Otwórz menu główne

Zmiany

Rozmiar się nie zmienił, 11 miesięcy temu
m
|liczba ludności = ok. 800 000:
* 371 844 {{flaga|Palestyna}}
* ok. 400 000 {{flaga|ISR}}<ref>{{Cytuj | url=http://www.acri.org.il/en/2013/05/07/ej-figures | tytuł=East Jerusalem – By the Numbers &#124; Association for Civil Rights in Israel (ACRI) | opublikowany=www.acri.org.il | język=en | data dostępu=2017-11-24}}</ref><ref>{{Cytuj | url=http://ds-lands.com/west-jerusalem.html | tytuł=West Jerusalem: population, area, timezone, geographical position | opublikowany=ds-lands.com | data dostępu=2017-11-24}}</ref>
|gęstość zaludnienia = 6372
|numer kierunkowy = 02
|www = http://www.jerusalem.muni.il/
}}
'''Jerozolima''' ([[język hebrajski|hebr.]] ירושלים, [[transliteracja|trl.]] ''Yerushalayim'', [[transkrypcja (językoznawstwo)|trb.]] ''Jeruszalajim''; [[język arabski|arab.]] القدس, [[transliteracja|trl.]] ''Al-Quds'', [[transkrypcja (językoznawstwo)|trb.]] ''Al-Kuds'' oraz اورشليم [[transliteracja|trl.]] ''Ūrushalīm'', [[transkrypcja (językoznawstwo)|trb.]] ''Uruszalim'', [[Łacina|łac.]] ''Hierosolyma'', ''Aelia Capitolina'' – zobacz też: [[nazwy Jerozolimy]]) – największe miasto [[Izrael]]a, stolica administracyjna [[Jerozolima (dystrykt)|Dystryktu Jerozolimy]] i stolica państwa [[Izrael]]a<ref>{{cytuj stronę|url=http://encyklopedia.pwn.pl/haslo.php?id=3917716|tytuł=Jerozolima|opublikowany=Encyklopedia PWN|data dostępu=2011-02-11}}</ref> (według izraelskiego prawa)<ref>Kwestia stolicy Izraela jest sprawą kontrowersyjną. Zgodnie z [[Ustawa Zasadnicza Izraela|Ustawą Zasadniczą Izraela]] siedzibą władz i konstytucyjną stolicą jest Jerozolima, jednak prawnomiędzynarodowy status tego miasta nie został dotąd uregulowany, ONZ i większość państw, w tym Polska, nie uznają ''de iure'' suwerenności Izraela nad całą Jerozolimą, dlatego większość przedstawicielstw dyplomatycznych mieści się w [[Tel Awiw-Jafa|Tel Awiwie]]. Zob. [https://www.science.co.il/Embassies.php listę placówek dyplomatycznych w Izraelu] (Israel Science and Technology).</ref>. Znajduje się tutaj oficjalna siedziba [[Prezydent Izraela|prezydenta]], większość urzędów państwowych, [[SystemSąd sądowniczyNajwyższy Izraela(Izrael)|sądSąd najwyższyNajwyższy]], [[Kneset|parlament]] i inne.
 
[[Organizacja Narodów Zjednoczonych]] i większość państw nie uznają Jerozolimy jako stolicy Izraela, pozostawiając tę kwestię sporną do wyjaśnienia podczas przyszłych negocjacji izraelsko-palestyńskich. [[Autonomia Palestyńska]] planuje utworzenie we [[Wschodnia Jerozolima|Wschodniej Jerozolimie]] stolicy swojego państwa. Większość z państw nie ma ambasady w Jerozolimie<ref>[http://middleeast.about.com/gi/o.htm?zi=1/XJ&zTi=1&sdn=middleeast&cdn=newsissues&tm=6&f=00&tt=2&bt=1&bts=1&zu=https://www.science.co.il/Embassies.php Embassies and Consulates in Israel] {{lang|en}} [dostęp 29 września 2011].</ref>; a swoje ambasady posiada w [[Tel Awiw-Jafa|Tel Awiwie]].
=== Mandat Palestyny ===
[[Plik:1900s Jerusalem old city.jpg|mały|Widok na Stare Miasto Jerozolimy około 1900. Na pierwszym planie widoczne [[Synagoga Hurwa w Jerozolimie|synagogi Hurva]] i [[Tiferet Israel]], zburzone przez [[Jordańczycy|Jordańczyków]] w 1948]]
Panowanie osmańskie nad Jerozolimą zakończyło się w grudniu 1917, kiedy miasto zajęły wojska [[Wielka Brytania|brytyjskie]]. Na mocy międzynarodowych porozumień powojennych [[Palestyna]] weszła w skład brytyjskiego [[Mandat międzynarodowy|mandatu]] na [[Bliski Wschód|Bliskim Wschodzie]]. Powstał w ten sposób [[Palestyna (mandat)|Mandat Palestyny]]<ref>{{cytuj książkę |nazwisko= Fromkin|imię= David |tytuł= A Peace to End All Peace: The Fall of the Ottoman Empire and the Creation of the Modern Middle East|wydawca= Owl Books|miejsce= |rok= |strony= 312-313|isbn= 0805068848}}</ref>. Pod brytyjskim panowaniem powstały nowe podmiejskie dzielnice na północnych i zachodnich przedmieściach Jerozolimy, a w 1925 otworzono [[Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie|Uniwersytet Hebrajski]]<ref>{{cytuj stronę| url = http://www.huji.ac.il/huji/eng/aboutHU_history_e.htm| tytuł = History| data dostępu = 10 czerwca 2008| autor = The Hebrew University of Jerusalem| język = en}}</ref>.
 
W 1947 w [[Organizacja Narodów Zjednoczonych|ONZ]]-owskich planach podziału Palestyny zalecono ustanowienie z miasta i okolic [[terytorium neutralne|strefy neutralnej]] pod międzynarodową kontrolą<ref>{{cytuj stronę| url = https://unispal.un.org/DPA/DPR/UNISPAL.NSF/0/6362111F689724D705256601007063F2| tytuł = Considerations Affecting Certain of the Provisions of the General Assembly Resolution on the „Future Government of Palestine”: The City of Jerusalem| data dostępu = 18 kwietnia 2011| autor = The United Nations| język = en}}</ref>.
[[I wojna izraelsko-arabska|I wojna izraelsko-arabska 1948-1949]] spowodowała ogromne wysiedlenia ludności arabskiej i żydowskiej w okolicach Jerozolimy. Ze Starego Miasta zostało usuniętych siłą 1500 Żydów, którzy schronili się w dzielnicach zachodnich. Arabska miejscowość Lifta (obecnie dzielnica Jerozolimy) została zajęta przez Izraelczyków, a jej mieszkańcy wywiezieni ciężarówkami do [[Wschodnia Jerozolima|Wschodniej Jerozolimy]]<ref>{{cytuj książkę |nazwisko= Krystall|imię= Nathan |tytuł= The De-Arabization of West Jerusalem 1947-50|wydawca= Journal of Palestine Studies|miejsce= |rok= 1998|strony= 27|isbn=}}</ref>. Wysiedlenia Arabów objęły także wioski [[Dajr Jasin]], [[En Kerem]] i al-Maliha.
 
Koniec wojny przyniósł podzielenie Jerozolimy na dwie części: wschodnia należała do [[Transjordania|Transjordanii]], a zachodnia do [[Izrael]]a. Linia demarkacyjna przecinała centrum miasta. W 1949 Izrael uznał Zachodnią Jerozolimę za swoją stolicę. Natomiast Transjordania złamała warunki ''Porozumienia o Zawieszeniu Broni'' z 1949 i odmówiła Żydom prawa dostępu do świętych miejsc [[Judaizm]]u we [[Wschodnia Jerozolima|Wschodniej Jerozolimie]]. Wiele z tych miejsc zostało zniszczonych lub sprofanowanych. Ograniczenia w dostępie dotyczyły także społeczności chrześcijańskiej i chrześcijańskich miejsc świętych w mieście<ref>{{cytuj stronę| url = http://www.mefacts.com/cache/html/wall-ruling_/11362.htm| tytuł = CJerusalem: A Tale of One City | data dostępu = 11 czerwca 2008| autor = Martin Gilbert, Merton College Oxford| język = en}}</ref><ref>{{cytuj stronę| url = http://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/myths/mf20.html#e| tytuł = Myths & Facts Online: Jerusalem| data dostępu = 11 czerwca 2008| autor = Mitchell Bard, [[Jewish Virtual Library]]| język = en}}</ref>.
 
=== Status miasta po wojnie ===
 
=== Osiedla mieszkaniowe ===
Jerozolima posiada liczne [[Osiedle mieszkaniowe|osiedla mieszkaniowe]]: Abu Tur, at-Tur, Amerykańska Kolonia, Arnona, Atarot, Bab-a-Zahara, Baka, Batte Ungarin, BayitBajit VeganWe-Gan, Bet ha-Kerem, Bet Hanina, Bet Safafa, Beit Israel, Bukharim, East Talpijjot, En Kerem, Etz Chayim, Ezrat Torah, French Hill, French Compound, German Colony, Ge’ula, Gilo, Giwat Masua, Giwat Oranim, Giwat HaMatos, Giwat HaVradim, Giwat Mordechaj, Giwat Ram, Giwat Szappira, Giwat Sza’ul, Greek Colony, Katamon, Har Homa, Har Nof, Ir DavidDawid, Ir Ganim, Issawiya, Jabel Mukaber, Jebel Batan al-Hawa, Katamon, Kerem Awraham, Kiryat Belz, Kiryat Yovel, Kirjat Mattersdorf, Kiryat Menachem, Kiryat Moshe, Kirjat Szemu’el, Machane Yehuda, Machane Israel, Malha, Mamilla, Mazkeret Mosze, Meah Shearim, Mekor Chayim, Mekor Baruch, Mishkenot Sha’ananim, Moca, Mount Scopus, Mount of Olives, Mount Zion, Musrara, Nachalat Shiva, Nachlaot, Newe Granot, Neve Sha’anan, Newe Ja’akow, Nayot, Pat, Pisgat Ze’ev, Ramat Denya, Ramat Eszkol, Ramat Sharett, Ramat Szelomo, Ramot, Ramot Polin, Rassco, Rechawia, Romema, Russian Compound, San Simon, Sanhedria, Sheikh Jarrah, Shmuel haNavi, ShuafatSzu’afat, Silwan, Stare Miasto, Sur Bahir, Talbija, Talpijjot, Tel Arza, Umm Tuba, Unsdorf, Wadi al-Dżauz, YefehJefeh Nof, Yemin Moshe, Zichron Moshe, Zichron Yosef.
 
W przyszłych dekadach większość osiedli izraelskich zostanie zbudowanych po stronie [[Zielona linia (Izrael)|zielonej linii]] należącej do [[Wschodnia Jerozolima|Wschodniej Jerozolimy]] (na tzw. „terytoriach okupowanych”)<ref>[http://972mag.com/most-of-jerusalems-construction-in-next-decades-–-on-occupied-territory/27151/ Noam Sheizaf, +972 Magazine: ''J’lem construction in next decades – mostly on occupied territory''].</ref>.
 
[[Plik:HUJI2.jpg|mały|[[Ogród botaniczny|Ogrody botaniczne]] w Jerozolimie]]
Przy [[Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie|Uniwersytecie Hebrajskim]] założono Jerozolimskie Ogrody Botaniczne<ref>{{cytuj stronę| url = http://www.botanic.co.il/| tytuł = About| data dostępu = 11 czerwca 2008| autor = Jerozolimskie Ogrody Botaniczne| język = en}}</ref>. Na terenie kampusu znajduje się także Biblioteka Narodowa oraz budynek archiwów [[Albert Einstein|Alberta Einsteina]].
 
Z innych obiektów na szczególną uwagę zasługuje [[ogród zoologiczny|biblijne zoo]], w którym zgromadzono zwierzęta wspominane w [[Biblia|Biblii]]. Zoo znajduje się w południowej części miasta i jest finansowane przez rodzinę Tisch<ref name="Jerusalem's Parks and Promenades">{{cytuj stronę| url = http://www.mfa.gov.il/MFA/MFA%20Publications/Photo%20Exhibits/Jerusalem-%20Capital%20of%20Israel-%20Parks%20and%20Promenades| tytuł = Jerusalem’s Parks and Promenades| data dostępu = 18 kwietnia 2011| autor = Israel Ministry of Foreign Affairs| język = en}}</ref>.
 
== Edukacja ==
[[Plik:HebrewU-MtScopus.JPG|mały|[[Uniwersytet Hebrajski]] w Jerozolimie]]]]
W Jerozolimie swoją siedzibę ma kilka uczelni, z [[Uniwersytet Hebrajski w Jerozolimie|Uniwersytetem Hebrajskim]] (założony w 1925) na czele. W zarządzie szkoły zasiadali intelektualiści o żydowskich korzeniach, tacy jak [[Albert Einstein]] i [[Sigmund Freud|Zygmunt Freud]]<ref>{{cytuj stronę| url = http://www.huji.ac.il/huji/eng/aboutHU_history_e.htm| tytuł = About the Uniwersity – History| data dostępu = 11 czerwca 2008| autor = The Hebrew University of Jerusalem| język = en}}</ref>. Kilku laureatów [[Nagroda Nobla|Nagrody Nobla]] jest absolwentami tego uniwersytetu, ostatni z nich to: [[Awram Herszko]], [[David Gross]] i [[Daniel Kahneman]]. Uniwersytet mieści w swoich murach Bibliotekę Narodową, która zawiera ponad 5 mln książek<ref>{{cytuj stronę| url = http://www.jnul.huji.ac.il/eng/col_general.html| tytuł = About the Library: Main Collections| data dostępu = 11 czerwca 2008| autor = Jewish National and University Library| język = en}}</ref>. Biblioteka jest jednym z największych na świecie strażników książek na temat narodu żydowskiego. Uniwersytet posiada trzy kampusy: na [[Góra Skopus|Górze Skopus]], w osiedlu Giv’at Ram i medyczny kampus przy Szpitalu Hadassah En Kerem.
 
W 1984 powstał Palestyński [[Uniwersytet Al-Quds]]. Jest on przedstawiany jako „jedyny arabski uniwersytet w Jerozolimie”<ref>{{cytuj stronę| url = https://web.archive.org/web/20090609012807/http://www.alquds.edu/press/urgent_appeal.php| tytuł = Urgent Appeal| data dostępu = 11 czerwca 2008| autor = Al-Quds University| język = en}} ([[Internet Archive]]).</ref>. Uniwersytet znajduje się w południowo-wschodniej części miasta i zajmuje powierzchnię 47 [[akr]]ów<ref>{{cytuj stronę| url = https://web.archive.org/web/20090221014304/http://www.alquds.edu/faculties/science/index.php?page=overview| tytuł = Science & Technology| data dostępu = 11 czerwca 2008| autor = Al-Quds University| język = en}} ([[Internet Archive]]).</ref>.
304 116

edycji