Otwórz menu główne

Zmiany

Usunięte 25 bajtów, 1 rok temu
WP:SK+ToS+mSI+Bn, usunięcie zbędnych linków do dat, drobne redakcyjne, drobne techniczne
{{Miejscowość infobox
|nazwa = Wyborg
|nazwa oryginalna = Bыбopг<br />Viipuri
|zdjęcie = Vyborg June2012 View from Olaf Tower 06.jpg
|opis zdjęcia = Widok na miasto z wieży zamkowej
|herb = Coat of arms of Vyborg.svg
|flaga = Flag of Vyborg.svg
|dopełniacz nazwy = Wyborga
|państwo = RU-LEN
|data założenia = 1293
|prawa miejskie = 1403
|stanowisko zarządzającego = burmistrz
|zarządzający = Giennadij Orłow<br />(Геннадий Орлов)
|powierzchnia = 160,84
|wysokość = 3
|rok = 2014
|liczba ludności = 80 265
|gęstość zaludnienia = 483,6
|numer kierunkowy = +7 (81378)
|kod pocztowy = 188800-188811
|tablice rejestracyjne = 47
|współrzędne = 60°42′8″N42′08″N 28°45′46″E
|commons = Vyborg
|www = http://www.city.vbg.ru
}}
'''Wyborg''', ([[Język rosyjski|ros.]] Выборг, [[język fiński|fin.]] ''Viipuri'', [[język szwedzki|szw.]] ''Viborg'') – miasto w [[Rosja|Rosji]], w [[obwód leningradzki|obwodzie leningradzkim]], leżące na [[Przesmyk Karelski|Przesmyku Karelskim]], nad [[Zatoka Wyborska|Zatoką Wyborską]]. W Wyborgu występuje głównie przemysł stoczniowy, spożywczy, chemiczny, odzieżowy i elektrotechniczny. Miasto jest również ośrodkiem uzdrowiskowym i celem wypraw turystów. Według oficjalnych danych federalnych w 2010 roku zamieszkiwało je 79 962 osób<ref name="Wyb01"> {{cytuj stronę|url= http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-05.xlsx|tytuł= Окончательные итоги переписи населения, по состоянию на 14 октября 2010 года|data dostępu= 2013-02-16|autor= Gks.ru|język= ru|data dostępu= 2013-02-16}}</ref>.
 
== Historia ==
[[Plik:Башня Выборгской крепости 06.jpg|thumb|left|Wyborg., Zamekzamek z XIII wieku.]]
Wyborg istniał już w [[X wiek]]uwieku, jako mała rybacka wioska zamieszkana przez Karelów. W niedługim czasie po wybudowaniu tam fortu, stał się ważnym ośrodkiem handlowym w księstwie [[Karelia (kraina)|Karelii]]. W [[XII wiek]]uwieku po raz pierwszy był wzmiankowany. W 1293 roku wraz z przyłączeniem księstwa przez [[Torgils Knutsson|Tyrgilsa Knutssona]] do królestwa [[Szwecja|Szwecji]], został wybudowany zamek. Od [[XIV wiek]]uwieku Viipuri (Wyborg) należało do [[Hanza|Hanzy]]. Miasto było położone na terenach spornych między Szwecją a Rosją. W [[XVII wiek]]uwieku miasto podupadło i straciło nieco na znaczeniu. W 1721 roku w wyniku szwedzko-rosyjskiego [[Pokój w Nystad|pokoju w Nystad]] przeszło w ręce Rosji.
 
Od 1809 roku włączone w skład [[Wielkie Księstwo Finlandii|Wielkiego Księstwa Finlandii]], znajdującego się pod berłem [[Romanowowie|Romanowów]]. Wraz z wybudowaniem do miasta linii kolejowej w 1869 roku, zaczął rozwijać się przemysł. Miasto było siedzibą istniejącej w latach 1892-19241892–1924 [[Eparchia fińska i wyborska|eparchii fińskiej i wyborskiej]].
 
W latach 1918-19401918–1940 miasto należało do niepodległej Finlandii jako Viipuri. Było ono drugim co do wielkości miastem Finlandii oraz ważnym ośrodkiem przemysłowym, gospodarczym i kulturalnym. 95% mieszkańców stanowili [[Finowie]], ale ważny element w życiu miejskim stanowiły różne mniejszości, np. [[Rosjanie]], [[Niemcy (naród)|Niemcy]], [[Żydzi]] i [[Tatarzy]] oraz [[Szwedzkojęzyczna mniejszość w Finlandii|szwedzkojęzyczni Finowie]]. Architekt [[Alvar Aalto]] zaprojektował (1927-1935) w Wyborgu słynną funkcjonalistyczną bibliotekę, która jest uważana za jeden z najważniejszych pomników modernistycznej architektury.
 
W wyniku [[Wojna zimowa|wojny zimowej]] [[Finlandia]] utraciła miasto wraz z [[Przesmyk Karelski|Przesmykiem Karelskim]]. Mieszkający w Wyborgu [[Finowie]] zostali ewakuowani na inne obszary Finlandii. Latem 1941 roku, po [[Atak Niemiec na ZSRR|niemieckim ataku na ZSRR]] sprzymierzona z [[III Rzesza|Niemcami]] Finlandia opanowała Wyborg ponownie w tzw. [[Wojna kontynuacyjna|wojnie kontynuacyjnej]], co pozwoliło na powrót uchodźców. 20 czerwca 1944 roku, w czasie [[Operacja wyborska|operacji wyborskiej]], miasto zostało zajęte przez [[21 Armia (ZSRR)|21 Armię]], wchodzącą w skład [[Front Leningradzki|frontu leningradzkiego]]<ref name="Wyb02"> {{cytuj stronę|url= http://vbgcity.ru/vyborg|tytuł= Наш Выборг – История Города|data dostępu= 2013-02-16|autor= Vbgcity.ru|język= ru|data dostępu= 2013-02-16}}</ref>.
 
Po zakończeniu wojny Wyborg został włączony do Związku Radzieckiego, a ludność fińska została ponownie wysiedlona. Po opuszczeniu miasta przez Finów zasiedlono je osadnikami ze Związku Radzieckiego, przede wszystkim z Rosji. Administracyjnie miasto należy do obwodu leningradzkiego.
 
== Demografia ==
[[Plik:Suecia 3-122 ; Viborg 1709.jpg|thumb|Wyborg w 1709 roku.]]
[[Plik:Paraati viipurissa.jpg|thumb|Armia fińska w Wyborgu w 1941 roku.]]
[[Plik:Vyborg 06-2012 various listed 09.jpg|thumb|Muzeum regionalne w Wyborgu.]]
[[Plik:Vyborg 06-2012 various listed 05.jpg|thumb|Kościół Świętego Jacka w Wyborgu.]]
[[Plik:Грифоны.Выборг 01.JPG|thumb|Architektura miasta.]]
[[Plik:Vyborgs new buildings.JPG|thumb|Sowiecka zabudowa miasta.]]
 
=== Informacje ogólne ===
Według lokalnych danych z 2011 roku w Wyborgu mieszka 80 100 ludzi<ref name="Wyb03"> {{cytuj stronę|url= http://web.archive.org/web/20120419005500/http://elizavetino-adm.ru/poselenie/stasticheskie-dannye/|tytuł= Статистические данные|data dostępu= 2013-02-16|autor= Elizavetino-adm.ru|język= ru|data dostępu= 2013-02-16}}</ref>. Dane federalne z 2010 roku podają liczbę mieszkańców jako 79 962 osób<ref name="Wyb02" />. W 2010 roku urodziło się 818 dzieci, zmarło 1182 osób<ref name="Wyb04"> {{cytuj stronę|url= http://www.webcitation.org/5w2oKU0sN|tytuł= Статистические данные|data dostępu= 2013-02-16|autor= Old.city.vbg.ru|język= ru|archiwum=http://www.webcitation.org/1296113884877243|zarchiwizowano=2011-01-27|data dostępu= 2013-02-16}}</ref>. Pod względem migracyjnym, miasto opuściło 611 dotychczasowych mieszkańców, ale 1340 nowych zarejestrowało swój pobyt<ref name="Wyb02" />. Liczba ludności w [[wiek produkcyjny|wieku produkcyjnym]] wyniosła wówczas 42 600 osób, a bezrobocie 0,45%<ref name="Wyb04" />. W 2002 roku kobiety stanowiły 53,9%, a mężczyźni 46,1%<ref name="Wyb05"> {{cytuj stronę|url= http://www.travellers.ru/city-vyborg-5|tytuł= Выборг: Население|data dostępu= 2013-02-16|autor= Travellers.ruu|język= ru|data dostępu= 2013-02-16}}</ref>. W 2008 roku struktura ludności wyglądała następująco, ludność do 18 roku życia stanowiła 17,4% populacji, ludność w wieku produkcyjnym 54,4%, bezrobotni 1,2%, a ludność w wieku poprodukcyjnym 27%<ref name="Wyb05" />.
 
=== Statystyki ===
! Rok: !! Liczba ludności:
|-
| 1812 || 2 9002900
|-
| 1841 || 4 7004700
|-
| 1850 || 8 6008600
|-
| 1870 || 13 500
| 1944 || 30 000
|-
| 1945 || 2 5002500
|-
| 1946 || 16 400
 
== Religia ==
Wyborg jest siedzibą [[eparchia wyborska|eparchii wyborskiej]] [[Rosyjski Kościół Prawosławny|Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego]]. Katedrą tejże eparchii jest [[sobór Przemienienia Pańskiego w Wyborgu]]<ref>[http://www.patriarchia.ru/db/text/3177318.html Епископ Выборгский и Приозерский Игнатий совершил освящение восстановленного Спасо-Преображенского кафедрального собора г. Выборга].</ref>.
 
== Urodzeni w Wyborgu ==
* [[Jewgienij Bierzin]] – rosyjski kolarz, olimpijczyk
* [[Waldemar Björkstén]] – fiński żeglarz, olimpijczyk
* [[Bror Brenner]] – fiński żeglarz, olimpijczyk
* [[Allan Franck]] – fiński żeglarz, olimpijczyk
* [[Pentti Ikonen]] – fiński pływak, olimpijczyk
* [[Sulo Jääskeläinen]] – fiński skoczek narciarski, olimpijczyk
* [[Carl Jänisch]] – rosyjski i fiński szachista
* [[Eero Järnefelt]] – fiński malarz
* [[Wiaczesław Jekimow]] – rosyjski kolarz, olimpijczyk
* [[Aino Kallas]] – fińska pisarka
* [[Aarne Pekkalainen]] – fiński żeglarz, olimpijczyk
* [[Witalij Pietrow]] – rosyjski kierowca wyścigowy
* [[Aleksandr Sierow (kolarz)|Aleksandr Sierow]] – rosyjski kolarz, olimpijczyk
* [[Jorma Valkama]] – fiński lekkoatleta, olimpijczyk
 
== Miasta partnerskie ==
* {{flaga|FIN}} [[Lappeenranta]], [[Finlandia]].
* {{flaga|SWE}} [[Nyköping]], [[Szwecja]].
 
== Przypisy ==
{{Przypisy}}
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.top.turystyka.pl/?s=galeria&id=890 Zdjęcia z Wyborga]
 
{{ka}}
== Przypisy ==
{{Przypisy}}
 
[[Kategoria:Wyborg|! ]]
[[Kategoria:Miasta w obwodzie leningradzkim]]
51 283

edycje