyszkiewicz palace.jpg|thumb|[[Pałac Tyszkiewiczów w Połądze]]]]
* [[Bejsagoła]] – pałac rodziny Komarów
* [[Berżany]] – pałac Adolfa Czapskiego z ok. 1840 r.
* [[Retów]] – pałac Ogińskich
* [[Syrutyszki]] – pałac Szymona Komorowskiego z pocz. XX wieku
 
<gallery mode="packed" widths="150" heights="130" caption="Wybrane pałace i dwory">
Plik:Gelgaudiškio dvaro rūmai 2015.jpg|Dwór w [[Giełgudyszki|Giełgudyszkach]]
Plik:Kretinga palace.jpg|[[Pałac Tyszkiewiczów w Kretyndze]]
Plik:Renavo rumai resize.JPG|Dwór w [[Renavas]]
Plik:Pluņģes pils - panoramio.jpg|[[Pałac Ogińskich w Płungianach]]
Plik:Švėkšnos dvaras.jpg|Pałac Platerów w [[Szweksznie|Szwekszniach]]
Plik:Kurtuvenu dvaro svirnas 2009.jpg|Dwór Platerów w [[Kurtowiany|Kurtowianach]]
Plik:Palanga Tyszkiewicz palace.jpg|[[Pałac Tyszkiewiczów w Połądze]]
Plik:Zypliu dvaro rumai.jpg|Pałac Tyszkiewiczów w [[Łuksze|Łukszach]]
Plik:Jakiškiai manor - panoramio (2).jpg|Dwór w [[Jakiškiai]]
Plik:Kidulių dvaro rūmų veranda.jpg|Dwór w [[Kidule|Kidulach]]
</gallery>
 
== Wielcy książęta ==
 
== Miasta ==
[[Plik:ŠiauliaiChaimas Frenkelis Villa - panoramio (31).jpg|thumb|[[Szawle]]]]
[[Plik:Liuteronu baznycia, 2005-10-28.jpg|thumb|[[Możejki]]]]
[[Plik:Kedainiai14. 2007-05-06.jpg|mały|[[Kiejdany]]]]
Największe miasta na Żmudzi (2014):
{|class=standard style=" max-width 70%;"
|style="text-align:right"|10 302
|szawelski
|-
|16.
|[[Szkudy]]
|style="text-align:right"|7 358
|kłajpedzki
|-
|17.
|[[Szaki]]<ref group="uwaga" name=su>Miasto zaliczane także do [[Suwalszczyzna|Suwalszczyzny]].</ref>
|style="text-align:right"|6 511
|[[Okręg mariampolski|mariampolski]]
|-
|18.
|[[Kibarty]]{{u|su}}
|style="text-align:right"|6 209
|mariampolski
|-
|19.
|[[Szyłele]]
|style="text-align:right"|6 037
|tauroski
|-
|20.
|[[Retów]]
|style="text-align:right"|3 843
|telszański
|}
 
== Ludzie związani z Wołyniem ==
<gallery caption="Polacy urodzeni na Żmudzi">
Plik:Huga Kałantaj. Гуга Калантай (XIX).jpg|[[Hugo Kołłątaj]]
Plik:Pitschmann Tadeusz Czacki.png|[[Tadeusz Czacki]]
Plik:Henryk Rzewuski.PNG|[[Henryk Rzewuski]]
Plik:Juliusz Słowacki 1.PNG|[[Juliusz Słowacki]]
Plik:Gabriela Zapolska.PNG|[[Gabriela Zapolska]]
Plik:Miroslaw H.jpg|[[Mirosław Hermaszewski]]
</gallery>
 
== Zobacz też ==
* [[Żmudzini]]
* [[Księstwo Żmudzkie]]
* [[Starostowie generalni żmudzcy]]
* [[Semigalia]], [[Kurlandia]], [[Liwonia]], [[Łotwa]], [[Łatgalia]]
* [[Podział administracyjny I Rzeczypospolitej|podział terytorialny Rzeczypospolitej Obojga Narodów]]
* [[Powstanie listopadowe na ziemiach zabranych]]
* [[Lauda (region)]]
 
== Uwagi ==
{{wikisłownik|Żmudź}}
{{Uwagi}}
 
== Przypisy ==
{{Przypisy}}
[[Kategoria:Historia zakonu kawalerów mieczowych]]
[[Kategoria:Historia zakonu krzyżackiego]]
[[Kategoria:HistoriaPolskie Łotwykrainy historyczne]]
[[Kategoria:Regiony Litwy]]
[[Kategoria:Regiony i krainy historyczne Europy]]
[[Kategoria:Żmudź| ]]
[[Kategoria:Polskie krainy historyczne]]
9836

edycji