Otwórz menu główne

Zmiany

m
Bot poprawia linki wewnętrzne i wykonuje drobne zmiany typograficzne i techniczne.
|konstytucja =
|państwo = [[Rzeczpospolita Obojga Narodów]] (od 1569)
|język_urzędowy = do 1696: [[język ruski|ruski]]<br />od 1696: [[język polski|polski]]<ref>Uchwalone przez Sejm konwokacyjny 1696 "''Coaequatio iurium'' [zrównanie praw] ''Stanow W. X. Lit. z Koroną Polską''" uznało polski za język urzędowy: "''dekreta'' [wyroki] ''wszystkie Polskim ięzykiem odtąd maią być wydane''". "''Pisarz Ziemskiego Sądu Woiewództwa, w którym się Sądy Główne Trybunalskie odprawować będą (...) po Polsku a nie po Rusku pisać y one każdemu potrzebującemu bez wszelakiey depaktacyi y przymuszenia strony (...) wydawać (...) powinien będzie.'' ([[Volumina Legum]] Tom 5, s. 418).</ref><ref>(''[[Volumina Legum]]'' Tom 5, s. 418).</ref><br />też: [[łacina]]
|język_używany = [[Język ruski|ruski]], [[Język cerkiewnosłowiański|cerkiewnosłowiański]], [[Język ukraiński|ukraiński]], [[Język staropolski|staropolski]], [[Język polski|średniopolski]], [[Język litewski|litewski]]
|stolica = [[Nowogródek]] <small>(ok. 1230-1270)</small><br />[[Kiernów]]<small>(po roku 1279 – przed 1321)</small><br />[[Stare Troki|Troki]] <small>(ok. 1321–1323)</small><br />[[Wilno]] <small>(1323–1795)</small>
|uwagi =
}}
'''Wielkie Księstwo Litewskie''' ([[Język litewski|lit.]] ''Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė'', [[Język ruski|rus.]] ''Великое князство Литовъское'', [[Łacina|łac.]] ''Magnus Ducatus Lituaniae''), potocznie '''Litwa'''<ref>Chodzi o Litwę historyczną, różną od dzisiejszej [[Litwa|Republiki Litewskiej]]. Terminu "Litwa"„Litwa”, a nawet "Wielkie„Wielkie Księstwo"Księstwo”, używano powszechnie w czasach zaborów (por. [[Adam Mickiewicz|Mickiewicz]]: ''Litwo, ojczyzno moja...'') na określenie terytorium dawnego Księstwa (dzisiejsza Białoruś i Litwa). Również w okresie II RP używano określenia "Litwa"„Litwa” w szerszym niż dziś znaczeniu. Dlatego były: [[Republika Litewska (1918–1940)|Litwa kowieńska]], [[Litwa Środkowa]] ([[Wileńszczyzna]]) i Litwa białoruska (stąd [[Brześć|Brześć Litewski]], [[Mińsk|Mińsk Litewski]] itp). Zobacz też: [[Litwini w znaczeniu historycznym]]</ref> – państwo powstałe przez zjednoczenie plemiennych księstw [[Litwini|litewskich]] w roku [[1240]] przez [[Mendog]]a. Od [[1316]] do [[1569]] pod władzą dziedzicznych [[władcy Litwy|wielkich książąt litewskich]] z [[Giedyminowicze|dynastii Giedyminowiczów]] (i jej bocznej linii [[Jagiellonowie|Jagiellonów]]). Od [[1385]] w [[unia polsko-litewska|unii z Polską]]. W latach [[1569]]-[[1795]] jeden z dwóch równoprawnych członów [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej Obojga Narodów]]. Wielkie Księstwo Litewskie obejmowało obszar dzisiejszej [[Litwa|Litwy]] i [[Białoruś|Białorusi]], a w największym zasięgu terytorialnym (XIV-XVI wiek) również [[Podlasie|Podlasia]], środkowej i wschodniej [[Ukraina|Ukrainy]] oraz zachodnich kresów [[Rosja|Rosji]].
 
'''Wielkie Księstwo Litewskie''' ([[Język litewski|lit.]] ''Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė'', [[Język ruski|rus.]] ''Великое князство Литовъское'', [[Łacina|łac.]] ''Magnus Ducatus Lituaniae''), potocznie '''Litwa'''<ref>Chodzi o Litwę historyczną, różną od dzisiejszej [[Litwa|Republiki Litewskiej]]. Terminu "Litwa", a nawet "Wielkie Księstwo", używano powszechnie w czasach zaborów (por. [[Adam Mickiewicz|Mickiewicz]]: ''Litwo, ojczyzno moja...'') na określenie terytorium dawnego Księstwa (dzisiejsza Białoruś i Litwa). Również w okresie II RP używano określenia "Litwa" w szerszym niż dziś znaczeniu. Dlatego były: [[Republika Litewska (1918–1940)|Litwa kowieńska]], [[Litwa Środkowa]] ([[Wileńszczyzna]]) i Litwa białoruska (stąd [[Brześć|Brześć Litewski]], [[Mińsk|Mińsk Litewski]] itp). Zobacz też: [[Litwini w znaczeniu historycznym]]</ref> – państwo powstałe przez zjednoczenie plemiennych księstw [[Litwini|litewskich]] w roku [[1240]] przez [[Mendog]]a. Od [[1316]] do [[1569]] pod władzą dziedzicznych [[władcy Litwy|wielkich książąt litewskich]] z [[Giedyminowicze|dynastii Giedyminowiczów]] (i jej bocznej linii [[Jagiellonowie|Jagiellonów]]). Od [[1385]] w [[unia polsko-litewska|unii z Polską]]. W latach [[1569]]-[[1795]] jeden z dwóch równoprawnych członów [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej Obojga Narodów]]. Wielkie Księstwo Litewskie obejmowało obszar dzisiejszej [[Litwa|Litwy]] i [[Białoruś|Białorusi]], a w największym zasięgu terytorialnym (XIV-XVI wiek) również [[Podlasie|Podlasia]], środkowej i wschodniej [[Ukraina|Ukrainy]] oraz zachodnich kresów [[Rosja|Rosji]].
 
== Historia ==
Na dziedzictwo w nie mniejszym stopniu niż dzisiejsi Litwini mogą się powoływać [[Białorusini]]<ref>W 1923 białoruski historyk Wasyl Drużczyc nazywał Wielkie Księstwo litewsko-białoruskim (''Stan państwa litewsko - białoruskiego po Unii lubelskiej'' [https://archive.is/4pNhr cz. 1], [https://archive.is/jjMvv cz. 2], [https://archive.is/eQpon cz. 3]).</ref> (za czasów Wielkiego Księstwa polsko- i rusko-języcznych mieszkańców księstwa zwano Litwinami, a mieszkańców większości terytorium dzisiejszej Litwy – częściej [[Żmudzini|Żmudzinami]]<ref>''Natomiast chłopskich mieszkańców terenów etnicznie litewskich niemal tradycyjnie nazywano po prostu ludem żmudzkim, a ich język żmudzkim dialektem'', K. Buchowski, ''Litwomani i polonizatorzy. Mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku'', Białystok 2006, s. 19.</ref>; zob. [[Litwini w znaczeniu historycznym]]). Jednak do Wielkiego Księstwa Litewskiego odwołuje się narodowa opozycja (zob. [[litwinizm]]), a obecne władze, w sferze nie tylko symboliki, wybierają tradycje [[Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka|sowieckiej Białorusi]]. Z dawnego przedrozbiorowego Wielkiego Księstwa o powierzchni około 320 000 km² dwie trzecie należy do dzisiejszej Białorusi, a [[język ruski]] (zwany obecnie starobiałoruskim albo staroukraińskim, a wtedy też litewskim<ref name="katl">[[:be-x-old:Андрэй Катлярчук|Андрэй Катлярчук]]. [http://arche.bymedia.net/2003-2/katl203.html Чаму беларусы не апанавалі літоўскай спадчыны] // «Arche» № 2 (25) – 2003.</ref><ref>Сяргей Дубавец, [[:be-x-old:Генадзь Сагановіч|Генадзь Сагановіч]]. [http://www.belarusguide.com/as/history/biel2.html Старажытная Літва і сучасная Летува] // З гісторыяй на «Вы». Выпуск 2. Менск, 1994.</ref><ref name="vn">[[:be-x-old:Вячаслаў Насевіч|Вячаслаў Насевіч]]. [http://vn.belinter.net/vkl/36.html Літвіны] // Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 2 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш.Т. 2: Кадэцкі корпус – Яцкевіч. – Мінск: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. С. 206–208.</ref><ref>[[:be-x-old:Эдвард Зайкоўскі|Эдвард Зайкоўскі]]. [http://old.nv-online.info/index.php?c=ar&i=15053 Літва гістарычная...] // «Народная Воля» №99–100, 30.06.2009.</ref>) był w pierwszych wiekach jego istnienia językiem kultury i dworu, a aż do 1699 r. [[język urzędowy|językiem urzędowym]].
 
Pomimo rozbiorów poczucie wspólnoty Wielkiego Księstwa i [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej]] przetrwało niemal do drugiej połowy XIX w. (zob. [[Manifestacja Jedności Rzeczypospolitej Obojga Narodów w Kownie w 1861 r.roku|Manifestacja jedności w 1861 r. w Kownie]]).
Jeszcze na początku XX w. polskojęzyczni patrioci Wielkiego Księstwa Litewskiego ([[krajowcy]] i ''federaliści''<ref>K. Buchowski, ''Litwomani i polonizatorzy. Mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX wieku'', Białystok 2006, s. 154 i n.</ref>) dążyli do jego odbudowy, ale ich wysiłki rozbiły się o mur młodego nacjonalizmu litewskiego. Dziedzictwo wielkiego i wielokulturowego państwa miało stać się wyłączną domeną małego narodu ''zrekonstruowanego'' na gruncie ściśle etnicznym i językowym. Dziś na ziemiach b. Wielkiego Księstwa Litewskiego po Unii Lubelskiej mieszka ponad 13 mln mieszkańców, z czego Białorusini stanowią 8 mln, Litwini (w dzisiejszym znaczeniu tej nazwy) 2,5 mln (w tym 0,5 mln [[Żmudzini|Żmudzinów]]) i Polacy 2-2,5 mln. W całym byłym Księstwie Litewskim z czasów Jagiełły obecnie mieszka ponad 50 milionów .
 
297 492

edycje