Tyana: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 77 bajtów ,  1 rok temu
+ {{Commons}}, niewielkie redakcyjne
m (Dodaję nagłówek przed Szablon:Przypisy)
(+ {{Commons}}, niewielkie redakcyjne)
[[Plik:TyanaRuinen.jpg|thumb|240px250px|Fragment ruin antycznej Tyany]]
'''Tyana, Tiana''' ([[język grecki|gr.]] Τύανα) – starożytne miasto w [[Kapadocja|Kapadocji]], położone u podnóża [[Taurus (góry w Turcji)|gór Taurus]] jedno z najstarszych miast [[Azja Mniejsza|Azji Mniejszej]], dzisiejsze [[Kemerhisar]] w południowej [[Turcja|Turcji]].
 
Obok [[Kayseri|Cezarei]] była również drugim najważniejszym miastem [[starożytny Rzym|rzymskiej]] Kapadocji, którego świetność podkreślał wybudowany za panowania [[Trajan]]a i [[Hadrian]]a okazały [[akwedukt]]. Za rządów [[Karakalla|Karakalli]] zyskało ono dodatkowo status [[kolonia (starożytny Rzym)|kolonii]] (''Antoniana Colonia Tyana''), a od 372 pełniło funkcję stolicy odrębnej prowincji ''Cappadocia Secunda''.
Miasto sławne było ze świątyni [[Zeus]]a Asbamejskiego (później [[Jowisz (mitologia)|Jowisza]], rzym. ''Iuppiter Asbamaeus'') koło źródła Asbamaion. [[Owidiusz]] w jego okolicy (mylnie sytuując je we [[Frygia|Frygii]]) umieszcza akcję [[mit]]u o Filemonie i [[Baucis]] (''[[Metamorfozy]]'' VIII, 616-715). W 175 r. w pobliżu zmarła [[Faustyna Młodsza]]<ref>„...Nagle zachorowała i umarła we wsi Halala u podnóża gór Tauru” (''[[Historia Augusta]]'', Marek Antoninus Filozof 26,4); w następstwie miejscowość przemianowano na Faustinopolis.</ref>. Od czasów starożytnych miasto słynęło także jako miejsce rodzinne [[Apoloniusz z Tiany|Apoloniusza]] zwanego Cudotwórcą (''Thaumaturgos''), który swym wstawiennictwem ocalił je przed rzezią mieszkańców i spustoszeniem po zdobyciu przez wojska [[Aurelian]]a w 272 r.<ref>''[[Historia Augusta]]'', Boski Aurelian 22-25.</ref> Po krótkim panowaniu zmarł w Tyanie cesarz [[Tacyt (cesarz rzymski)|Tacyt]] (276)<ref>[[Aureliusz Wiktor]], ''De caesaribus'' 36,2.</ref>. W IV wieku poniósł tam śmierć męczeńską św. Orestes<ref>Za rządów [[Dioklecjan]]a, prawdopodobnie w 304 r. (zob. stronę ''Nominis'' [http://nominis.cef.fr/contenus/saint/9079/Saint-Oreste.html]).</ref>.
 
Dla [[cesarstwo bizantyńskie|Bizantyjczyków]] była to ważna twierdza dzięki strategicznemu usytuowaniu na szlaku [[Cylicja|cylicyjsko]]-syryjskim i na pograniczu z [[kalifat]]em [[Umajjadzi|Umajjadów]], co sprawiło, że miasto stało się częstym celem niszczących najazdów [[muzułmanin|muzułmańskich]]. Po długotrwałym oblężeniu przez [[Arabowie|Arabów]] (707-09) spustoszone i wyludnione, potem częściowo odbudowane, lecz ponownie zajęte przez [[Abbasydzi|Abbasydów]] w 806 i 831, od pierwszej połowy X w. podupadało coraz bardziej. W XI wieku znalazło się w granicach państwa [[Seldżukidzi|Seldżuków]], przyjmując turecką nazwę Kilisehisar (Kilis Hisar), a w późniejszych czasach – Kemerhisar, nawiązującą do łuków rzymskiego akweduktu.
 
== Wykopaliska i zabytki ==
[[ FilePlik:TyanaBecken.jpg|thumb|250px|Basen źródła Asbamaion]]
Ruiny Tyany dokładniej opisane zostały dopiero w XIX wieku przez angielskiego geologa Williama J. Hamiltona (''Researches in Asia Minor, Pontus and Armenia'', 1842). Najokazalszą pozostałość z czasów antycznych wciąż stanowi zbudowany z kamienia ciosanego akwedukt o licznych łukach zachowanych na przestrzeni 1,5 km. Sprowadzano nim wodę z Köşk Pınar, gdzie znajduje się źródło, ujęte już w czasach rzymskich w prostokątny basen, wspominany przez [[Ammianus Marcellinus|Ammianusa Marcellina]] (''Rerum gestarum libri'' XXIII 6,19)<ref>„Znajduje się tryskające ze stawu źródło, które wyrzuca z siebie wielką ilość wody i wciąga ją z powrotem, tak że nigdy nie występuje z brzegów” (''Dzieje rzymskie'' (przeł. I. Lewandowski). Warszawa: Prószyński, 2002, t. I, s. 460).</ref>; obecnie w pełni odsłonięte i odrestaurowane.
 
 
== Bibliografia ==
* R. P. Harper: ''Tyana''. W ''The Princeton Encyclopedia of Classical Sites''. Princeton: Princeton University Press, 1979, s. 942
* ''Mała encyklopedia kultury świata antycznego''. Warszawa: [[Wydawnictwo Naukowe PWN|Państwowe Wydawnictwo Naukowe]], 1962, t. II, s. 391
* ''Encyclopædia Britannica'' (edycja XV). London-Chicago: Encyclopædia Britannica-/Benton Found.Foundation, 1993, t. 2, 5, 28
{{Commons|Category:Tyana (Kemerhisar)}}
 
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.newadvent.org/cathen/15106b.htm «Tyana» w ''Catholic Encyclopedia''] {{lang|en}} [dostęp 2017-07-15]