2 Korpus Polski (PSZ): Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 26 bajtów ,  2 lata temu
m
Bot poprawia linki wewnętrzne i wykonuje drobne zmiany typograficzne i techniczne.
m (przypis, cytat, uzupełn. pozycja literatury)
m (Bot poprawia linki wewnętrzne i wykonuje drobne zmiany typograficzne i techniczne.)
|działania zbrojne = [[II wojna światowa]] ([[bitwa o Monte Cassino]])
|numer =
|dyslokacja = [[AnconaAnkona]] (X 1946){{odn|Żak|2014|s=120}}
|rodzaj sił zbrojnych =
|formacja =
|rodzaj wojsk = [[Wojska Lądowe Rzeczypospolitej Polskiej|wojska lądowe]]
|podległość = [[9 Armia (brytyjska)|9 Armia]] (1943), [[8 Armia (Wielka Brytania)|8 Armia]] (1944-19451944–1945)
|skład = [[Ordre de Bataille 2 Korpusu Polskiego]]
|odznaczenia =
'''2 Korpus Polski''' (2 KP) – [[Związek taktyczny|wyższy związek taktyczny]] [[Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie|Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie]], w latach 1943-1947.
 
W grudniu 1943 przetransportowany do [[Włochy|Włoch]]. Będąc w składzie brytyjskiej 8 Armii, uczestniczył w kampanii włoskiej. W maju 1944 zdobywał [[Linia Gustawa|Linię Gustawa]] [[Bitwa o Monte Cassino|zdobywając Monte Cassino]], następnie na [[Linia Hitlera|Linii Hitlera]] ([[Piedimonte San Germano|Piedimonte]]). W lipcu 1944 na wybrzeżu [[Morze Adriatyckie|Morza Adriatyckiego]] wyzwolił [[Ankona|Ankonę]], sierpień-wrzesień przełamał [[Linia Gotów|linię Gotów]], w październiku walczył w [[Apeniny|Apeninach]]. W kwietniu 1945 brał udział w bitwie o [[Bolonia|Bolonię]]. Po wojnie pozostał we Włoszech w składzie wojsk okupacyjnych. W 1946 przetransportowany został do Wielkiej Brytanii. Większość żołnierzy pozostała na emigracji i wstąpiła do [[Polski Korpus Przysposobienia i Rozmieszczenia|Polskiego Korpusu Przysposobienia i Rozmieszczenia]].<ref>Jedynie "niewielka„niewielka liczba żołnierzy wyemigrowała do byłych [[Imperium brytyjskie|kolonii brytyjskich]], jak [[Kanada]], [[Australia]], [[Afryka Południowa|Południowa Afryka]]. Inni wyemigrowali do [[Argentyna|Argentyny]], [[Brazylia|Brazylii]] i [[Ameryka Łacińska|krajów łacińskich]] [[Ameryka Środkowa|Ameryki Środkowej]]. Do zachodnich krajów europejskich, jak [[Francja]], [[Austria]], [[Niemcy]], [[Szwecja]], emigracja była nieliczna, ale stała. Jednak większość żołnierzy pozostała w [[Anglia|Anglii]] i tam się jakoś urządzili w latach [[1946]]-[[1948]]. Razem było to około 100 000 Polaków, a licząc z rodzinami - około 120 000, głównie w [[Londyn|Londynie]] i okolicach. Kiedy w parlamencie angielskim krzyczano, że >Polacy żenią się z Angielkami i wszędzie ich pełno<, [[Winston Churchill|Churchill]] uspokajał, mówiąc: <Pozwólcie, żeby to nowe dobrodziejstwo rozprzestrzeniło się po całej Anglii<, wyrażając w ten sposób uznanie dla zasług Polaków [...] - zob.: [[Stefan Orzechowski (wojskowy, podpułkownikżołnierz)|Stefan Orzechowski]]: Historia walk [[5 Kresowa Dywizja Piechoty|5 Kresowej Dywizji Piechoty]], Warszawa [[1998]], wyd. Oficyna Wydawnicza Volumen - [[Bellona (wydawnictwo)|Dom Wydawniczy Bellona]], seria "O„O Wolność i Niepodległość"Niepodległość”, s.197</ref> W 1947 korpus rozwiązano.
 
== Formowanie i szkolenie korpusu ==
{{Listen|filename=Stefan Orzechowski Remarks on Monte Cassino Battle.ogg|title=Posłuchajmy uwag oficera wywiadu wojskowego w 5 Kresowej Dywizji Piechoty ppłk. Stefana Orzechowskiego dotyczących Kampanii włoskiej|align=right|format=[[Ogg]]}}
[[Formowanie jednostki|Utworzony]] 21 lipca 1943<ref name=bieg>{{Cytuj książkę| nazwisko = Biegański| imię = Witold|tytuł = Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie| strony = 63-64}}</ref> z dowództwa i jednostek [[Armia Polska na Wschodzie|Armii Polskiej na Wschodzie]] na podstawie rozkazu i wytycznych [[Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych|Naczelnego Wodza]], [[Generał broni|generała broni]] [[Władysław Sikorski|Władysława Sikorskiego]] z 16 i 29 czerwca 1943, w północnym [[Irak]]u, w rejonie [[Kirkuk]]u i [[Ałtun Kapon]]. Dowództwo Armii w Polu przemianowano na dowództwo 2 Korpusu Polskiego{{odn|Żak|2014|s=31}}. W sierpniu i wrześniu 1943 korpus przegrupowano do południowej [[Palestyna|Palestyny]] i rozmieszczono w następujących miejscowościach i rejonach:
* m. [[Julis]] – Dowództwo 2 KP (następnie przesunięte do obozu "Kilo"„Kilo” k. [[Gaza (Palestyna)|Gazy]]),
* rejon m. [[Julis]] – [[3 Dywizja Strzelców Karpackich]],
* rejon m. [[Mughazi-Nuseirat]] – [[5 Kresowa Dywizja Piechoty]] i [[2 Warszawska Brygada Pancerna]],
Od 11 do 29 maja 2 Korpus uczestniczył w czwartej bitwie o przełamanie Linii Gustawa. Jego zadanie polegało na zdobyciu górskich umocnień między Cassino i Passo Corno.
{{osobny artykuł|Bitwa o Monte Cassino}}
Gen. Anders do wszystkich żołnierzy korpusu wydał "Rozkaz„Rozkaz Przed Bitwą"Bitwą”{{odn|Drue|1991|s=115/5}}
{{cytat|''Żołnierze ! Kochani moi Bracia i Dzieci !Nadeszła chwila bitwy. Długo czekaliśmy na tę chwilę odwetu i zemsty nad odwiecznym naszym wrogiem. Obok nas walczyć będą dywizje brytyjskie, amerykańskie, kanadyjskie, nowozelandzkie walczyć będą Francuzi, Włosi oraz dywizje hinduskie. Zadanie, które nam przypadło zasławi na cały świat imię żołnierza polskiego. W chwilach tych będą z nami myśli i serca całego narodu, podtrzymywać nas będą duchy poległych naszych towarzyszy broni. Niech LEW mieszka w Waszych sercach! Żołnierze! – za bandycką napaść Niemców na POLSKĘ, za rozbiór POLSKI wraz z bolszewikami, za tysiące zrujnowanych miast i wsi, za morderstwa i katowanie setek tysięcy naszych sióstr i braci, za miliony Polaków, jako niewolników wywiezionych do Niemiec, za niedolę i nieszczęście Kraju, za nasze cierpienia i tułaczkę. Z wiarą w sprawiedliwość Opatrzności Boskiej idziemy naprzód ze świętym hasłem w sercach naszych : "BÓG„BÓG! HONOR i OJCZYZNA!" Dziś nadeszła dla nas godzina krwawego odwetu. Tej godziny długo czekaliśmy, oczekuje jej umęczony KRAJ NASZ i Polacy rozsiani po całym świecie. A więc, Żołnierze do czynu! – Do broni!- I w łeb lub serce PAL!'''
 
Dowódca 2 Korpusu
 
Na odcinku 3 Dywizji natarciem dowodził dowódca 2 Brygady SK płk Roman Szymański. Atakowano wzgórze 593 i Albanetę.
W Gardzieli, na wysokości wzgórza Widmo działał szwadron 4 pułku pancernego. Walki trwały również w nocy. Około 10:00 patrole 12 Pułku Ułanów Podolskich, a potem 5 batalion strzelców karpackich, opanowały klasztor. Na ruinach klasztoru zatknięto polską, a później również i brytyjską flagę. 24 maja grupa "Bob"„Bob”<ref group="uwaga">Nazwa grupy pochodzi od nazwiska jej dowódcy płk. Władysława Babińskiego</ref>, zdobyła Piedimonte, a 25 maja 15 pułk ułanów opanował Monte Cairo. Droga na Rzym została otwarta.
 
W bitwie o Monte Cassino i Piedimonte poległo 860 ''(w tym 72 oficerów)'' żołnierzy, 2822 zostało rannych ''(w tym 204 oficerów)'', a 97 zaginęło (w tym 5 oficerów){{odn|Komornicki|1984|s=67}}. Ranni byli umieszczani w szpitalu wojennym w [[Casamassima]], którym kierował płk [[Tadeusz Mieczysław Sokołowski|Tadeusz Sokołowski]]. Polegli żołnierze spoczywają na cmentarzu polskim u stóp wzgórza klasztornego.
W kwietniu 1945 brał udział w bitwie o [[Bolonia|Bolonię]]. [[20 kwietnia]] oddziały 2 Korpusu sforsowały rzeki Giana i Idice, a 21 o godzinie 6.05 [[9 Batalion Strzelców Karpackich]] z 3 Brygady wkroczył jako pierwszy do Bolonii i zawiesił nad miastem polską flagę. O godzinie 8.00 do miasta weszli Amerykanie z [[5 Armia (USA)|5 Armii]]. O tempie posuwania się świadczy odległość przebyta w ostatniej fazie: Polacy mieli do przebycia 50 km, a Amerykanie zaledwie 20 km. 2 Korpus Polski przez 13 dni wiązał walką trzy doborowe dywizje niemieckie (26-tą pancerną oraz 1. i 4. spadochronowe), brawurowo forsując cztery rzeki i dziewięć kanałów, umocnionych pod względem inżynieryjnym i zażarcie bronionych.
 
Przełamanie frontu pod Bolonią i wyzwolenie tego miasta miało decydujące znaczenie dla zadania Niemcom ostatecznej klęski na froncie włoskim. Oddziały II Korpusu Polskiego wkroczyły do Bolonii witane owacyjnie przez miejscową ludność. Z rozkazu dowódcy 8 Armii Polacy pozostali w tym rejonie nie biorąc już udziału w dalszym [[pościg]]u. 9 Batalionowi Strzelców Karpackich nadano uroczyście miano Bolońskiego,a 17 dowódców otrzymało honorowe obywatelstwo miasta. Senat Bolonii wręczył też żołnierzom polskim 215 specjalnie wybitych medali pamiątkowych z napisem ''Al liberatori che primi entrarono in Bologna 21 Aprile 1945 – per benemerenza'' ("Oswobodzicielom„Oswobodzicielom, którzy pierwsi weszli do Bolonii 21 kwietnia 1945 – w dowód zasługi"zasługi”).
 
Nowy dowódca 8 Armii brytyjskiej gen. Mac Creery w rozkazie pochwalnym skierowanym do żołnierzy 2 Korpusu Polskiego napisał:
: ''W Waszym marszu historycznym drogą Via Emilia prowadzącą z Faenzy do Bolonii, mieliście jako przeciwników wyborowe wojsko nieprzyjaciela. Trzem najlepszym dywizjom niemieckim: 26 Dywizji Pancernej, 1 oraz 4 Dywizji Spadochronowej zadaliście ciężkie straty w ludziach i sprzęcie... W tej wielkiej bitwie wykazaliście wspaniałego ducha walki, wytrwałość i sprawność bojową. Przesyłam Wam moje najgorętsze powinszowania oraz wyrazy podziwu dla wszystkich oficerów i szeregowych...''
 
W sumie straty polskie poniesione w [[Operacjaoperacja wojskowa|operacji]] pod Bolonią wyniosły 600 rannych oraz 300 poległych żołnierzy, którzy spoczęli na miejscowym cmentarzu. Następnie korpus pozostawał w składzie wojsk okupacyjnych. W 1946 przeniesiony do [[Wielka Brytania|Wielkiej Brytanii]].
 
== Dyslokacja korpusu po zakończeniu działań wojennych ==
Po zakończeniu działań wojennych żołnierzy korpusu, którzy zadeklarowali powrót do kraju skierowano do obozów repatriacyjnych w [[Cervinara]] i [[Paolisi]] koło [[Neapol]]u (około 5,5 tysiąca żołnierzy) i w [[San Domenico]] (około 800 żołnierzy). Obozy pozostawały pod opieką władz brytyjskich, które organizowały transporty do [[Polska|Polski]]. Transporty kierowano koleją przez [[Mediolan]], [[Brenner]], [[Pilzno]], [[Praga|Pragę]] do [[Zebrzydowice (województwo śląskie)|Zebrzydowic]] lub drogą morską z [[Neapol]]u do [[Gdańsk]]a. Z ramienia [[Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej|Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej]] nad powrotem żołnierzy do kraju czuwała [[Polska Misja Wojskowa we Włoszech]] pod kierownictwem płk. [[Kazimierz Sidor|Kazimierza Sidora]] (misja funkcjonowała do maja 1946).
 
W okresie od 3 do 25 grudnia 1945 do [[Polska|Polski]], w 13 transportach kolejowych, przybyło z [[Włochy|Włoch]] łącznie 12 305 żołnierzy 2 KP i [[Jednostki Wojskowe na Środkowym Wschodzie|Jednostek Wojskowych na Środkowym Wschodzie]]. W tej liczbie znalazło się tylko 32 [[Oficer (wojsko)|oficerów]] oraz 1612 [[podoficer]]ów i 10 661 [[Szeregowy|szeregowców]]. Z powyższej grupy 1226 podoficerów i 8601 szeregowców miało za sobą przymusową służbę w [[Wehrmacht|armii niemieckiej]]. Około 8 procent to żołnierze zdegradowani bądź więzieni z przyczyn natury politycznej. Około 2 procent żołnierzy to obywatele polscy narodowości [[Białorusini|białoruskiej]], [[Ukraińcy|ukraińskiej]] i [[Rosjanie|rosyjskiej]]. Powracający żołnierze przywieźli z sobą między innymi 11 867 [[Karabin|karabinów angielskich]] i 603 150 [[Nabój|nabojów karabinowych]]. Wymienieni zostali skierowani do punktów etapowych w [[Kędzierzyn-Koźle|Koźlu]] (dwa), [[Cieszyn]]ie i [[Międzylesie|Międzylesiu]]. Przygotowano również rezerwowe punkty w [[Katowice|Katowicach]], [[Chorzów|Chorzowie]] i [[Bielsko-Biała|Bielsku-Białej]]. Punkty repatriacyjne zostały zorganizowane na podstawie rozkazu nr 325/org. Naczelnego Dowódcy WP z dnia 27 listopada 1945 Kierownictwo nad przyjęciem żołnierzy [[Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie|PSZ]] sprawował [[Generał|gen. dyw.]] [[Wsiewołod Strażewski]], II [[Minister|wiceminister]] [[Obrona narodowa|ON]]. Samym przyjęciem zajmowały się cztery komisje rejestracyjne, w skład których wchodzili oficerowie Departamentu Poboru i Uzupełnień [[Ministerstwo Obrony Narodowej|MON]], [[Główny Zarząd Polityczno-Wychowawczy Wojska Polskiego|Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego WP]], [[Główny Zarząd Informacji|Głównego Zarządu Informacji WP]] i Departamentu Personalnego [[Ministerstwo Obrony Narodowej|MON]]. Na czele jednej z komisji stał ppłk Jan Janikowski. Ochronę zapewniał 3 batalion [[44 Pułk Piechoty (LWP)|44 Pułku Piechoty]] [[13 Dywizja Piechoty (LWP)|13 DP]]. Z przybyłych do kraju podoficerów – 1572 zdemobilizowano, a 40 urlopowano, kwalifikując wstępnie do dalszej służby wojskowej. W grupie szeregowców zdemobilizowano 9892, a urlopowano 769 osób. W późniejszym okresie zrezygnowano z powołania do czynnej służby żołnierzy urlopowanych. Dalsze zorganizowane transporty żołnierzy 2 KP przybywały do kraju z [[Wyspy Brytyjskie|Wysp Brytyjskich]]. Do grudnia 1947 r. przybyło 16 371 podoficerów i 41.912 szeregowców PSZ. Kazimierz Frontczak nie podaje ilu z nich pełniło służbę w 2 KP. Powyższe dane nie obejmują żołnierzy, którzy do kraju wrócili indywidualnie lub cywilnymi transportami repatriacyjnymi. Zorganizowana akcja powrotu żołnierzy PSZ trwała do polowy 1951 r. 20 września 1951 r. w [[Gdynia|Gdyni]] zlikwidowano Remigracyjny Punkt Specjalny Państwowego Biura Podróży "[[Orbis]]".
 
W latach 1947-1948 723 żołnierzy PSZ na Zachodzie, którzy przed wojną zamieszkiwali na terenie województw: [[Województwo wileńskie (II Rzeczpospolita)|wileńskiego]], [[Województwo białostockie (II Rzeczpospolita)|białostockiego]], [[Województwo nowogródzkie (II Rzeczpospolita)|nowogródzkiego]] i [[Województwo poleskie|poleskiego]] trafiła do 312 Obozu dla Wyzwolonych Jeńców Wojennych i Internowanych Obywateli w [[Grodno|Grodnie]] (powyższe dane nie obejmują żołnierzy, którzy powrócili w 1946 i przeszli przez obóz w [[Wilno|Wilnie]], a także żołnierzy, którzy powrócili indywidualnie po 1948). Z 723 żołnierzy, którzy przewinęli się przez obóz grodzieński – 327 pełniło służbę w 2 KP, z czego – 111 w [[3 Dywizja Strzelców Karpackich|3 DSK]], a 159 w [[5 Kresowa Dywizja Piechoty|5 KDP]]. W nocy z 31 marca na 1 kwietnia 1951 funkcjonariusze [[Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR|bezpieczeństwa]] [[Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka|BSRR]] przystąpili do masowych aresztowań i wywózki żołnierzy [[Polskie Siły Zbrojne na Zachodzie|PSZ na Zachodzie]] wraz z ich rodzinami do [[Obwód irkucki|obwodu irkuckiego]]. [[Deportacja (politologia)|Deportacja]] wiązała się z [[Konfiskata|konfiskatą]] mienia i odebraniem odznaczeń bojowych. Ogółem [[Zesłanie|zesłano]] 888 żołnierzy i 3632 członków rodzin z terenu [[Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka|BSRR]] i 49 żołnierzy z terenu [[Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka|LSRR]]. W 1956 deportowanym zezwolono na powrót z zesłania. W 1958 w [[Obwód irkucki|obwodzie irkuckim]] pozostawało 1152 żołnierzy i członków ich rodzin. Większość z deportowanych w 1951 powróciła do [[Polska|Polski]].
*** [[2 Grupa Artylerii (PSZ)|2 Grupa Artylerii]]
{{osobny artykuł|Ordre de Bataille 2 Korpusu Polskiego}}
 
'''Liczebność 2 KP'''
* 1 października 1943 – 52&nbsp;688 ludzi, w tym 3099 oficerów, 49&nbsp;030 podoficerów i szeregowców oraz 559 ochotniczek PSK
[[Plik:Odzn.rozp. 2 KP.JPG|thumb|200px|Oznaka rozpoznawcza]]
'''Odznaka pamiątkowa'''<br />
Odznaka wprowadzona rozkazem dowódcy 2 Korpusu Nr 106 z dn. 24. IX 1946 poz. 619,l.dz.1078/AG/46> wykonana w miedzi i srebrze, oksydowana, jednoczęściowa o wymiarach 36&nbsp;×&nbsp;19,5&nbsp;mm. Posiada formę tarczy. W górnej części syrenka warszawska, a po bokach gałązki laurowe. Na obramowaniu dolnej części tarcz napis '''"2„2 Korpus Polski"Polski”''', w środku krzyż. Odznaka łączy w sobie znaki rozpoznawcze 8 Armii Brytyjskiej i 2 Korpusu Polskiego. Wykonawca: Zakład F. M. Lorioli, Milano – Roma{{odn|Partyka|1997|s=46}}.Autorami projektu są: Zygmunt i Leopold Haarowie{{odn|Sawicki|Wielechowski|2007|s=487}}.
 
Do każdej odznaki dołączano tekturową, składaną dwustronnie legitymacją, na której widniały następujące informacje: na zewnętrznej stronie (okładka) znajdował się szkic mapy świata z uwidocznionym ciemnym kolorem konturem Polski w jej przedwojennych granicach, szlakiem bojowym 2. Korpusu Polskiego, wizerunkiem odznaki oraz napisami: z przodu ITALIA 1946 oraz z tyłu Z.S.S.R. – IRAK – IRAN – PALESTYNA – EGIPT – ITALIA. Wewnątrz znajdowały się informacje: od góry z prawej strony: LEGITYMACJA ODZNAKIODZnakI PAMIĄTKOWEJ 2 KORPUSU, jej numer, imię i nazwisko osoby odznaczonej, stopień wojskowy, przydział służbowy, po których widniał napis JEST UPOWAŻNIONY DO NOSZENIA ODZNAKIODZnakI PAMIĄTKOWEJ 2 KORPUSU NA PODSTAWIE ROZKAZU DOWÓDCY 2 KORPUSU, podpis dowódcy jednostki, numer rozkazu i data jego wydania oraz pieczęć imienna. Przez całą szerokość legitymacji u góry został umieszczony napis: ODRZUĆMY WSZYSTKO CO NAS DZIELI, u dołu znajdował się zaś napis: PRZYJMIJMY WSZYSTKO CO NAS ŁĄCZY. Po lewej stronie, oprócz danych personalnych i podstawy nadania, znajdowała się sentencja: Dła upamiętnienia wspólnych przeżyć w ZSSR, Iraku, Palestynie, Egipcie oraz w walkach we Włoszech; dla uzewnętrznienia przynależności żołnierskiej do 2 Korpusu zarówno w obecnej chwili jak i w przyszłości, oraz celem podkreślenia i wzmocnienia wzajemnej więzi, ustanawiam Odznakę Pamiątkową 2 Korpusu – Dowódca 2 Korpusu WŁADYSŁAW ANDERS gen. dyw. i jego podpis<ref>Ordery i odznaczenia nr. 16</ref>.
 
'''Oznaka rozpoznawcza'''<br />
 
Gen. Leese tak pisał do gen. Andersa:
{{Cytat|"Życzeniem„Życzeniem moim jest, aby żołnierze Polskiego Korpusu od dnia dzisiejszego nosili na ramieniu tarczę Krzyżowców VIII Armii, jako specjalną odznakę tego zaszczytnego stanowiska, jakie zajmuje Pański Korpus w VIII Armii. Gdy tylko dowiem się o Pańskiej zgodzie na to, wydam natychmiast odpowiednie zarządzenie"zarządzenie”.}}
 
'''Marsz 2 Korpusu Polskiego'''
: Może były między nami jakieś kwasy
* Witold Biegański, Krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej, tom 5, Regularne jednostki Wojska Polskiego na Zachodzie, Warszawa 1967,
* Igor Błagowieszczański, Artyleria w II wojnie światowej, Warszawa 1983,
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Drue | imię = Stefan J. | autor link = Stefan Drue | tytuł = 7 P. A. K. Szkic historyczny zmechanizowanego pułku artylerii konnej 1942-19471942–1947 | data = 1991 | wydawca = Instytut Polski. Komisja Historyczna | miejsce = Londyn | isbn = 0-9517561-0-9 |odn = tak}}
* Bronisław Dzikiewicz, Z teodolitem pod [[Monte Cassino]], Warszawa 1984,
* Kazimierz Frontczak, Siły Zbrojne Polski Ludowej. Przejście na stopę pokojową 1945-1947, Warszawa 1974,
* [[Wacław Król]], Polskie dywizjony lotnicze w Wielkiej Brytanii 1940-19451940–1945, Warszawa 1982,
* {{Cytuj książkę|nazwisko =Komornicki|imię =Stanisław|autor link= Stanisław Komornicki|tytuł = Wojsko Polskie 1939-19451939–1945: barwa i broń | data = 1984 | wydawca = Wydawnictwo Interpress | miejsce = Warszawa | isbn = 83-223-2055-8 |odn=tak}}
* Adam Majewski, Wojna, ludzie i medycyna, Lublin 1972,
* {{Cytuj książkę | nazwisko =Murgrabia | imię = Jerzy | tytuł = Symbole wojskowe Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie | data = 1990 | wydawca = Wydawnictwo Bellona | miejsce = | isbn = 83-11-07825-4 |odn=tak}}
* Michał Polak, Logistyczne zabezpieczenie działań 2 Korpusu Polskiego (grudzień 1944 – kwiecień 1945), [[Przegląd Historyczno-Wojskowy]], Nr 4 (209), Warszawa 2005,
* Janusz Odziemkowski, Służba Duszpasterska Wojska Polskiego 1914-1945, Warszawa 1998,
* [[Stefan Orzechowski (wojskowy, podpułkownikżołnierz)|Stefan Orzechowski]]: Historia walk [[5 Kresowa Dywizja Piechoty|5 Kresowej Dywizji Piechoty]], Warszawa [[1998]], wyd. Oficyna Wydawnicza Volumen - [[Bellona (wydawnictwo)|Dom Wydawniczy Bellona]], seria "O„O Wolność i Niepodległość"Niepodległość”, ISBN 83-11-08809-8
* {{Cytuj książkę | nazwisko= Partyka| imię=Jan| tytuł= Odznaki i oznaki PSZ na Zachodzie 1939-19461939–1946| data=1997| wydawca=Wydawnictwo Libri Ressovienses | miejsce=Rzeszów | isbn=83-902021-9-0 |odn=tak}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko=Sawicki | imię=Zdzisław | nazwisko2 = Wielechowski|imię2 = Adam| tytuł=Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siły Zbrojne Na Zachodzie | data=2007 | wydawca=Pantera Books| miejsce=Warszawa | isbn=978-83-204-3299-2|odn=tak}}
* Maciej Zajączkowski, Sztylet Komandosa, Warszawa 1991,
* {{Cytuj książkę | nazwisko = | imię = | tytuł = Wojsko Polskie 1939-19451939–1945: barwa i broń | data = 1984 | wydawca = Wydawnictwo Interpress | miejsce = Warszawa | isbn = 83-223-2055-8 | strony =}}
* Yury Hrybouski, Losy żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie po powrocie na Białoruś, [[Przegląd Historyczno-Wojskowy]] nr 2 (197) z 2003 r., {{ISSN|1640-6281}},
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Żak| imię = Jakub| tytuł = Nie walczyli dla siebie. Powojenna odyseja 2 Korpusu Polskiego| wydawca = Oficyna Wydawnicza „Rytm”| data=2014 | miejsce = Warszawa | isbn = 978-83-7399-621-2|odn=tak}}
312 117

edycji