Otwórz menu główne

Zmiany

Usunięte 24 bajty ,  1 rok temu
WP:SK+ToS+mSI+Bn, usunięcie zbędnych linków do dat, drobne redakcyjne, drobne techniczne
|sformowanie = październik 1917
|pierwszy dowódca = [[Feliks Dzierżyński]]
|święto = [[20 grudnia]]
|wiek poboru = 12 lat (z sierocińców)
|obecny dowódca =
|PKB =
}}
'''Czeka, CzK, WCzK''' ([[Język rosyjski|ros.]]: ''Всероссийская чрезвычайная комиссия по борьбе с контрреволюцией и саботажем при СНК РСФСР'', ''ЧК'', ''ВЧК'') – [[Skrótowiec|akronim]] nazwy [[Policjatajna politycznapolicja|policjitajnej politycznejpolicji]] w [[Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka|Rosji Sowieckiej]] w latach 1917–1922.
 
Początkowo nosiła pełną nazwę ''Wsierossijskaja czriezwyczajnaja komissija po bor'biebor’bie s kontrriewolucyjej i sabotażom'' ('''Wszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem'''), od sierpnia 1918 roku ''Wsierossijskaja czriezwyczajnaja komissija po bor'biebor’bie s kontrriewolucyjej, spiekulacyjej i priestupleniami po dołżnosti'' (Всероссийская чрезвычайная комиссия по борьбе с контрреволюцией, спекуляцией и преступлениям по должности; '''Wszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna do Walki z Kontrrewolucją, Spekulacją i Nadużyciami Władzy'''), zwana potocznie '''Czeka''', lub ''Czeriezwyczajka''. Z owej nazwy wyszło potoczne określenie funkcjonariuszy, pracowników – ''czekiści'' (''czekista''); tak nazywani są po dzień dzisiejszy funkcjonariusze organów bezpieczeństwa państwowego i wywiadu [[KGB]] i [[Federalna Służba Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej|FSB]] oraz SWR.
 
== Powołanie WCzK i nadzór polityczny ==
Prapoczątkiem WCzK był powołany {{data|1917-10-25}} przez KC [[Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego|SDPRR(b)]] [[Komitet Wojskowo-Rewolucyjny]] (''KW-R'') przy [[Piotrogrodzka Rada Delegatów Robotniczych i Żołnierskich|Piotrogrodzkiej Radzie Delegatów Robotniczych i Żołnierskich]], którym kierowali [[Pawieł Łazimir]] ([[Lewicowi eserowcy|lewicowy eserowiec]]) i jego zastępca [[Nikołaj Podwojski]] ([[Bolszewicy|bolszewik]]).
 
{{data|1917-11-03}} przy ''KW-R'' powołano pięcioosobową grupę (komitet 5) do walki z kontrrewolucją, która opracowała koncepcje utworzenia specjalnego organu o tym charakterze. W połowie grudnia 1917 roku Komitet 5 pod wpływem bolszewików uległ samorozwiązaniu, lecz koncepcja utworzenia organu bezpieczeństwa państwowego została przestudiowana i przyjęta<ref>Jako poprzednik CzK wymieniany jest "75„75 gabinet"gabinet” (''75 комната'') w [[Instytut Smolny|Instytucie Smolnym]], jego szefem był [[Władimir Boncz-Brujewicz]].</ref>.
 
{{data|1917-12-20}} utworzono pierwszą strukturę organizacyjno – administracyjną, stanowiącą podłoże późniejszej, właściwej WCzK, była to [[Wszechrosyjska Komisja Nadzwyczajna przy Radzie Komisarzy Ludowych do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem]]<ref>[http://rusarchives.ru/statehood/08-24-postanovlenie-snk-vchk-1917.shtml Postanowienie o utworzeniu WCzK] {{lang|ru}}.</ref>.
 
W sierpniu 1918 podporządkowanie Komisji zostało zmienione, podobnie nazwa - zmieniona na [[Wszechrosyjska Nadzwyczajna Komisja do Walki z Kontrrewolucją, Spekulacją i Przestępstwami Nadużycia Władzy|Wszechrosyjską Nadzwyczajną Komisję do Walki z Kontrrewolucją, Spekulacją i Przestępstwami Nadużycia Władzy]].
 
== Kierownictwo WCzK i główna siedziba ==
Na czele kolegium komisji stanął Polak, z pochodzenia szlachcic, bardzo doświadczony w pracy konspiracyjnej – [[Feliks Dzierżyński]], szybko zyskał sobie (nie bez powodu) przydomek ''Żelazny Feliks'' i poparcie Lenina, który doceniał takich ludzi. Potrzebni mu byli do sterroryzowania społeczeństwa, przywrócenia totalnej kontroli nad nową powstałą [[Armia Czerwona|Robotniczo-Chłopską Armią Czerwoną]] i zaprowadzenia porządku w Rosji Bolszewickiej rozdartej przez I wojnę światową oraz bardzo krwawą wojnę domową za pomocą bezwzględnego terroru. Pokazywał bezwzględność co do pokonanych wrogów rozstrzeliwaniem zakładników, masowymi egzekucjami. Dzierżyński sprawował stanowisko przewodniczącego WCzK z małymi przerwami do 6 lutego [[1922]] roku.
 
Po reorganizacji WCzK i włączeniu jej do struktur istniejącego już od końca października 1917 roku ''Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej'' (NKWD RFSRR) jako [[GPU (policja polityczna)|Państwowy Zarząd Polityczny przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej (GPU NKWD RFSRR, GPU)]]. [[Feliks Dzierżyński]] był wówczas Komisarzem Spraw Wewnętrznych i Przewodniczącym GPU. W listopadzie [[1923]] roku, Państwowy Zarząd Polityczny (GPU) wyodrębniono ze struktur NKWD RFSRR i na jego bazie powołano [[OGPU|Zjednoczony Państwowy Zarząd Polityczny (OGPU)]] bardzo poszerzając wpływy ów organu i podporządkowano [[Rada Komisarzy Ludowych ZSRR|Radzie Komisarzy Ludowych]] już [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]].
 
Dzierżyński kierował tą instytucją aż do śmierci w 1926 roku. Oprócz centralnego organu WCzK, istniały terenowe komisje nadzwyczajne CzK.
[[Plik:Menzhinsky V 1921-2.jpg|thumb|300px|Kierownictwo WCzK (od lewej): [[Jēkabs Peterss]], [[Józef Unszlicht]], [[Abram Bieleńki]]j, [[Feliks Dzierżyński]] i [[Wiaczesław Mienżynski]], 1921]]
 
Kierowniczym organem Czeki było Kolegium Komisji zatwierdzone pod koniec lipca 1920 roku. W skład ów Komisji i wcześniej ścisłego kierownictwa Czeki wchodzili: Feliks Dzierżyński, Łotysze [[Jēkabs Peterss]] i [[Mārtiņš Lācis]], Polak [[Stanisław Messing]], Rosjanie [[Iwan Ksienofontow]] (1919-21 zastępca Dzierżyńskiego), [[Michaił Kiedrow (1878–1941)|Michaił Kiedrow]], [[Fiodor Fomin]] oraz [[Żydzi|Żyd]] polskiego pochodzenia [[Józef Unszlicht]], który w kwietniu 1921 roku objął stanowisko jednego z zastępców Feliksa Dzierżyńskiego, [[Warłaam Awanesow|Warłaam Awaniesow]], [[Wasilij Mancew]], [[Filipp Miedwied´|Filipp Miedwied]], [[Nikołaj Zimin]], [[Wiaczesław Mienżynski]] i [[Gienrich Jagoda]].
 
Główną siedzibą pierwszych bolszewickich organów bezpieczeństwa państwowego WCzK (centrala) w [[Petersburg|Piotrogrodzie]] (od [[1924]] roku [[Petersburg|Leningrad]], d. Sankt-Petersburg – [[Petersburg]]), był wcześniejszy gmach petersburskiego ''gradonaczalnika'' (miejskiego gubernatora i komendanta policji) przy ulicy Gorochowaja 2. 12 marca 1918 roku siedziba została przeniesiona do [[Moskwa|Moskwy]] do budynku byłego towarzystwa asekuracyjnego „Jakor” ("Kotwica"„Kotwica”) przy ulicy Wielka Łubianka 11, a następnie do pomieszczeń byłej firmy ubezpieczeniowej „Rossija” pod nr 2. Nazwa [[Łubianka (Moskwa)|Łubianka]] stała się synonimem radzieckich następnie rosyjskich organów bezpieczeństwa. Dziś ma tam siedzibę [[Federalna Służba Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej|Federalna Służba Bezpieczeństwa]] [[Rosja|Federacji Rosyjskiej]].
 
== Pierwsze zadania ==
 
21 lutego 1918 dekret ''Socjalistyczna Ojczyzna w niebezpieczeństwie'' wprowadzał rozstrzelanie bez sądu dla ''agentów wroga, spekulantów, grabieżców, chuliganów, kontrrewolucyjnych agitatorów''<ref>[http://www.rulit.me/books/v-i-lenin-i-vchk-sbornik-dokumentov-1917-1922-read-241856-25.html Tamże, Dok nr 38]. Dekret pozostawiał bez wyjaśnienia, kto uprawniony jest do rozstrzeliwań. W manifeście z 22 lutego WCzK uprawnienie to przyznała sobie. M. Heller ''op.cit.'' s. 41.</ref>
24 lutego 1918 roku ustanowiono tzw. trójki, które pełniły funkcję ''trybunałów rewolucyjnych'', cztery miesiące później<ref>Okólnik Ludowego Komisariatu Sprawiedliwości z 16 czerwca 1918 r. ([http://istmat.info/node/30085 ''Собрание узаконений''] z 20 czerwca) znosił wszelkie ograniczenia Trybunałów w wymiarze kar, z wyjątkiem dolnej granicy. Pierwszą ofiarą okólnika był admirał [[Aleksiej Michajłowicz Szczastnyj]], rozstrzelany 22 czerwca. [http://pravo.ru/process/view/95518/ ''Первый в Советской России смертный приговор''].</ref> przywrócono [[kara śmierci|karę śmierci]], czego domagał się [[Włodzimierz Lenin|Lenin]] (kara śmierci została zniesiona w Rosji po [[Rewolucja lutowa 1917|rewolucji lutowej]]). Pierwszych egzekucji dokonano w [[Petersburg|Piotrogrodzie]] (Sankt Petersburg) w tamtejszej [[Twierdza Pietropawłowska|twierdzy Pietropawłowskiej]]. W latach funkcjonowania WCzK prawdopodobnie podobnych egzekucji wykonano aż 500 tysięcy<ref>Oficjalna liczba 12 733 podawana przez czekistę Łacisa jest wyraźnie zaniżona (Владимир Ефимович Гимпельсон ''Формирование советской политической системы: 1917-1923 гг.'' Moskwa 1995, {{ISBN|5-02-009605-9}} rozdział ''O Czerwonym Terrorze i jego narzędziu''). [[William Henry Chamberlin]] szacował na 50 tysięcy, George Leggett: ''The Cheka: Lenin'sLenin’s Political Police'' (1986) na 140 tysięcy. Vide: R. Pipes: ''Rewolucja'', wyd. polskie z 2006, s. 879.</ref>. Rozpoczęło się organizowanie pierwszych [[Gułag|łagrów]], które podzielono na [[obóz pracy|obozy pracy]] i [[obóz koncentracyjny|koncentracyjne]]<ref>M. Heller ''op. cit.'' s. 43n.</ref>.
 
== Sytuacja władz i wojsk bolszewickich oraz koncepcja powstania organów bezpieczeństwa państwowego ==
[[Plik:Znak5 GPU.GIF|thumb|250pxupright|Honorowa odznaka z okazji pięciolecia WCzK-GPU]]
W latach powstania Czeki sytuacja bolszewików w trwającej [[Wojna domowa w Rosji|wojnie domowej w Rosji]] była bardzo zła, można powiedzieć dramatyczna. Przeciwko powstałej początkowo słabej i nie licznej Armii Czerwonej, jej przeciwnicy "[[Biali (Rosja)|Biali]]" sformowali szereg armii oraz skłóconych z sobą ośrodków [[polityka|politycznych]]. Najpoważniejsze siły "białych"„białych” m.in. siły generała [[Jewgienij Miller|Jewgienija Millera]], admirała [[Aleksandr Kołczak|Aleksandra Kołczaka]], generała [[Nikołaj Judenicz|Nikołaja Judenicza]], oraz siły dowodzone kolejno przez generałów [[Ławr Korniłow|Ławra Korniłowa]], [[Anton Denikin|Antona Denikina]] i [[Piotr Wrangel|Piotra Wrangla]].
 
Same utworzenie bolszewickiego aparatu bezpieczeństwa nie wystarczało. Lenin i Feliks Dzierżyński wiedzieli, że musi być to nie tylko aparat bezpieczeństwa, lecz przede wszystkim aparat terroru, działający bez jakichkolwiek skrupułów i na niespotykaną do tej pory skalę.
 
== Struktury organizacyjne WCzK w latach 1917–1921 i liczba personelu oraz wojsk ==
Początkowa organizacja strukturalna na szczeblu centralnym Czeki była bardzo często zmieniana, zwłaszcza w pierwszym roku istnienia Czeki. Pierwsza organizacja centrali obejmuje czas od powstania CzeKi, czyli od października 1917 roku do połowy 1921 roku – czasy tzw. Czerwonego terroru, totalnej destabilizacji kraju i wojny domowej – oraz w latach 1921-221921–1922, kiedy uznano, że Czeka potrzebuje przeformowania na szczeblu centralnym i terenowym.
 
Pierwsza organizacja centrali CzeKi z bardzo częstymi zmianami przedstawiała się następująco:
# Feliks Dzierżyński (22 sierpnia 1918 – 6 lutego 1922; od 30 marca 1919 roku pełnił także funkcję ludowego komisarza spraw wewnętrznych (NKWD RFSRR))
 
* '''zastępcy przewodniczącego''': m.in.:
# [[Wiaczesław Aleksandrowicz]] (21 stycznia – 8 lipca 1918)
# [[Jēkabs Peterss|Jakow Peters]] (22 sierpnia 1918 – marzec 1919)
# [[Józef Unszlicht]] (5 kwietnia 1921 – 6 lutego 1922)
 
* '''Sekretarz''' – Wieniamin (Benjamin) Gerson 1921, późniejszy sekretarz Dzierżyńskiego przy [[GPU (policja polityczna)|GPU NKWD RFSRR]]
 
* '''Kolegium Komisji''' – w zatwierdzonym [[29 lipca]] [[1920]] roku składzie ''Kolegium'' znajdowali się: [[Feliks Dzierżyński]], [[Michaił Kiedrow (1878–1941)|Michaił Kiedrow]], [[Jēkabs Peterss|Jakow Peters]], [[Warłaam Awanesow|Warłaam Awaniesow]], [[Iwan Ksienofontow]], [[Wasilij Mancew]], [[Filipp Miedwied´|Filipp Miedwied]], [[Martin Łacis]] (lub Lacis), [[Nikołaj Zimin]], [[Wasilij Korniew]], [[Wiaczesław Mienżynski]] oraz [[Gienrich Jagoda]] i [[Abram Bieleńki]].
 
* '''Prezydium Komisji''' – przy Prezydium działał Wydział Operacyjny (''Opieratiwnoje Otdielenije''), który w październiku 1920 roku przekształcono w Wydział Specjalny (''Spiecyalnoje Otdielenije''), zajmował się on ochroną działaczy partyjnych oraz ochroną obiektów partyjnych i rządowych. Naczelnikiem od 1921 do 1924 roku był [[Abram Bieleńki]]j. W sierpniu 1920 roku przy Prezydium powstała także Jednostka (komórka) Śledcza (''Slestwiennaja czast'czast’)'', która zajmowała się postępowaniem śledczym i karnym wobec funkcjonariuszy Czeki. Pierwszym naczelnikiem był [[Władimir Feldman]] (sierpień 1920 – 6 lutego 1922), późniejszy naczelnik Szkoły GPU.
 
* '''Sztab Wojskowy'''
 
* '''Specjalny Trybunał Rewolucyjny''' – utworzony [[24 października]] [[1919]] roku, funkcjonował do [[16 lipca]] [[1920]] roku
 
* '''Kancelaria Ogólna'''
;;;;;;;;;;; '''Komórki Administracyjno-Gospodarcze i Operacyjno-Czekistowskie'''
 
[[Plik:1922-ogpu chiefs.jpg|thumb|500pxupright=2.0|Członkowie Kolegium WCzK następnie GPU FSRR, wszyscy byli na wysokich stanowiskach w CzeKa niektórzy także w rządzie. jest tam m.in. [[Wiaczesław Mienżynski]], następca Dzierżyńskiego, oraz [[Artur Artuzow]], szef Oddziału Kontrwywiadowczego KRO SOU WCzK]]
 
* '''Oddział Organizacyjny''' (''Organizacyonnyj Otdieł'') – utworzony [[20 grudnia]] [[1917]] roku, odpowiadał m.in. za metody i użycie środków do prowadzenia walki. W marcu 1918 roku nazwa została zmieniona na Oddział Terenowy (''Inogorodnyj Otdieł''). Oddział Terenowy składał się m.in. z następujących Wydziałów (''Oтделении''): ''Instruktorki'', ''łączności'' i innych jednostek m.in.: Biur - ''informacyjnego'', ''ochrony granic'' i ''kolejowego''. Naczelnikiem Oddziału Terenowego od jego utw. do grudnia 1918 był [[Wasilij Fomin]]. W grudniu nastąpiła kolejna zmiana nazwy na ''Oddział Instruktorski'' [patrz niżej].
 
* '''Oddział do walki z Kontrewolucją i Sabotażem''' (''Odtieł po bor'biebor’bie s kontrriewolucyjej i Sabotażem'') – utworzony 20 grudnia [[1917]] roku do zwalczania elementów antypaństwowych i antyrewolucyjnych, od 9 kwietnia [[1918]] roku zajmował się także [[kontrwywiad]]em w [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]]. W lutym 1919 zmieniono nazwę na Oddział Tajny (''Siekrietnyj Otdieł'') [patrz niżej].
 
* '''Oddział Informacyjny''' – utworzony 20 grudnia 1917 roku do zbierania informacji o przeciwnikach nowej władzy bolszewickiej, kontrrewolucjonistach i sabotażystach
* '''Oddział Gospodarczy''' – utw. w grudniu 1917 roku, pierwszym naczelnikiem był Jeliemianow.
 
* '''Komendantura''' – utw. w grudniu 1917 roku, kierownikami byli m.in. Dabol oraz Wilperson, komendantura była odpowiedzialna m.in. za wykonywanie wyroków śmierci; później zajmowały się tym komendantury więzienne.
 
* '''Oddział Taboru Samochodowego''' – utw. w grudniu 1917 roku.
* '''Biuro Kontrwywiadowcze WCzK''' (''Kontrrazwiedywatielnoje Biuro'', ''KRB'') – utworzone 12 stycznia 1918 roku, odpowiedzialne za zwalczanie [[Szpiegostwo|szpiegostwa]]. Kierownicy [[Konstantin Szewaro-Wójciski]] do marca 1918 roku, [[Feliks Dzierżyński]] od marca do czerwca 1918. Od maja 1918 roku działało jako ''Wydział do Walki ze Szpiegostwem'' w ramach '''Oddziału do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem''' pod kierownictwem [[Jakow Blumkin|Jakowa Blumkina]]. Wydział istniał tylko do 6 lipca, potem walkę ze szpiegostwem przejął nowo utworzony ''Pododdział Wojskowy'' na czele z Januszewskijm, w grudniu 1918 przemianowany na Oddział Wojskowy – ''Wojennyj Otdieł'' [patrz niżej].
 
* '''Oddział do Walki z Nadużyciami Władzy''' – utw. 20 stycznia 1918 głównym zadaniem oddziału było zwalczanie [[Korupcja|korupcji]], naczelnikami oddziału byli m.in. [[Wiaczesław Aleksandrowicz]], A.&nbsp;I.&nbsp;Puzyriew i G.&nbsp;M.&nbsp;Miełamied.
 
* '''Biuro Informacji''' – utw. w marcu 1918 roku, zaraz potem zmieniono nazwę na '''Biuro Informacji i Skarg''' (''Biuro Sprawok i Żłob'').
 
* '''Korpus Wojsk WCzK''' – istniejący od 15 lipca 1918 roku, dowódcami byli m.in. przewodniczący Czeki Dzierżyński, a od stycznia do kwietnia 1921 roku – [[Wasilij Korniew]].
 
* '''Oddział Kolejowy''' (''Żeledznodorożnyj Otdieł''), następnie '''Oddział Transportowy''' – utworzony 7 sierpnia 1918 roku do zapewnienia bezpieczeństwa na kolei, 10 października 1919 roku przemianowany na '''Oddział Kolejowy''', potem transportowy, przeznaczony do walki z dywersją, sabotażem i bandytyzmem w transporcie kolejowym i wodnym. Naczelnikami byli: [[Iwan Żukow]] (listopad 1918 – 11 stycznia 1919), [[Wasilij Fomin]] (11 stycznia – marzec 1919), [[Iwan Czugurin]] (marzec – wrzesień 1919), F.&nbsp;P.&nbsp;Slusarenko (wrzesień – październik 1919), Iwan Żukow (październik – listopad 1919), S.&nbsp;T.&nbsp;Kowyłkin (listopad 1919 – styczeń 1920), J.&nbsp;S.&nbsp;Haneckij (styczeń – luty 1920), [[Nikołaj Zimin]] (luty – listopad 1920).
* '''Oddział Wojskowy''' (''Военный Отдел'') – odpowiedzialny za [[kontrwywiad]] wojskowy, został zorganizowany 20 grudnia 1918 roku, z połączenia Oddziału I Zarządu Rejestracyjnego Sztabu Polowego [RWSR] i Pododdziału Wojskowego Oddziału do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem. Naczelnikiem był [[Michaił Kiedrow (1878–1941)|Michaił Kiedrow]], już na początku stycznia 1919 roku przemianowany na Oddział Specjalny ''Osobyj Otdieł'' (OO) [patrz niżej]. Dzień 20 grudnia (utworzenie Oddziału Wojskowego) jest do tej pory obchodzony w rosyjskich [[Służby specjalne|służbach specjalnych]] jako święto kontrwywiadu wojskowego.
 
* '''Oddział Operacyjny''' (''Opierot'', ''Opieratywnyj Otdieł'') – utworzony 23 grudnia 1918 roku z zadaniami przeprowadzania rewizji, aresztowań oraz dokonywania obserwacji zewnętrznej. Pierwszym naczelnikiem był [[Mykoła Skrypnyk]].
 
* '''Oddział Specjalny''' ''Osobyj Otdieł'' (OO) – utworzony 1 stycznia 1919 roku z Oddziału Wojskowego (patrz wyżej). Miał za zadanie prowadzenie kontrwywiadu wojskowego i ogólnego, zwalczaniem kontrrewolucji i szpiegostwa w szeregach Armii Czerwonej urzędach wojskowych. Prowadził także działania inwigilacyjne wobec wyższych dowódców RKKA, badanie nastrojów w szeregach wojska oraz, od końca 1920, zajmował się ochroną i kontrwywiadowczym zabezpieczeniem granic. Kierownictwo OO CzeKi i poszczególnych Wydziałów (naczelnicy, kierownicy) składało się z funkcjonariuszy, którzy później odegrali ogromną rolę w funkcjonowaniu bolszewickich organów bezpieczeństwa państwowego. Naczelnikami OO WCzK byli [[Michaił Kiedrow (1878–1941)|Michaił Kiedrow]], [[Feliks Dzierżyński]]; zastępcą naczelnika, a następnie naczelnikiem był [[Wiaczesław Mienżynski|Wiaczesław Mienżyński]]. W strukturach Oddziału Specjalnego były wydziały tematyczne, wydziały numerowano-geograficzne, biura, zarządy i sekcje, m.in.:
** Biuro Przepustek
** Wydział Ogólny
** Wydział Organizacyjno-Kontrolny
** Wydział 13 – odpowiedzialny za [[kontrwywiad]] przeciwko [[Finlandia|Finlandii]], [[Estonia|Estonii]], [[Litwa|Litwie]] oraz [[II Rzeczpospolita|Polsce]] i [[Rumunia|Rumunii]]; kier. P.&nbsp;W.&nbsp;Ejdukiewicz)
** Wydział 14 – prowadził kontrwywiad w kierunku wschodnim, kierownicy M.&nbsp;G.&nbsp;Kałużskij, [[Solomon Mogilewski]]j, następnie, od 1921 do wiosny 1922 roku, naczelnik wywiadu zagranicznego, czyli ''INOstrannyj Otdieł'' – ''[[I Zarząd Główny KGB|INO]]''
** Wydział 15 – odpowiedzialny za [[kontrwywiad]] przeciwko krajom [[Europa Zachodnia|Europy Zachodniej]], kierownik – Szczepkin
** Wydział 16 (specjalny) – kontrwywiadowcze zabezpieczenie w Armii Czerwonej, kierownik – [[Jakow Agranow]]
* '''Oddział Instruktorski''' – utworzony w styczniu 1919 roku Oddział Instruktorski (''Instruktorskij Otdieł'') do kontaktów z terenowymi jednostkami CzK. Dawny ''Inogrodnyj Odtieł'' (terenowy) [patrz wyżej], naczelnik [[Grigorij Moroz]].
 
* '''Oddział Tajny''' (''Siekrietnyj Otdieł - SO'') – utworzony 24 lutego 1919 roku na bazie byłego ''Odtieła po bor'biebor’bie s kontrriewolucyjej''. Oddział Tajny zwalczał jakiekolwiek odchylenia kontrrewolucyjne wśród drobnej burżuazji oraz inteligencji i duchowieństwa. Nazwa ów komórki była często zmieniana – już w czerwcu 1919 roku nazwa została zmieniona na Oddział Tajno-Operacyjny (''Siekrietno-Opieratiwnyj Otdieł'' - SOO), a od stycznia 1921 ponownie na Oddział Tajny (''Siekrietnyj Otdieł'' – SO), lecz z dodatkowymi zadaniami – walka z antyradzieckimi partiami, organizacjami i ugrupowaniami politycznymi. Naczelnikami SO/SOO i ponownie SO byli [[Mykoła Skrypnyk|Nikołaj Skrypnik]], [[Aleksandr Ejduk]], [[Siergiej Urałow]], Martin Lacis lub Łacis.
 
* '''Oddział do Walki z Międzynarodowym Szpiegostwem''' (''Otdieł po bor'biebor’bie z mieżdunarodnym szpionażem'') – reaktywowany w maju 1919 roku, [patrz wyżej Biuro Kontrwywiadowcze WCzK]. Naczelnikiem reaktywowanej komórki został [[Jakow Blumkin]].
 
* '''Oddział Ekonomiczny''' (''Ekonomiczeskij Odtieł'') – utw. 30 września 1919 roku, odpowiedzialny za walkę z kontrrewolucją, aktami dywersji i sabotażu oraz szpiegostwem w sektorze przemysłowym. Zorganizowany był w 15 wydziałów specjalnych i 5 innych jednostek operacyjnych, naczelnicy: m.in. S.&nbsp;M.&nbsp;Ter-Gabrieljan i Nikołaj W.&nbsp;Krylenko (nie mylić z [[Nikołaj Krylenko|Nikołajem Wasilewiczem Krylenko]] ludowym komisarzem sprawiedliwości ZSRR).
* '''Biuro Prawne''' (''Juridiczeskoje Biuro'') – utw. 6 kwietnia 1920 roku; naczelnicy – m.in. M.&nbsp;M.&nbsp;Łuckij i [[Władimir Feldman]].
 
* '''Zarząd Organizacyjny''' (''Uprawlenije Diełami'' - UD) – utw. 13 września 1920 roku z połączenia byłych oddziałów, m.in. taboru samochodowego, więziennego, ogólnego, statystycznego, łączności, gospodarczego oraz komendantury i medycznego [patrz wyżej]. Naczelnikiem był bardzo doświadczony [[czekista]], późniejszy szef [[NKWD]], [[Gienrich Jagoda]].
 
* '''Oddział Administracyjno-Organizacyjny''' (''Administratiwno-Organizacyonnyj Odtieł'') – utw. 21 września 1920 roku, jego naczelnikiem był L.&nbsp;M.&nbsp;Braginskij (21 września – grudzień 1920). Składał się z dwóch oddziałów; administracyjnego i organizacyjnego, 1 grudnia 1920 roku, po włączeniu do niego wydziałów administracyjnych Oddziałów Specjalnego i Transportowego, przemianowany na '''Zarząd Administracyjno-Organizacyjny''' (''Administratiwno-Organizacyonnoje Uprawlenije'') z zadaniami: rozporządzenie o strukturze organizacyjnej, nabór pracowników (co pozwalało na dużo głębsze prześwietlenie kandydatów), przygotowanie kadr oraz kontrola jednostek terenowych CzK. Pierwszym naczelnikiem Oddziału następnie Zarządu Administracyjno-Organizacyjnego został [[Iwan Apeter]].
 
* '''[[I Zarząd Główny KGB|Oddział Zagraniczny]]''' (''Inostrannyj otdieł'' - INO) – utworzony rozkazem ''nr 169'' przez przewodniczącego CzeKa [[Feliks Dzierżyński|Feliksa Dzierżyńskiego]]; powstał na bazie Sekcji Wywiadowczej Oddziału Specjalnego (''Osobogo Otdieła'' - ''OO'') (prowadzenie wywiadu za granicą) i podporządkowany szefowi OO. Naczelnicy INO – [[Jakow Dawtian]] (Dawidow), Ruben Katanian (jako pełniący obowiązki podczas miesięcznej nieobecności Dawtiana) oraz [[Solomon Mogilewski]] (Mogilewskij). Tuż po utworzeniu [[I Zarząd Główny KGB|INO]] struktura organizacyjna była dość prosta, składała się m.in.: naczelnika, jego zastępcy, kancelarii, Wydziału Agenturalnego, Wydziału Zagranicznego i Biura Wiz.
 
W miesiąc po ustanowieniu WCzK miała 23 osoby personelu. W [[1920]] roku liczyła już 27 tysięcy ludzi, a w [[1921]] roku, w momencie zakończenia wojny domowej, 310 tysięcy funkcjonariuszy cywilnych. Obok tego 137 tysięcy żołnierzy w wojskach wewnętrznych i 94 tysięcy w jednostkach frontowych.
 
Inne źródła mówią m.in. Na początku lat 20 xx wieku, WCZEKA liczyła około 31 pracowników kadrowych. Według rozkazu Rewolucyjnej Rady Wojennej (Rewwojensowieta) nr 1468/261 z 15 lipca 1921 roku, stan Oddziałów wojskowych podporządkowanych organom bezpieczeństwa wynosił około 200 tysięcy żołnierzy. Wojska Czeka składały się z 11 brygad pogranicznych, 3 samodzielnych pulków, 687 samodzielnych batalionów, 4 samodzielnych Oddziałów, 2 Oddziałów lotniczych, 7 szwadronów i 4 samodzielnych kompanii<ref>Piotr Kołakowski: Pretorianie Stalina, sowieckie służby bezpieczeństwa i wywiadu na ziemiach polskich 1939-1945 Bellona Warszawa 2010 st. 14-15 {{ISBN|978-83-11-11930-7}}.</ref>.
 
== Czerwony terror ==
Korzystając z pretekstu, jakim był nieudany zamach na Lenina, Czeka rozpoczęła tzw. [[czerwony terror]], co pozwoliło na stosowanie takich metod jak branie zakładników i na niespotykaną do tej pory skalę masowych egzekucji. Dzierżyński wydał osobisty rozkaz, aby do masowych egzekucji na kontrrewolucjonistach wykorzystywać [[karabin maszynowy|karabiny maszynowe]].
 
W Piotrogrodzie wydawano tak wiele wyroków śmierci, że skazanych wiązano parami, ładowano wieczorami na drewniane barki, które wyprowadzano na wody [[Zatoka Fińska|Zatoki Fińskiej]], i tam zatapiano. Kiedy powiewał zachodni wiatr, ciała wpływały do [[port morski|portu]] w [[Kronsztad]]zie.
 
[[Orlando Figes]] pisze:
 
{{Cytat|Każdy lokalny oddział Czeki miał własną specjalność. W [[Charków|Charkowie]] upodobano sobie „numer z rękawiczką"rękawiczką” - parzono dłonie ofiar wrzątkiem, aż pokryta pęcherzami skóra dawała się zdjąć: ofiarom pozostawały obdarte do żywego mięsa, krwawiące dłonie, a torturującym „rękawiczki z ludzkiej skóry"skóry”. Czeka w [[Wołgograd|Carycynie]] przepiłowywała ofiarom kości. W [[Woroneż]]u umieszczano nagie ofiary w nabijanych gwoździami beczkach, które potem toczono. W [[Armawir (Rosja)|Armawirze]] miażdżono czaszki, zaciskając wokół głowy ofiary skórzany pas z żelaznym sworzniem. W [[Kijów|Kijowie]] przymocowywano do tułowia ofiary klatkę ze szczurami i ją podgrzewano, tak że rozjuszone zwierzęta wgryzały się w jelita, szukając drogi ucieczki. W [[Odessa|Odessie]] przykuwano ofiary łańcuchami do desek i powoli wsuwano do pieca albo zbiornika z wrzątkiem. Ulubioną zimową torturą było oblewanie wodą nagich ofiar dopóty, dopóki nie zamieniły się one w żywe lodowe posągi. Wielu funkcjonariuszy Czeki preferowało tortury psychologiczne. Jeden z nich kazał prowadzić ofiary rzekomo na egzekucję, po czym strzelano do nich ślepymi nabojami. Inny kazał grzebać ofiary żywcem albo wkładać do trumny z cudzymi zwłokami. Niektórzy zmuszali do patrzenia, jak się torturuje, gwałci lub zabija bliskie ofiarom osoby<ref> [[Orlando Figes]] ''Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891-1924'' Wrocław 2009, ''[[Wydawnictwo Dolnośląskie]]'', {{ISBN|978-83-245-8764-3}}, s.666-667 666–667.</ref>.}}
 
Zaprowadzanie wewnętrznego porządku wiązało się często z bezmyślnymi, przerażającymi okrucieństwami ze strony Czeki. Opisał je w swym pamiętniku [[Sidney Reilly]], który przebywał w Rosji w czasie [[rewolucja październikowa|rewolucji październikowej]]:
{{Cytat|Akcje CzeKa prowadzone były z taką brutalnością i bezwzględnością, jakich nie może pojąć cywilizowany umysł. Pewnego razu, gdy lokatorzy ze strachu nie zdjęli łańcucha z drzwi, czekista rzucił przez szparę [[granat ręczny|granat]]. Innym razem nikt nie odpowiadał na łomotanie, stara kobieta była przykuta do łóżka z powodu paraliżu, który nastąpił gdy na jej oczach zamordowano jej męża, jeden z czekistów zniecierpliwiony czekaniem rzucił w drzwi granatem, który eksplodując za blisko ciężko ranił pięciu funkcjonariuszy. Powrócili tej samej nocy i w odwecie zarżnęli starą kobietę.}}
 
Dokładna liczba ofiar czerwonego terroru jest trudna do oszacowania. Aresztowano w tym czasie około 400 tysięcy osób. Według danych samej Czeki w latach 1918-19211918–1921 rozstrzelano 50 tysięcy ludzi. Należy do tego jednak doliczyć zamordowanych w wyniku nadużyć i samowolnych egzekucji. Dodatkowo, liczba ta nie obejmuje zmarłych w więzieniach i obozach oraz poległych i zmarłych od ran w walkach z formacjami frontowymi Czeki. Według ostatnich ustaleń historyków przyjmuje się, że liczba ofiar śmiertelnych mogła wynosić około 250 tysięcy. Zatem była ona prawdopodobnie wyższa niż liczba poległych w trakcie całej wojny domowej<ref>Sylwia Frołow, [http://www.znak.com.pl/kartoteka,ksiazka,4264,Dzierzynski-Milosc-i-rewolucja ''Dzierżyński. Miłość i rewolucja''], Znak Horyzont, Kraków 2014, s. 180.</ref>.
 
== Końcowa organizacja strukturalna (konsolidacja) ==
 
I tak, na przełomie 1921/1922 roku, w ramach komisji znajdowały się poniższe jednostki operacyjno-czekistowskie i administracyjne:
* '''Zarząd Tajno-Operacyjny WCzK''' (''Siekrietno-Opieratiwnoje Uprawlenije'' – ''SOU'') – jeden z najważniejszych i największych Zarządów w końcowej organizacji WCzK, można stwierdzić, że jego kontynuacją był [[GUGB|Główny Zarząd Bezpieczeństwa Państwowego NKWD]]. SOU został utworzony [[14 stycznia]] [[1921]] roku, naczelnikiem był [[Wiaczesław Mienżynski|Wiaczesław Mienżyński]]. Zadaniem Zarządu Tajno-Operacyjnego było koordynowanie i nadzorowanie działań najważniejszych jednostek (oddziałów i wydziałów) operacyjnych w strukturze WCzK. W skład SOU WCzK wchodziły:
** '''Oddział Specjalny''' (''Osobyj Otdieł'' - ''OO'') – kontrwywiad w [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]] i [[Marynarka Wojenna Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich|Marynarce Wojennej]], zwalczał obce szpiegostwo i bandytyzm polityczny, nadzorował [[cenzura|cezure wojskową]]. 6 numeracyjnymi Wydziałami specjalnymi (13, 14, 15, 16 i 17) OO kierował sam [[Wiaczesław Mienżynski|Wiaczesław Mienżyński]].
** '''Wydział Kontrwywiadowczy''' (''Kontrrazwiedywatielnoje Otdielenije'' – ''KRO'') – utworzony w 1921 roku (praktycznie zaczął działać jako samodzielna jednostka od 1922 roku, kiedy przywrócono mu status Oddziału (''Odtieł'')). Naczelnikami byli kolejno: [[Michaił Trilisser]], który następnie przeszedł do wywiadu na naczelnika [[I Zarząd Główny KGB|INO]], oraz [[Artur Artuzow]], który kierował ''KRO'' do 1927 roku, a następnie także przeszedł do wywiadu. Wiadomo że Wydział posiadał sekcje m.in.: brytyjską, niemiecką, polską, francuską i białogwardyjską.
** '''Oddział Tajny''' (''Siekrietnyj Otdieł'' – ''SO'') – zadania Oddziału Tajnego były typowe dla [[Policja polityczna|Policjipolicji politycznej]], odpowiadał za walkę z [[Partia polityczna|antyradzieckimi partiami]], organizacjami i ugrupowaniami politycznymi, [[Duchowieństwo|duchowieńctwemduchowieństwem]]. ''SO'' składał się z 9 bardzo prężnie działających wydziałów, a ostatnim naczelnikiem ''SO'' w strukturach WCzK był [[Timofiej Samsonow]].
** '''Oddział Zagraniczny''' (''Inostrannyj Otdieł'' – ''INO'') – naczelnik [[Solomon Mogilewski]]. Na początku grudnia 1921 roku w strukturze INO powstał wyspecjalizowany pion ''Wydział Zagraniczny'' (''Zakordonnaja Czast''), którym kierował z polecenia [[Feliks Dzierżyński|Feliska Dzierżyńskiego]] [[Michaił Trilisser]]; zadaniem owego wydziału było zorganizowanie nielegalnego wywiadu. Do Wydziału Zagranicznego Oddziału Zagranicznego Zarządu Tajno-Operacyjnego WCzK Trilisser ściągnął bardzo energicznych młodych oficerów, którzy w późniejszych latach odegrali ogromną rolę w wywiadzie nielegalnym i nie tylko; byli to m.in.: [[Siergiej Szpigelglas]], [[Abram Słucki]] (późniejsi naczelnicy INO [[GUGB|Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego]])
*** '''Wydział Zagraniczny''' składał się z 6 Sektorów:
**** Sektor [[północ]]ny – kraje [[Skandynawia|skandynawskie]] ([[Dania]], [[Norwegia]], [[Szwecja]]) i nadbałtyckie ([[Litwa]], [[Łotwa]] i [[Estonia]])
**** Sektor polski – działania nielegalne na terytorium [[II Rzeczpospolita|II RP]])
**** Sektor centralno-europejski – działania wywiadowcze z pozycji nielegalnych w takich krajach, jak [[Niemcy]] (wówczas nazywane [[Republika Weimarska|Republiką Weimarską]]) lub [[Rzesza|Rzeszą Niemiecką]], [[Francja]], [[Włochy]], [[Belgia]] oraz [[Wielka Brytania]]
**** Sektor [[Europa Południowa|południowoeuropejski]] – działania obejmowały [[Austria|Austrię]], [[Czechosłowacja|Czechosłowację]], [[Węgry]], [[Jugosławia|Jugosławię]], [[Bułgaria|Bułgarię]], [[Rumunia|Rumunię]], [[Turcja|Turcję]], [[Egipt]] i [[Algieria|Algier]]
**** Sektor [[Wschód|wschodni]] – obejmujący [[Turcja|Turcję]], ówczesną [[Iran|Persję]], rejon [[Kaukaz (kraina historyczna)|Kaukazu]], [[Chiny]] i [[Japonia|Japonię]]
**** Sektor [[Ameryka Północna|amerykański]] – obejmujący działaniami [[Stany Zjednoczone|USA]] i [[Kanada|Kanadę]].
*** W wymienionych krajach działały bardzo dobrze zakonspirowane nielegalne siatki pod przykryciem np. biur podróży lub firm handlowych. Wywiad nielegalny osiągnął ogromne sukcesy w latach 20., 30. oraz 40. XX wieku; była to tzw. ''era wielkich nielegałów''. W organizacji INO SOU WCzK było także ''Biuro Wiz'' i ''Wizowe'' (naczelnik [[Nikołaj Ugarow]]) oraz ''Wydział Informacyjny'' (którym kierował [[Lew Zalin]]).
** '''Oddział Operacyjny''' (''Opieratiwnyj Otdieł'' – ''[Opierod]'') – zorganizowany był w 14 Wydziałów, które odpowiedzialne były za m.in. za obserwacje zewnętrzne, przeprowadzanie aresztowań, technika operacyjna, kartoteka, archiwum, analiza i opracowanie informacji, statystyka, prasa. Oddziałem kierowali: B.&nbsp;M.&nbsp;Futorian (1 stycznia – 19 kwietnia 1921), W.&nbsp;I.&nbsp;Chaskin (19 kwietnia – 1 lipca 1921), I.&nbsp;Z.&nbsp;Surta (1 lipca 1921 - ?).
** '''Oddział Informacyjny''' (''Informacyonnyj Otdieł'' - ''[INFO]'') – opracywowanie informacji i zbiorczych analiz dla kierownictwa partyjno-rządowego, od sierpnia 1921 także zajmował się cenzurą wojskową. Został utworzony na bazie Wydziału Opracowania Materiałów wydzielonego z ''Opieroda'' Oddziału Operacyjnego SOU WCzK (patrz wyżej). Na czele ''INFO'' stali kolejno: I.&nbsp;Stukow (28 marca – 12 sierpnia 1921), oraz [[Bronisław Bortnowski]] (Bortnowskij) (21 września 1921 – [[2 lutego]] [[1922]], likwidacja WCzk).
* '''Zarząd Ekonomiczny''' (''Ekonomiczeskoje Uprawlenije'' - '''EKU''') – utworzony [[25 stycznia]] [[1921]] roku na bazie Oddziału Ekonomicznego, wykonywał zadania jakimi zajmowały się poprzednio ''Oddział do Walki z Nadużyciami Władzy'' oraz ''Oddział do Walki ze Spekulacją'' [patrz wyżej]. Czyli walka z sabotażem, spekulacją, korupcją oraz później zabezpieczenie sektoru ekonomicznego. '''EKU''' złożony był z 15 Wydziałów problemowych, pierwszym naczelnikiem był N.&nbsp;W.&nbsp;Krylenko, a ostatnim M.&nbsp;K.&nbsp;Ichnowskij.
* '''Zarząd Organizacyjny''' (''Uprawlenije Diełami'' - '''UD''') – utw. [[13 września]] [[1920]] roku, [patrz wyżej - organizacja 1917–1921].
* '''Zarząd Administracyjno-Organizacyjny''' (''Administratiwno-Organizacyonnoje Uprawlenije'' - '''AOU''') – [patrz wyżej, organizacja 1917-1921]. Naczelnicy: [[Gienrich Jagoda]] (p.o.) (lipiec – wrzesień 1921) i [[Stanisław Redens]] (do likwidacji WCzK).
* '''Zarząd Wojsk WCzK''' (''Uprawlenije Wojsk WCzK'') – utworzony 13 kwietnia 1921 roku. W skład Zarządu weszły m.in. istniejący od 15 lipca 1918 roku ''Korpus Wojsk WCzK'', Oddział Straży Granicznej (''Otdieł Pogranicznoj Ochrany'' - ''OO''). Naczelnikami byli kolejno: [[Wasilij Korniew]], [[Michaił Rozen]], S.&nbsp;S.&nbsp;Filippow, [[Porfirij Studienikin]] i [[Ferenc Pataki]].
* '''Oddział Specjalny''' (Kryptologiczny) (''Spiecyalnyj Otdieł'') – utworzony [[28 stycznia]] [[1921]] roku; od zadań jakie wykonywał należały kryptografia i szyfry. Początkowo na innych oddziałach WCzK spoczywało zbieranie i zdobywanie wywiadowczych materiałów dotyczących zagadniej szyfrowych. Nieformalnie podlegał Kolegium Komisji WCzK, naczelnikiem oddziału był ówczesny członek '''Kolegium Komisji''' [[Gleb Bokij]], który po utworzeniu [[NKWD|NKWD ZSRR]] kierował od [[10 lipca]] [[1934]] do [[16 maja]] [[1937]] roku jednostką o tych samych zagadnieniach, Oddziałem Specjalnym (''Tajno-Szyfrowym'') [[GUGB|Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego]] następnie Oddziałem 9 [[GUGB|Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego]].
* '''Oddział Transportowy''' (''Transportnyj Otdieł'') – [patrz wyżej: organizacja 1917–1921 - Oddział Kolejowy - ''Żeledznodorożnyj Otdieł'']. Oddziałem od 21 listopada 1920 do 6 lutego 1922 roku, czyli do likwidacji WCzK kierował [[Gieorgij Błagonrawow]].
* '''Oddział Zaopatrzenia''' (''Otdieł Snabżenija'')
* '''Oddział Śledczy''' (''Sledstwiennaja Czast'') [patrz wyżej: org. 1917–1921]. Naczelnik [[Władimir Feldman]] (18 stycznia 1921 – 6 lutego 1922)
 
== Likwidacja CzeKi i powołanie GPU przy NKWD RFSRR ==
Ze względu na wrogość społeczeństwa Rosji sowieckiej wobec CzeKa i złej reputacji, na którą ciężko zapracowała podczas czasu tzw. czerwonego terroru, a głównie ustabilizowanie się władzy bolszewickiej i w większości opanowanie sytuacji wewnętrznej w kraju, na IX Wszechrosyjskim Zjeździe Rad [[28 grudnia]] [[1921]] ogłoszono decyzję o rozwiązaniu Nadzwyczajnej Komisji do Walki z Kontrrewolucją i Sabotażem, a w miejsce CzeKa powołano nową instytucję o tym samym zakresie działań pod nazwą Państwowy Zarząd Polityczny (GPU) i podporządkowano ją pod Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (NKWD) RFSRR.
 
Zmiana miała charakter propagandowo-kosmetyczny wobec zachowania przez GPU uprawnień CzeKa i przejęcie w całości aparatu i kadr Czeki. Instytucję powołano formalnie 2 lutego [[1922]] pod pełną nazwą [[GPU (policja polityczna)|Państwowy Zarząd Polityczny przy Ludowym Komisariacie Spraw Wewnętrznych Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej]] (ros: Государственное Политическое Управление при НКВД РСФСР), powszechnie określaną [[skrótowiec|akronimem]] '''GPU'''.
 
== Przypisy ==
* Christopher Andrew, [[Wasilij Mitrochin]]: ''Archiwum Mitrochina'', Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA Warszawa 2001
* Evgeniia Al’bats: ''The state within a state: the KGB and its hold on Russia--past, present, and future'', New York: Farrar, Straus, Giroux, 1994.
* [[Jan Larecki]]: ''Wielki Leksykon Służb specjalnych świata'' książka i wiedza Warszawa 2007, organizacja WCzK i różne aspekty
 
{{Służby specjalne Rosji i byłego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich}}
{{ka}}
 
[[Kategoria:Czeka| ]]
[[Kategoria:Radzieckie służby specjalne]]
53 045

edycji