Żmudź: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 10 bajtów ,  1 rok temu
m
Poprawiam linki wewnętrzne i wykonuje drobne zmiany typograficzne i techniczne.
m (poprawa ujedn. i przek., drobne merytoryczne)
m (Poprawiam linki wewnętrzne i wykonuje drobne zmiany typograficzne i techniczne.)
{{Kraina historyczna infobox
|nazwa_oryginalna =Żmudź
|nazwa_polska =
|nazwa_dopełniacz =
|flaga_obraz =Flag of Samogitia.png
|herb_obraz =Coat of arms of Samogitia.svg
|lokalizacja_obraz =
|państwa ={{państwo|LTU}}
|stolica =[[Wornie]], [[Telsze]]
 
[[Plik:Lopaiciai. 2007-06-12.jpg|mały|lewo|165px|Krajobraz Żmudzi w [[Rejon retowski|rejonie retowskim]]]]
 
== Geografia ==
Pod względem geograficznym tworzy [[Pojezierze Żmudzkie]] (zwane także ''Wysoczyzną Żmudzką'') o charakterze [[morena|morenowym]], do 230 m wysokości [[n.p.m.]], w zachodniej części Litwy. Ziemie równinne, średnio urodzajne.
Żmudź graniczy z [[Mała Litwa|Małą Litwą]] i [[Suwalszczyzna|Suwalszczyzną]] na południu, [[Auksztota|Auksztotą]] z [[Lauda (region)|Laudą]] na wschodzie oraz [[Semigalia|Semigalią]] i [[Kurlandia|Kurlandią]] na północy.
{{Clear|left}}
 
== Historia ==
{| class="toc" align=right width=280px style="text-align:center"
|colspan=2| Herb Księstwa Żmudzkiego I Rzeczypospolitej
|}
 
=== Średniowiecze ===
Od XIII wieku najeżdżana od strony północnej przez [[Kawalerowie mieczowi|zakon kawalerów mieczowych]], który w 1236 roku został pokonany przez [[Żmudzini|Żmudzinów]] w [[Bitwa pod Szawlami|bitwie pod Szawlami]]. Wkrótce na Żmudź rozpoczęły się od południa najazdy [[Zakon krzyżacki|zakonu krzyżackiego]]. Żmudzini odnieśli zwycięstwa nad krzyżakami w 1258 lub 1259 pod [[Szkudy|Szkudami]], Żmudzi
W roku 1398 Witold Kiejstutowicz [[Pokój na wyspie Salin|pokojem na wyspie Salin]] odstąpił Krzyżakom większość Żmudzi aż po rzekę Niewiaża, którzy następnie ustanowili tam własną jednostkę terytorialną: wójtostwo. Zaczęto wtedy powolną chrystianizację tej ziemi. W styczniu 1400 roku wojska litewskie pod wodzą Witolda pomagały Krzyżakom zajmować Żmudź (w zamian Krzyżacy wzięli udział w [[bitwa nad Worsklą|bitwie nad Worsklą]]). Jednocześnie za wiedzą Witolda w 1401 roku wybuchło na Żmudzi powstanie. Pod koniec roku Litwa oficjalnie zaczęła pomagać powstańcom. Krzyżacy odpowiedzieli wspierając [[Świdrygiełło|Świdrygiełłę]], z którym podpisali układ w [[Malbork]]u w 1402 roku. Wojna litewsko-żmudzka zakończyła się w roku 1404 [[pokój w Raciążu|pokojem w Raciążu]], na mocy którego potwierdzono, że Żmudź jest własnością zakonu krzyżackiego. W 1404 roku wójtem Żmudzi został [[Michał Küchmeister von Sternberg|Michał Küchmeister]]. W roku 1405 i 1406 wojska litewskie ponownie wspierały Krzyżaków przeciwko Żmudzinom. Głównymi zamkami krzyżackimi na Żmudzi były [[Dubissa (zamek)|Dubissa]], [[Sowieck|Tylża]], [[Fredeburg (Żmudź)|Fredeburg]], zamek nad Ełkiem.
 
W maju 1409 z inspiracji Witolda i [[Władysław II Jagiełło|Jagiełły]] na Żmudzi wybuchło ponowne powstanie, a Witold przysłał swego namiestnika [[Rumbold Wolimuntowicz|Rumbolda]]<ref>{{cytuj książkę | nazwisko = Kuczyński| imię = Stefan| tytuł =Wielka wojna z Zakonem Krzyżackim w latach 1409–1411 | wydawca = MON| miejsce = Warszawa| rok = 1955| strony =83–87}}</ref>. Po [[Bitwa pod Grunwaldem|bitwie pod Grunwaldem]] Jagiełło i Witold podpisali w 1411 roku z zakonem krzyżackim [[Pokój toruński (1411)|pokój toruński]], w którym Krzyżacy zrzekli się Żmudzi na czas życia Witolda. Po jego śmierci Żmudź miała wrócić do zakonu.
 
Po pierwszym pokoju toruńskim, w roku 1413, mocą [[Unia horodelska|unii horodelskiej]] pomiędzy [[Korona Królestwa Polskiego|Koroną Polską]] a Litwą ustanowione zostało Księstwo Żmudzkie, które zostało włączone do Wielkiego Księstwa Litewskiego jako [[starosta|starostwo]] z zachowaniem pewnych odrębnych przywilejów. W tym samym roku Żmudź przyjęła chrzest. Starostwem żmudzkim zarządzali [[Starostowie generalni żmudzcy|starostowie]]. W konsekwencji przyjęcia chrztu w 1417 powstała [[diecezja żmudzka]] ze stolicą w [[Wornie|Miednikach]].
W XV-XVI w. [[Lokacja (historia)|lokowano]] pierwsze miasta na Żmudzi, m.in. [[Rosienie]], [[Szkudy]], [[Wierzbołów]], [[Szawle]], [[Kiejdany]].
[[Plik:Hanging Polish January insurgents by Russians in Šiauliai.PNG|thumb|Wieszanie [[powstanie styczniowe na ziemiach zabranych|powstańców styczniowych]] w [[Szawle|Szawlach]], ołówek na papierze, autor [[Stanisław Witkiewicz]]]]
 
=== Okres zaborów ===
Po [[III rozbiór Polski|III rozbiorze Polski]] w 1795 roku Żmudź została podzielona pomiędzy [[Imperium Rosyjskie|Rosję]] a [[Królestwo Prus|Prusy]] (fragment południowy). W 1807 pruska część przeszła do [[Księstwo Warszawskie|Księstwa Warszawskiego]], a od 1815 leżała w granicach [[Królestwo Polskie (kongresowe)|kongresowego Królestwa Polskiego]]. Od XIX w. tę część Żmudzi zaczęto utożsamiać z [[Suwalszczyzna|Suwalszczyzną]].
W 1865 w Telszach urodził się [[Gabriel Narutowicz]], pierwszy [[prezydent Rzeczypospolitej Polskiej]].
[[Plik:Litwa-Szawle Gora Krzyzy.jpg|mały|[[Góra Krzyży]]]]
 
=== W Republice Litewskiej ===
W 1915 roku została zajęta przez [[Cesarstwo Niemieckie]], a w 1918 roku władzę w niej obejmuje [[Republika Litewska (1918–1940)|Pierwsza Republika Litewska]]. W latach 1940–1941 pod okupacją radziecką, następnie do 1944 roku pod okupacją niemiecką, a następnie do 1990 roku w składzie [[Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich|ZSRR]] (jako część [[Litewska Socjalistyczna Republika Radziecka|LSRR]]). Od 1990 roku Żmudź wchodzi w skład [[Litwa|Republiki Litewskiej]].
311 885

edycji