Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 1421 bajtów ,  1 rok temu
źródła/przypisy, drobne merytoryczne, linki zewnętrzne
'''Jan Jonston''' (ur. 3 września 1603 w [[Szamotuły|Szamotułach]], zm. 8 czerwca 1675 w [[Składowice|Składowicach]]) – polski przyrodoznawca, historyk, filozof, pedagog, lekarz, pisarz medyczny i przyrodniczy; swoje prace publikował jako Joannes Jonstonus. Europejską rangę naukową zyskał jako autor prac z dziedziny [[historia naturalna|historii naturalnej]], a jego dzieła były tłumaczone i wielokrotnie wznawiane<ref>[http://www.brynmawr.edu/library/exhibits/darwin/Jonstonus.html ''Darwin’s Ancestors''], Bryn Mawr College, Pennsylvania 2009/10 [dostęp 2015-07-19].</ref>.
 
=== ŻyciorysRodzina ===
Był synem szkockiego imigranta Simona Johnstona (zm. 1618). Szymon Jonston{{odn|Kaczmarek|2002}} był katolikiem, który w 1596 roku wraz z dwoma braćmi Gilbertem oraz Franciszkiem uciekł ze Szkocji przed prześladowaniami religijnymi ze strony angielskich protestantów. Wraz z Franciszkiem osiadł w Polsce poślubiając w 1601 roku mieszczkę szamotulską Annę Becker (zm. 1617). W 1603 roku ze związku tego urodził się Jan Jonston. Para miała również drugiego syna Aleksandra{{odn|Piwoń|1974}}{{odn|Kaczmarek|2002}}.
 
W 1637 roku poślubił Krystynę, córkę Samuela Hortensiusa, aptekarza ze [[Wschowa|Wschowy]], a po jej śmierci (zm. 12 lipca 1637) w roku 1638 poślubił Annę Rozynę, córkę lekarza królewskiego Mateusza Vechnera (1587–1630), także ze Wschowy. Z tego małżeństwa urodziła się czwórka dzieci (Mateusz, Jan, Anna Maria, Anna Regina), ale tylko Anna Regina przeżyła rodziców. Była żoną wrocławskiego patrycjusza Samuela von Schaff.
 
== Życiorys i wykształcenie ==
[[Plik:Pomnik Jana Jonstona w Lesznie.JPG|thumb|240px|[[Pomnik Jana Jonstona w Lesznie]]]]
Jan Jonston urodził się w 1603 roku w Szamotułach leżących wówczas w granicach [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczpospolita Obojga Narodów]]. Przez prawie całe życie związany był z [[Wielkopolska|Wielkopolską]] i czuł się [[Polacy|Polakiem]]. Wielokrotnie pisał o sobie w dokumentach i dziełach spisanych po łacinie „Polonus”, „Lesnense” lub „Scoto-Polonus”{{odn|Piwoń|1974}}{{odn|Iłowiecki|1981}}{{odn|Kaczmarek|2002}}. Świadczą o tym m.in. własnoręczne wpisy uczonego zachowane w księgach immatrykulacyjnych zagranicznych uczelni gdzie studiował: ''Polonus, medicinae studiosus'' w [[Groningen]], ''Scoto-Polonus medicinae, philosophiae et atrium collentissimus'' w [[Franeker]]{{odn|Piwoń|1974}}{{odn|Kaczmarek|2002}}.
 
Od 1611 uczył się przez trzy lata w szkole [[bracia czescy|braci czeskich]] w [[Ostroróg|Ostrorogu]], skąd przeniósł się do gimnazjum ewangelickiego w [[Bytom Odrzański|Bytomiu Odrzańskim]], gdzie uczył się w latach 1616–1617. Kontynuował naukę w gimnazjum [[Toruń|Toruniu]] (1619–1623), skąd wyniósł doskonałą znajomość [[język hebrajski|języka hebrajskiego]]. W latach 1623–1625 studiował w [[Szkocja|Szkocji]] (w St. Mary’s College na [[Uniwersytet w St Andrews|Uniwersytecie]] w [[St Andrews|Saint Andrews]]) język hebrajski, filozofię i teologię. Osiadł w [[Leszno|Lesznie]], gdzie pracował jako nauczyciel prywatny oraz gimnazjalny{{odn|Piwoń|1974}}.
=== Pochodzenie ===
Był synem szkockiego imigranta Simona Johnstona (zm. 1618), który uciekając przed prześladowaniami religijnymi schronił się w Polsce, oraz Niemki Anny Becker (zm. 1617).
 
Pisał po łacinie, ale pomimo obcego pochodzenia uważałPrzyjaźnił się zawszez za[[Jan Polaka.Ámos Pisał o sobie „Polonus” lub „Scoto-Polonus”<ref>{{CytujKomenský|autorJanem =Amosem [[Maciej IłowieckiKomenskim]]; |tytuł(Comeniusem), =przebywającym Dziejew naukitym polskiej |data = 1981 |isbn = 83-223-1876-6 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Interpress |s = 82 |oclcczasie =również 830296583w }}</ref>Lesznie. W czasie najazdu szwedzkiego w 1656 przeniósł się do swojego majątku w Składowicach koło [[Lubin]]a. Tam też zmarł 8 czerwca 1675; jego zwłoki kilka miesięcy później przewieziono do [[Leszno|Leszna]].
=== Wykształcenie ===
Od 1611 uczył się przez trzy lata w szkole [[bracia czescy|braci czeskich]] w [[Ostroróg|Ostrorogu]], skąd przeniósł się do gimnazjum ewangelickiego w [[Bytom Odrzański|Bytomiu Odrzańskim]], gdzie uczył się w latach 1616–1617. Kontynuował naukę w gimnazjum [[Toruń|Toruniu]] (1619–1623), skąd wyniósł doskonałą znajomość [[język hebrajski|języka hebrajskiego]]. W latach 1623–1625 studiował w [[Szkocja|Szkocji]] (w St. Mary’s College na [[Uniwersytet w St Andrews|Uniwersytecie]] w [[St Andrews|Saint Andrews]]) język hebrajski, filozofię i teologię. Osiadł w [[Leszno|Lesznie]], gdzie pracował jako nauczyciel prywatny oraz gimnazjalny.
 
=== Działalność naukowa ===
 
W 1662 opublikował ''Dendrographias sive historiae naturalis de arboribus et fructibus tam nostri, quam peregrini orbis libri decem figuris aeneis adornati'' – pierwszą na świecie monografię [[dendrologia|dendrologiczną]]<ref>''Człowiek potrzebuje do życia ogrodów i bibliotek. Prace znanych botaników ze zbiorów specjalnych Biblioteki Raczyńskich'', katalog wystawy, Poznań, 2016.</ref>.
 
=== Życie prywatne ===
W 1637 roku poślubił Krystynę, córkę Samuela Hortensiusa, aptekarza ze Wschowy, a po jej śmierci (zm. 12 lipca 1637) w roku 1638 poślubił Annę Rozynę, córkę lekarza królewskiego Mateusza Vechnera (1587–1630), także ze Wschowy. Z tego małżeństwa urodziła się czwórka dzieci (Mateusz, Jan, Anna Maria, Anna Regina), ale tylko Anna Regina przeżyła rodziców. Była żoną wrocławskiego patrycjusza Samuela von Schaff.
 
Przyjaźnił się z [[Jan Ámos Komenský|Janem Amosem Komenskim]] (Comeniusem), przebywającym w tym czasie również w Lesznie.
 
Pisał po łacinie, ale pomimo obcego pochodzenia uważał się zawsze za Polaka. Pisał o sobie „Polonus” lub „Scoto-Polonus”<ref>{{Cytuj|autor = [[Maciej Iłowiecki]]; |tytuł = Dzieje nauki polskiej |data = 1981 |isbn = 83-223-1876-6 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Interpress |s = 82 |oclc = 830296583 }}</ref>. W czasie najazdu szwedzkiego w 1656 przeniósł się do swojego majątku w Składowicach koło [[Lubin]]a. Tam też zmarł 8 czerwca 1675; jego zwłoki kilka miesięcy później przewieziono do [[Leszno|Leszna]].
 
=== Upamiętnienie ===
W Lesznie znajduje się jedyny w Europie [[Pomnik Jana Jonstona w Lesznie|pomnik Jana Jonstona]].
 
== Ważniejsze dzieła naukowe ==
* Do W. Schicharda, 5 kwietnia 1634, ogł. J. Kvačala ''Korespondenze J. A. Komenského'', t. 2, Praga 1902, s. 7–8.
* Do Andrzeja Senftlebena, Leszno: 19 listopada 1641; 24 kwietnia 1642, ogł. T. Bilikiewicz ''Jan Jonston (1603–1675). Żywot i działalność lekarska'', Warszawa 1931, s. 59 przyp., 98–99 przyp.
 
=== Upamiętnienie ===
W Lesznie znajduje się jedyny w Europie [[Pomnik Jana Jonstona w Lesznie|pomnik Jana Jonstona]].
 
== Przypisy ==
* Kaczmarek Hieronim, ''Jan Jonston z Szamotuł. U początków polskich zainteresowań starożytnym Egiptem'', Poznań 2002.
* ''Europejskość myśli i twórczości naukowej Jana Jonstona po czterech wiekach'', materiały sesji naukowej, Leszczyńskie Towarzystwo Kulturalne, Leszno, 23 maja 2003 r.
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Kaczmarek| imię = Hieronim|tytuł = Jan Jonston z Szamotuł. U początków polskich zainteresowań Egiptem| data = 2002| wydawca = Wyd. Reprint| miejsce = Poznań| isbn = 8386261366|odn=tak}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Piwoń| imię = Aleksander|tytuł = Dzieciństwo i pierwsze nauki i studia Jana Jonstona. Jan Jonston 1603-1675| data = 1974| wydawca = | miejsce = Leszno| isbn = |odn=tak}}
*{{Cytuj książkę|nazwisko = Iłowiecki |imię = Maciej| tytuł = Dzieje nauki polskiej |data = 1981 |isbn = 83-223-1876-6 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwo Interpress |s = 82 |oclc = 830296583}}
 
{{commonscat|John Jonston}}