Otwórz menu główne

Zmiany

 
==== Galicja ====
Określenie ''miasto'' na terenie [[Galicja (Europa Środkowa)|Galicji]] (województwa [[województwo krakowskie (II Rzeczpospolita)|krakowskie]], [[województwo lwowskie|lwowskie]], [[województwo stanisławowskie|stanisławowskie]] i [[województwo tarnopolskie|tarnopolskie]]) nie było jednoznaczne. Mogło odnosić się wyłącznie do charakteru prawnego miejscowości (a więc typu jednostki administracyjnej), co nie znaczyło automatycznie, że „miasto administracyjne” faktycznie posiadało [[prawa miejskie]]. Mimo że większość miast prawnych prawa miejskie posiadała, wiele z nich miało zaledwie ''prawa miasteczka'' a niektóre miasta były wręcz [[wieś|wsiami]]<ref name=skorowidz>Według publikacji: ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej – Tom XV – Województwo Tarnopolskie'', Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923.</ref>. Wreszcie, niektóre miejscowości posiadały w nazwie wyraz ''Miasto'' – pisany wielką literą – mimo braku praw miejskich (np. [[Pruchnik|Pruchnik Miasto]], [[Waręż|Waręż Miasto]], [[Tartaków|Tartaków Miasto]]). Wyraz ten stanowił integralną część nazwy miejscowości (choć nie przesądzał bynajmniej jej charakteru topograficznego) w celu odróżnienia jej od innej, topograficznie wiejskiej, miejscowości o identycznej nazwie w tej samej okolicy (np. Pruchnik-Wieś, Waręż-Wieś, Tartaków-Wieś)<ref name=skorowidzlwowski>Według publikacji: ''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej.'' – TomT. XIII : Województwo Lwowskie'',. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref><ref name=grossman>Grossman, Henryk (1925). Struktura społeczna i gospodarcza Ks. Warszawskiego na podstawie spisów 1809-1810 roku. „Kwartalnik Statystyczny”, T.II, 1925, z. 1, s. 1–108.</ref>.
 
[[Plik:Ua butschatsch rathaus.jpg|thumb|[[Ratusz w Buczaczu|Ratusz]] w [[Buczacz]]u]]
[[Plik:Rybotycze1.jpg|thumb|Ulica przyrynkowa w [[Rybotycze|Rybotyczach]]]]
 
[[13 lipca]] [[1933]] roku weszła w życie ustawa o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, stanowiąca ''znoszenie miast o liczbie mieszkańców niższej niż 3000'' w drodze rozporządzeń Rady Ministrów, a większych miast w drodze ustawodawczej<ref>Ustawa z dnia [[23 marca]] [[1933]] r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorjalnego ({{Dziennik Ustaw|1933|35|294}}, Art. 33).</ref>. Ustawa z [[3 lipca]] [[1896 roku]] przestała obowiązywać w ciągu roku od wejścia w życie ustawy (czyli do lipca 1934), przez co '''40 miast''' i '''66 miasteczek''' (w rozumieniu reformy z 1784) rządzących się ustawą z 1896 roku i liczących w chwili reformy powyżej 3000 mieszkańców zostało podniesionych '''automatycznie''' do rangi miast objętych ustawą z 1889 roku<ref name=mielcarek>{{cytuj książkę|nazwisko=Mielcarek |imię=Adam Janusz|tytuł=Podziały terytorialno-administracyjne II Rzeczypospolitej w zakresie administracji zespolonej|wydawca=Wydawnictwo Neriton|miejsce=Warszawa|data=2008}}</ref>:
 
* '''40 gmin miejskich na prawach miast''', które zmieniły ustawę z 1896 na 1889, posiadając nieprzerwanie prawa miejskie: [[Bełz]], [[Biecz]], [[Bolechów (miasto)|Bolechów]], [[Bóbrka (Ukraina)|Bóbrka]], [[Brzozów]], [[Busk]], [[Czortków]], [[Dębica]] (prawa miejskie 27 lipca 1912), [[Dobczyce]], [[Dobromil (obwód lwowski)|Dobromil]], [[Dolina (miasto)|Dolina]], [[Grybów]], [[Halicz (miasto)|Halicz]], [[Jordanów]], [[Kamionka Bużańska|Kamionka Strumiłowa]], [[Kęty]], [[Komarno (Ukraina)|Komarno]], [[Kuty (obwód iwanofrankiwski)|Kuty]], [[Lesko]], [[Lubaczów]], [[Mikulińce]], [[Mościska]], [[Myślenice]], [[Nowy Targ]], [[Olesko]], [[Oświęcim]], [[Pilzno (województwo podkarpackie)|Pilzno]], [[Pomorzany (Ukraina)|Pomorzany]], [[Przeworsk]], [[Rohatyn]], [[Ropczyce]], [[Rymanów]], [[Sądowa Wisznia]], [[Skawina]], [[Stary Sambor]], [[Tyśmienica (miasto)|Tyśmienica]], [[Zaleszczyki]], [[Zbaraż]], [[Żydaczów]] i [[Żywiec]]
* '''66 gmin miejskich na prawach miasteczek''' podniesione do rzędu miast: [[Andrychów]], [[Barysz]], [[Błażowa]], [[Bohorodczany]], [[Bołszowce]], [[Borszczów]], [[Brzesko]], [[Buczacz]], [[Budzanów]], [[Bursztyn (miasto)|Bursztyn]], [[Chodorów]], [[Chrzanów]], [[Chyrów]], [[Dąbrowa Tarnowska|Dąbrowa]], [[Delatyn]], [[Gliniany (Ukraina)|Gliniany]], [[Grzymałów (Ukraina)|Grzymałów]], [[Horodenka]], [[Kałusz]], [[Kolbuszowa]], [[Kopyczyńce]], [[Kosów (obwód iwanofrankiwski)|Kosów Huculski]], [[Kozowa]], [[Kulików (rejon żółkiewski)|Kulików]], [[Leżajsk]], [[Łańcut]], [[Łopatyn]], [[Maków Podhalański]], [[Mielec]], [[Mikołajów (rejon mikołajowski)|Mikołajów]], [[Monasterzyska]], [[Mosty Wielkie]], [[Nadwórna]], [[Niemirów (obwód lwowski)|Niemirów Lwowski]], [[Niepołomice]], [[Ottynia]] (gmina miejska od [[1 kwietnia]] [[1928]]<ref name=autonazwa1>{{Dziennik Ustaw|1928|17|138}}.</ref>), [[Peczeniżyn]], [[Piwniczna-Zdrój|Piwniczna]], [[Podhajce]], [[Podwołoczyska]], [[Przemyślany]], [[Radziechów (miasto)|Radziechów]], [[Rawa Ruska]], [[Rozdół]], [[Rozwadów (Stalowa Wola)|Rozwadów]], [[Rożniatów (Ukraina)|Rożniatów]], [[Rudki (Ukraina)|Rudki]], [[Rudnik nad Sanem|Rudnik]], [[Sasów]], [[Skała Podolska|Skała]], [[Skałat]], [[Skole]], [[Sokołów Małopolski|Sokołów]], [[Stary Sącz]], [[Strzyżów]], [[Sucha Beskidzka|Sucha]], [[Tarnobrzeg]], [[Tłumacz (miasto)|Tłumacz]], [[Trzebinia]] (gmina miejska od [[27 kwietnia]] [[1931]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1931|39|304}}.</ref>), [[Turka (obwód lwowski)|Turka]], [[Tyczyn]], [[Uhnów]], [[Ustrzyki Dolne]], [[Zabłotów]], [[Załoźce]], [[Zborów]] i [[Żurawno|Żórawno]]<ref name=karpiniec /><ref name=mielcarek /><ref name="Cieszyński 1925" /><ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej.'' T. XIII : Województwo Lwowskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1924.</ref><ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej.'' T. XIV : Województwo Stanisławowskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 1924.</ref><ref name="Województwo Tarnopolskie 1923">''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej.'' T. XV : Województwo Tarnopolskie. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, 19251923.</ref><ref>{{Dziennik Ustaw|1933|35|294}}.</ref><ref name="tysiąclecie">''Miasta polskie w Tysiącleciu'', przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków, 1965–1967.</ref><ref name=geokraj>''Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski'',. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000, wydanie czwarte, uzupełnione ({{ISBN|83-01-12677-9}}).</ref><ref name=gawryszewski>{{cytuj książkę |nazwisko = Gawryszewski |imię = Andrzej |tytuł = Ludność Polski w XX wieku (rozdział II : Terytorium i podział administracyjny) |wydawca = Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania |miejsce = |rok = 2005}}</ref><ref>''Zmiany administracyjne miast i osiedli.'' Warszawa, 1964.</ref>
 
Według założeń reformy, 31 gmin miejskich będących miastami/miasteczkami rządzącymi się ustawą z 1896 roku i liczących w 1933 roku mniej niż 3000 mieszkańców, a także 8 (9<ref name=jaworzno>W {{Dziennik Ustaw|1933|81|596}} [[Jaworzno]] traktowane jest jako wieś (gmina), natomiast Skorowidz Miejscowości woj. krakowskiego z 1921 traktuje je jako miasteczko podlegające ustawie z 1896 roku, a serwis internetowy Miasta Jaworzno wspomina o statusie miasta obowiązującym od [[21 września]] [[1901]] ([http://web.archive.org/web/20110712064456/http://www.jaworzno.pl/nasze-miasto/historia/historia-miasta.pdf str. 9]).</ref>) gmin miejskich będących wsiami (niezależnie od liczby ludności) zostałyby według nowego prawa przekształcone w gminy wiejskie. Jednakże '''indywidualnymi rozporządzeniami''' za miasta uznano wszystkie wsie stanowiące gminy miejskie ([[Borysław]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1933|62|467}}.</ref>, [[Nisko]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1933|81|594}}.</ref>, [[Winniki (miasto)|Winniki]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1933|81|595}}.</ref> [[Jaworzno]]<ref name=jaworzno /><ref name="Dziennik Ustaw|1933|81|596">{{Dziennik Ustaw|1933|81|596}}.</ref>, [[Krynica-Zdrój|Krynica]], [[Krzeszowice]], [[Szczakowa]] i [[Zakopane]]<ref name="Dziennik Ustaw|1933|81|596" />), a także '''2 najmniejsze gminy miejskie na prawach miast''' (zmiana ustawy z 1896 na 1889) i '''20 najmniejszych gmin miejskich na prawach miasteczek''':
 
* w woj. krakowskim<ref>{{Dziennik Ustaw|1934|28|233}}).</ref>:
Ponadto '''3 gminy wiejskie na prawach miasteczek''' podniesiono zarówno do rzędu miast, jak i gmin miejskich: [[Chorostków]]<ref>{{Dziennik Ustaw|1934|14|116}}.</ref>, [[Mielnica Podolska|Mielnica]] i [[Tłuste (rejon zaleszczycki)|Tłuste]]<ref name="Dziennik Ustaw|1934|25|186">{{Dziennik Ustaw|1934|25|186}}.</ref>.
 
Tym samym, '''11 miasteczek''' (a także wieś [[Czarny Dunajec (wieś)|Czarny Dunajec]]) stanowiących dotychczas odrębne '''[[gmina miejska|gminy miejskie]]''' utraciło ''automatycznie'' status miast<ref>Na podstawie ''Skorowidzów miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej:.'' TomT. XII : Województwo Krakowskie i Śląsk Cieszyński, TomT. XIII : Województwo Lwowskie, TomT. XIV : Województwo Stanisławowskie, TomT. XV : Województwo Tarnopolskie,. Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923-1925.</ref>:
 
* w woj. krakowskim (''6 miasteczek''): [[Brzostek]], [[Ciężkowice]], [[Lanckorona]], [[Uście Solne]], [[Nowy Wiśnicz|Wiśnicz Nowy]] i [[Wojnicz]],
* w woj. tarnopolskim (''2 miasteczka''): [[Jagielnica (Ukraina)|Jagielnica]] i [[Jazłowiec]]
 
Nie tylko miasteczka stanowiące gminy miejskie (w więc miasta formalne) zostały dotknięte reformą; także '''114 miasteczek''' stanowiących dotychczas '''[[gmina wiejska|gminy wiejskie]]''' (wówczas były to tzw. gminy jednostkowe, a więc w praktyce utożsamione z jedną miejscowością)<ref name="Cieszyński 1925" /><ref name="Województwo Tarnopolskie 1923" /><ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej.'' – TomT. XIII : Województwo Lwowskie,. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref><ref>''Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej.'' – TomT. XIV : Województwo Stanisławowskie,. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1924.</ref> utraciło '''automatycznie''' ''formalny'' status miasteczek (w tym 8 tzw. [[gmina wiejska o miejskich uprawnieniach finansowych|gmin wiejskich o miejskich uprawnieniach finansowych]], wyszczególnionych poniżej znakiem '''ʘ'''):
 
* w woj. krakowskim (''21 miasteczek''): [[Alwernia]], [[Bobowa]], [[Czchów]], [[Dębowiec (województwo podkarpackie)|Dębowiec]], [[Jodłowa]], [[Kołaczyce]], [[Krościenko nad Dunajcem|Krościenko]], [[Lipnica Murowana]], [[Milówka (województwo śląskie)|Milówka]], [[Przecław]] ('''ʘ'''), [[Ryglice]], [[Rzochów]], [[Szczucin]] ('''ʘ'''), [[Trzebinia]], [[Tylicz]], [[Tymbark]], [[Uście Gorlickie|Uście Ruskie]], [[Wielopole Skrzyńskie|Wielopole]], [[Zakliczyn]], [[Zbyszyce]] i [[Nowy Żmigród|Żmigród Nowy]] ('''ʘ''')
* w woj. tarnopolskim (''35 miasteczek''): [[Białobożnica]], [[Biały Kamień (Ukraina)|Biały Kamień]], [[Bilcze Złote]], [[Chołojów]], [[Dobrotwór]], [[Dunajów]], [[Dźwinogród (rejon borszczowski)|Dźwinogród]], [[Gołogóry (miejscowość)|Gołogóry]], [[Gródek (obwód tarnopolski)|Gródek]], [[Dołyna (obwód tarnopolski)|Janów]], [[Jezierna]], [[Kozłów (obwód tarnopolski)|Kozłów]] ('''ʘ'''), [[Krzywcze|Krzywcze Górne]], [[Kudryńce]], [[Leszniów]], [[Markopol]], [[Narajów]], [[Podkamień (rejon brodzki)|Podkamień]], [[Potok Złoty]] ('''ʘ'''), [[Probużna]], [[Sokołówka (rejon buski)|Sokołówka]], [[Stanisławczyk (rejon brodzki)|Stanisławczyk]], [[Stojanów (obwód lwowski)|Stojanów]], [[Strusów]], [[Szczurowice]], [[Świrz]], [[Tarnoruda]], [[Toporów (obwód lwowski)|Toporów]], [[Touste (rejon husiatyński)|Touste]], [[Ułaszkowce]], [[Uście Biskupie]], [[Uście Zielone]], [[Uścieczko]], [[Nowy Witków|Witków Nowy]] i [[Trawnewe (obwód tarnopolski)|Zarudzie]]
 
Ponadto w związku z omawianą reformą status miast (w sensie historycznym) automatycznie utraciło także '''14 [[gmina wiejska|gmin wiejskich]]''', które niejednak '''posiadały [[prawa miejskie]]'''. Mimo nikłych rozmiarów i morfologicznych podobieństw ''nie były'' one miasteczkami, lecz ''miastami'' z punktu widzeniu historii, chociaż nie pełniły one już miejskich funkcji administracyjnych. Przez to utrata praw miejskich była dla nich zmianą głównie prestiżową, nie formalną. Były to<ref>Na podstawie ''Skorowidzów miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej:.'' TomT. XII : Województwo Krakowskie i Śląsk Cieszyński, TomT. XIII : Województwo Lwowskie, TomT. XIV : Województwo Stanisławowskie, Tom XV – Województwo Tarnopolskie, Główny Urząd Statystyczny Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 1923-1925.</ref>:
 
* w woj. krakowskim (''1 miasto''): [[Osiek Jasielski|Osiek (Jasielski)]];