Otwórz menu główne

Zmiany

Usunięte 15 bajtów ,  1 rok temu
m
Poprawiam szablon cytowania
{{cytat|''Nałęcz, wiązka biała, w najwyższej części kolista, i na środku złączona ściśle i wywinięta i na koniec odwrócona, jest w polu czerwonym.''}}
 
[[Kasper Niesiecki]] podaje dodatkowo opis klejnotu<ref name=autonazwa2>{{Cytuj książkę | nazwisko= Niesiecki | imię=Kasper | tytuł= Herbarz polski |tom=3| |strony=202|data=1839-1846 | wydawca= | miejsce= | isbn=}}</ref>:
 
{{cytat|''Pospoliciej jednak go takim kształtem u nas w Polszcze zażywają, że kładą białą bindę w koło zawiązaną, w polu czerwonym. Na hełmie panna między jelenimi rogami tak, że się jednego jedną ręką, drugą drugiego trzyma, głowa u niej zawiązana, że nadwiązania końce z obu stron głowy widać.''}}
| Plik:Złoty Potok - Pałac Raczyńskich - fasada.JPG|Fasada pałacu Raczyńskich w Złotym Potoku.
}}
Jeden z najstarszych herbów polskich, przez [[Franciszek Piekosiński|Franciszka Piekosińskiego]] wywodzony od stanicy runicznej ([[runy|runa]] ᛟ). O dawności herbu świadczyć może umieszczenie go przez Jana Długosza wśród sześciu głównych herbów Polski (łac. ''arma baronum''), poza tym panów z Czarnkowa (późniejszych Czarnkowskich pieczętujących się odmianą herbu – [[Nałęcz III]]) wymienia się w dokumentach już w XII w.<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko= Orgelbrand | imię=Samuel | autor link=Samuel Orgelbrand | tytuł= Encyklopedyja powszechna |tom=6| |strony=180 | data=1861 | wydawca=Nakład, druk i własność S. Orgelbranda Księgarza i Typografa | miejsce=Warszawa}}</ref>
 
Według niektórych heraldyków<ref>Np. w: {{Cytuj książkę | nazwisko= Dudziński | imię=Paweł | tytuł= Alfabet heraldyczny | data=1997 | wydawca=Diogenes | miejsce=Warszawa | isbn=83-7129-476-X}}</ref> pierwotnie przedstawiał prawdopodobnie [[pomłość]] (sznur skręcony ze słomy z wymłóconego zboża, służący do wiązania snopków), uformowaną w okrąg, z końcami założonymi na siebie. Późniejsze przedstawienia, od [[XV wiek]]u, wprowadziły przewiązanie końców, a także zmieniły wiązkę zboża w [[Nałęczka|chustę]]<ref>{{cytuj książkę|autor=[[Jerzy Łojko]]|tytuł= Średniowieczne herby polskie|miejsce=Poznań|wydawca=[[Krajowa Agencja Wydawnicza|KAW]]|data=1985|ISBNisbn=83-03-01080-8}}</ref>.
 
[[Sfragistyka]] początki Nałęcza umieszcza w [[XIII wiek]]u. W czasach [[I Rzeczpospolita|Rzeczypospolitej szlacheckiej]] często przesuwano takie oszacowania w czasy pierwszych Piastów, a nawet antyczne, tworząc legendy, które rodowcy dla podkreślenia starożytności rodu, przyjmowali za prawdę historyczną. [[Piotr Małachowski (wojewoda krakowski)|Piotr Nałęcz-Małachowski]] na przykład stwierdza, że jego herb został nadany już w roku [[846]], w okresie panowania [[Piast]]a<ref>{{cytuj książkę|autor = Piotr Nałęcz-Małachowski|tytuł=Zbiór nazwisk szlachty|miejsce=Lublin|data=1805|stronastrony=694}}</ref>.
 
Najstarsza zachowana pieczęć z Nałęczem (nieznanego właściciela) pochodzi z [[1293]] roku<ref name="Znamierowski">{{Cytuj książkę | nazwisko= Znamierowski | imię=Alfred | autor link=Alfred Znamierowski | tytuł= Herbarz rodowy |strony=134 | data= 2004| wydawca= Świat Książki| miejsce= Warszawa| isbn= 83-7391-166-9}}</ref>. Kolejne, młodsze pieczęcie pochodzą m.in.: z 1343 (Tomisława z Szamotuł i Piotrowa, [[kasztelan]]a [[gniezno|gnieźnieńskiego]] – chusta jest tu niezwiązana), 1382 (Sędziwoja wojewody kaliskiego), 1383 (Sędziwoja Świdawy z Galew i z Żydowa, Mikołaja z Pierska (wtedy pisanego jako "Pietersko") sędziego kaliskiego i Jana z Czarnkowa sędziego poznańskiego), 1387 (Tomisława kasztelana żońskiego), 1389 (biskupa poznańskiego Dobrogosta z Nowego Dworu), 1399 (sędziego Mikołaja i arcybiskupa Dobrogosta z Nowego Dworu), 1403 (Sędziwoja z Ostroroga – chusta niezwiązana, klejnot), 1412 (Sędziwoja Ostroroga), 1419 (Wojciecha z Małej "Malskiego" – z klejnotem), 1430 (Jana de Lanszenicze i Dobrogosta z Szamotuł), 1433 (Wincentego z Szamotuł – chusta niezwiązana, także klejnot i Niemierzy z Przewieczerzyna), 1439 (Stanisława z Ostroroga – chusta niezwiązana), 1451 (Wojciecha z Małej "Malskiego"), 1473 (Piotra Świdwy Szamotulskego)<ref name="Piekosinski">{{cytuj książkę |autor=Franciszek Piekosiński| tytuł =Heraldyka polska wieków średnich| wydawca = Akademia Umiejętności | miejsce =Kraków | rok =1899 | strony =101-103 | isbn =}}</ref>.
Wprawdzie labry już od średniowiecza były czerwone, podbite srebrem, ale w XVI wieku pojawia się jeden wyjątek od tej reguły – rękopis Ossolińskiego podaje zielony wierzch z czerwonym podbiciem<ref name="Szymański1"/>.
 
Wiek XVII to pojawienie się w klejnocie podstawowej wersji Nałęcza panny zamiast męża. Jeszcze w ''Kleynotach...'' [[Jan Aleksander Gorczyn|J. A. Gorczyna]] nie podaje rysunku hełmu, a w opisie używa określenia „postać człowiecza”, bez podania płci<ref>{{Cytuj książkę | autor=Jan Aleksander Gorczyn | tytuł= Kleynoty abo herby państwa y rycerstwa powiatow y miast głownych Korony Polskiey y W. X. L. według obiecadła dla pamięci łacnieyszey położone|data=1630| wydawca=Aleksander Dymowski | stronastrony=67|miejsce= Kraków| isbn=}}</ref>, a [[Wojciech Wijuk Kojałowicz]], w swoim ''Nomenclatorze'' (1658) daje w klejnocie postać męską<ref>{{cytuj książkę |autor=Wojciech Wijuk Kojałowicz| tytuł = Ks. Wojciecha Wiiuka Kojałowicza Herbarz szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego zwany Nomenclator | wydawnictwo wydawca=„Herolda Polskiego”|miejsce =Kraków | rok =1906 | strony = 313| url=https://polona.pl/item/ks-wojciecha-wiiuka-kojalowicza-herbarz-szlachty-wielkiego-ksiestwa-litewskiego-zwany,NDkzMjg/159/#info:metadata}}</ref>. ale już w ''Orbis Poloni'' Szymona Okolskiego widać ewidentnie kobietę w sukni czerwonej, choć jeszcze bez rozpuszczonych włosów<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko= Okolski | imię=Szymon | autor link=Szymon Okolski | tytuł= Orbis Poloni, In quo Antiqua Sarmatarum gentilitia et arma quaecunque a litera L, usque ad literam R (...) continentur (...)|tom=2|strony=248|url=https://polona.pl/item/orbis-poloni-tomvs-ii-in-qvo-antiqua-sarmatarum-gentilitia-et-arma-quaecunque-a-litera,MjEzNjUx/134/#info:metadata| data=1641-43| wydawca= | miejsce= Kraków| isbn=}}</ref>. [[Wacław Potocki]] wzmiankuje pannę w klejnocie herbu, poświęcając jej nawet jeden z wierszy, który zaczyna się tak:
{{cytat|''Panna w klejnocie jelenie rogi związką trzyma(...)''<ref>{{Cytuj książkę | autor=Wacław Potocki| tytuł= Poczet herbów szlachty Korony Polskiey i Wielkiego Xsięstwa Litewskiego|strony= 191|tom=| data= 1696| wydawca= | miejsce= Kraków| isbn=}}</ref>.
}}
 
=== Legendy herbowe ===
Istnieją różne [[legenda herbowa|podania]] dotyczące powstania herbu. Pierwsze odnaleźć można u XVI-wiecznego heraldyka [[Bartosz Paprocki|Bartosza Paprockiego]] w ''Gnieździe cnoty''<ref>{{Cytuj książkę | autor=Bartosz Paprocki | tytuł= Gniazdo cnoty |tom=| |strony=|data=1578 | wydawca= | miejsce= | isbn=}}</ref>:
{{cytat|Gdy wiara krześcijańska w Polszcze się zaczęła,
 
{{cytat|''(...) biała binda była oznaką władzy królewskiej u [[Sarmaci|Sarmatów]] (...). Zrodziła się w konsekwencji legenda, iż praojciec Nałęczów zabił rzymskiego dostojnika i zerwał mu z głowy ową przepaskę, która stała się później godłem jego potomków. Inna wersja mitu Nałęczów tłumaczy ową przepaskę tym, że po przegranej bitwie z [[Halicz (miasto)|Haliczanami]] [[Bolesław III Krzywousty|Bolesław Krzywousty]] osobiście bandażował swym rycerzom rany na głowie.''}}
 
[[Samuel Orgelbrand]] podaje dodatkowo, że herb mógł wejść jako oznaka władzy dawnych książąt słowiańskich na tarczę pomorskich książąt, władców Czarnkowa lub też (o czym wspomina [[Marcin Bielski]]) po mediacji księcia Czarnkowskiego, mógł zostać mu nadany przez króla Bolesława Krzywoustego<ref name=autonazwa1>{{Cytuj książkę | nazwisko= Orgelbrand | imię=Samuel | autor link=Samuel Orgelbrand | tytuł= Encyklopedyja powszechna |tom=6| |strony=181 | data=1861 | wydawca=Nakład, druk i własność S. Orgelbranda Księgarza i Typografa | miejsce=Warszawa}}</ref>.
 
W rzeczywistości Nałęcze a konkretnie „panowie na Czarnkowie” otrzymali nadanie Człopa (pisana wtedy jako „Słopunow” jak przekazuje nam Jan Dlugosz czy „Słopa” jak twierdzi Bartosz Paprocki i XIII-wieczne dokumenty „Slopa”) w XIII wieku z rąk Przemysła II. Człopa w rodzie Nałęczów pozostawał do końca XVI wieku czego potwierdzenie znajdujemy w kronice Bartosza Paprockiego czy Marcina Bielskiego.
Zachodziły też sytuacje, w których adoptowano jednocześnie do Nałęcza i innego herbu, łącząc dwa godła ze sobą. Tak przebiegły nobilitacje z 1556 dla braci Janczewskich oraz z 1552 dla Jana Graffa z żoną. Oba herby ([[Graff (herb szlachecki)|Graff]] i [[Janczewski]]) powstały z połączenia Nałęcza i [[Poronia|Poroni]] (według Anny Wajs – [[Gozdawa (herb szlachecki)|Gozdawy]]). Zarówno Graffowie<ref>{{Cytuj książkę | autor=Adam Boniecki | tytuł= Herbarz polski|url=http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=142&from=publication&tab=1 |strony=86|tom=7 | data= 1899| wydawca= skł. gł. Gebethner i Wolff| miejsce= Warszawa| isbn=}}</ref> jak i Janczewscy<ref>{{Cytuj książkę | autor=Adam Boniecki | tytuł= Herbarz polski|url=http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=143&from=publication&tab=1 |strony=180|tom=8 | data= 1899| wydawca= skł. gł. Gebethner i Wolff| miejsce= Warszawa| isbn=}}</ref>, a przynajmniej niektórzy z nich, używali w czasach późniejszych Nałęcza bez żadnych dodatków.
 
Podobnie wyglądała sprawa adopcji Mikołaja Bucelli i jego siostrzeńca, Prospera Lippi, indygenowanych za zasługi w wojnie z Moskwą. Mikołaj został adoptowany do herbów Nałęcz [[Stanisław Gostomski|Stanisława Gostomskiego]] i [[Lis (herb szlachecki)|Lis]] [[Lew Sapieha|Lwa Sapiehy]], czego efektem jest herb własny [[Bucella]], powstały przez połączenie godeł wzmiankowanych herbów i herbu rodowego. Prospero natomiast, miał według Szymańskiego otrzymać jedynie dodatek Nałęcza, bez Lisa. Kasper Niesiecki podaje, że rodzina Lippich używała Nałęcza bez połączenia z herbem rodowym Bucellich<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko= Niesiecki | imię=Kasper | tytuł= Herbarz polski |tom=6| |strony=107|data=1839-1846 | wydawca= | miejsce= | isbn=}}</ref>. Boniecki wzmiankuje jeszcze matkę Prospera, Małgorzatę, która wyszła powtórnie za mąż w Polsce<ref>{{Cytuj książkę | autor=Adam Boniecki | tytuł= Herbarz polski|url=http://ebuw.uw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=143&from=publication&tab=1 |strony=316|tom=14| data= 1899| wydawca= skł. gł. Gebethner i Wolff| miejsce= Warszawa| isbn=}}</ref>.
 
Stanisław Dziadulewicz twierdzi, że Korkuciowie są rodziną pochodzenia tatarskiego. Świadczyć miałoby o tym częste użycie imienia Eljasz w rodzinie. Według niego Nałęcza miały też używać tatarskie rodziny Mićkiewiczów, Grocholskich i Sołtanowiczów<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko= Dziadulewicz | imię=Stanisław | autor link=Stanisław Dziadulewicz | tytuł= Herbarz rodzin tatarskich w Polsce | data= 1929| strony=215,305,398,413,|wydawca= Stanisław Dziadulewicz| miejsce=Wilno}}</ref>. Serwis ''Tatarzy polscy'' wymienia nazwisko Jałomowicz, nie przytaczane przez Tadeusza Gajla, jako nazwisko rodziny tatarskiej, używającej Nałęcza<ref>{{cytuj stronę| url = http://tataria.eu/index.php/lista-herbow-rodzinnych/153-nalecz| tytuł = Tatarzy Polscy| data dostępu = 16 stycznia 2015| autor = | opublikowany = | praca = | data = | język = pl}}</ref>.
1 013 681

edycji