Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 9849 bajtów ,  9 miesięcy temu
We Francji panowanie Henryka przypadło na szczyt trwających od lat 60. XVI wieku [[Wojny religijne we Francji|wojen religijnych]]. Widział on ratunek dla Francji w tolerancji religijnej i wzmocnieniu władzy centralnej, jego zapleczem stała się frakcja tzw. ''[[Politiques]]''. Jego zamierzenia i plany poważnie ograniczały jednak ciągłe waśnie między ruchami politycznymi wspieranymi przez ościenne mocarstwa: wspieraną przez Hiszpanię [[Liga Katolicka (Francja)|Ligą Katolicką]], popieranymi przez Anglię i Niderlandy [[Hugenoci|Hugenotami]] i partią [[Malkontenci|Malkontentów]], ruchem jednoczącym katolickich i protestanckich [[Arystokracja|arystokratów]] sprzeciwiających się [[Absolutyzm we Francji|absolutystycznym]] zapędom króla. Ostatnia z partii kierowana była przez najmłodszego brata monarchy, [[Franciszek Herkules Walezjusz|księcia d’Anjou]]. Ten zmarł w 1584, jako przedostatni z męskich potomków Henryka II. Jako że Henryk III do tego czasu nie doczekał się potomstwa, duże szanse na odziedziczenie tronu zyskał jego kuzyn, król Nawarry [[Henryk IV Burbon|Henryk III Burbon]], protestant. Jego kandydatura na nowo ożywiła wojny religijne, które przerodziły się w spór dynastyczny znany pod nazwą [[Wojna trzech Henryków|wojny trzech Henryków]] ({{W języku|fr|Guerre des trois Henri}})}}. W jej apogeum Henryk został zamordowany przez [[Jacques Clément|Jacques’a Clémenta]], dominikanina i katolickiego fanatyka<ref name="Carl Sifakis 2007">Carl Sifakis, ''Encyklopedia morderstw'',Universitas Kraków 2007, s.138,</ref>. Wbrew intencjom jego mocodawców z Ligi Katolickiej, następcą Henryka III został król Nawarry, który przeszedł na katolicyzm, przyjął imię Henryka IV i został pierwszym francuskim władcą z [[Burbonowie|dynastii burbońskiej]].
 
== PochodzenieDzieciństwo ==
Henryk Walezy był czwartym synem [[Henryk II Walezjusz|Henryka II]], króla Francji i [[Katarzyna Medycejska|Katarzyny Medycejskiej]]. Na chrzcie otrzymał on imiona Edward Aleksander. Pierwsze imię otrzymał po ojcu chrzestnym, angielskim królu Edwardzie VI{{odn|Grzybowski|1985|s=9}}. Imię Henryk przyjął dopiero na bierzmowaniu w roku 1564. Jego dwaj starsi bracia, [[Franciszek II Walezjusz|Franciszek II]] i [[Karol IX Walezjusz|Karol IX]], byli królami francuskimi. Matka za wszelką cenę chciała osadzić wszystkich swych synów na tronie i gdy nie powiodły się inne plany wobec Henryka (małżeństwa z [[Władcy brytyjscy|królową Anglii]] [[Elżbieta I Tudor|Elżbietą]] i [[Władcy Szkocji|królową Szkotów]] [[Maria I Stuart|Marią]] oraz osadzenia Henryka na tronie [[Algieria|Algierii]]), zdecydowała się starać o tron Polski.
 
=== MłodośćWczesne lata ===
Henryk przyszedł na świat 19 września 1551 roku jako szóste dziecko, a czwarty syn [[Henryk II Walezjusz|Henryka II]] i [[Katarzyna Medycejska|Katarzyny Medycejskiej]]. Starsi od niego byliː cierpiący na bóle głowy [[Franciszek II Walezjusz|Franciszek]] (1543), wątła i nerwowa [[Elżbieta Walezjuszka|Elżbieta]] (1545), [[Klaudia Walezjuszka (1547–1575)|Klaudia]] (1547), Ludwik (który zmarł po półtorej roku) i reagujący wybuchami furii [[Karol IX Walezjusz|Karol Maksymilian]] (1550). Jedynie Henryk i młodsi od niego [[Małgorzata Walezjuszka|Małgorzata]] (1553) i [[Franciszek Herkules Walezjusz|Herkules]], zwany później Franciszkiem (1555), byli zdrowymi, normalnymi dziećmi. Na chrzcie przyszły Henryk otrzymał imiona Aleksander Edward. Imię Aleksander, którego miał używać do bierzmowania było popularne w rodzinie matki. Imię Edward otrzymał po chrzestnym królu Anglii [[Edward VII|Edwardzie VI]]{{R|Grzybowski9}}.
W 1560 roku Edward Aleksander Walezjusz został mianowany księciem Angoulême i Orleanu. W wieku ośmiu lat otrzymał własny dwór{{odn|Grzybowski|1985|s=18}}. {{fakt|data=2016-10|W 1566 roku Henryk został księciem Andegawenii. Był ulubionym synem swojej matki, ale nie miał dobrych stosunków z rodzeństwem. Karol IX nie lubił brata i obawiał się go, więc kiedy pojawiła się szansa objęcia tronu polskiego przez Henryka, dał bratu pełne poparcie. Młodszy brat księcia Andegawenii, [[Franciszek Herkules Walezjusz|Franciszek Herkules]], również nie przepadał za Henrykiem i, kiedy ten został królem Francji, brał udział w spiskach przeciwko niemu. Siostra [[Małgorzata Walezjuszka|Małgorzata]] początkowo była z nim bardzo zżyta, później jednak dołączyła do grona jego przeciwników}}.
 
Dzieciństwo upłynęło Aleksandrowi pomiędzy zamkami [[Fontainebleau]], [[Blois]] i [[Amboise]], z dala od ojca, który dużo podróżował w towarzystwie swej faworyty [[Diana de Poitiers|Diany z Poitiers]]. Dziećmi zajmował się matka, pozbawiona miłości męża i znaczenia, w nich upatrywała możliwość zaspokojenia zranionych ambicji. Dwór Katarzyny składał się z najpiękniejszych kobiet Francji, Włoch, Szkocji i Flandrii. Zwano go ''szwadronem podfruwajek'', a Katarzyna uczyła swoje podopieczne jak rządzić mężczyznami. Młodzi Walezjusze wychowywali się wśród nich, rozpieszczani, obserwując od najmłodszych lat rozgrywające się na ich oczach romanse. Oddalenie od ojca i rządy surowej matki pogłębiły tylko zniewieściałość, która charakteryzowała ostatnie pokolenie Walezjuszy{{R|Grzybowski11}}.
{{fakt|data=2016-10|W młodości był uznawany za najzdolniejszego z synów Henryka II i Katarzyny, ale już wówczas pojawiły się plotki o jego rzekomych skłonnościach homoseksualnych. Był przystojny, wysoki i dobrze zbudowany. Nie miał najlepszego zdrowia, ale prowadził bardzo aktywny styl życia. W przeciwieństwie do ojca i starszych braci nie lubił polowań i ćwiczeń fizycznych, aczkolwiek był znakomitym szermierzem. Interesował się za to sztuką i literaturą. Znał język włoski i czytał [[Niccolò Machiavelli|Machiavellego]]. Wychowany na katolickim dworze na pewnym etapie swojego życia zaczął przejawiać sympatię dla protestantyzmu. W wieku 9 lat kazał nazywać siebie „małym hugenotem”, odmówił uczestnictwa we mszy, śpiewał protestanckie psalmy siostrze Małgorzacie, a nawet uszkodził posąg świętego Pawła. Matka wyperswadowała mu jednak zainteresowania protestantyzmem i Henryk stał się gorliwym katolikiem}}.
 
Ze względu na słabe zdrowie w dzieciństwie Aleksander bardzo długo chodził w lekkich sukienkach. Był ulubieńcem matki, która nazywał go ''moje oczy'' i ''mały orzeł''. Zachwycała się jego zdrowiem i urodą. Zawsze znajdowała dla niego czas na czułości i pieszczoty. Aleksander, tak jak i matka przejawiał zamiłowanie do nauki. Uczył się dobrze. Jego preceptorem był znakomity humanista francuski [[Jacques Amyot]]. Mały Aleksander rozczytywał się w [[Plutarch|Plutarchu]] i romansie ''Perceforest''{{R|Grzybowski13}}.
[[Plik:Anjou 1570louvre.jpg|thumb|left|upright|Henryk w 1570 roku]]
 
=== Wojny zewnętrzne i domowe ===
Marzenia o wielkich wojennych czynach młodego królewicza zderzały się z trudną rzeczywistością. Armia francuska w kolejnej rundzie wojny z Hiszpanią poniosła klęski pod [[Bitwa pod Saint-Quentin|Saint-Quentin]] (1557) oraz [[Wielka Armada#Bitwa pod Gravelines|Gravelines]] (1558) i Francja zmuszona była w [[Pokój w Cateau-Cambrésis|traktacie pokojowym w Cateau-Cambrésis]] (1559) zrezygnować z ambicji panowania we Włoszech. W 1558 roku najstarszy brat Aleksandra Franciszek został ożeniony z [[Maria I Stuart|Marią Stuart]]. Rok później Klaudię wydano za [[Karol III Wielki|księcia]] [[Lotaryngia|Lotaryngii]], a Elżbietę za [[Filip II Habsburg|Filipa II]], króla [[Hiszpania|Hiszpanii]]. Młody Aleksander został księciem [[Angoulême]] i miał otrzymać własny dwór. Jednakże 30 czerwca 1559 roku król wyprawił wielki turniej dla uczczenia ślubu córki. Trafiony w pojedynku kopią przez oko w mózg przez współzawodnika Gabriela Montgomery'ego, zmarł po dziesięciu dniach. Królem Francji został 16-letni brat Aleksandra - Franciszek II{{R|Grzybowski15}}.
 
Opiekę nad królem objęli Franciszek Gwizjusz i jego brat Karol kardynał lotaryński, wujowie jego żony. Opozycję przeciw Gwizjuszom zawiązali Ludwik Kondeusz i Antoni Burbon, którzy skupili wokół siebie zdemobilizowane po pokoju w Cateau-Cambrésis, rzesze szlachty i żołnierzy, którzy niezadowoleni, zasilili szeregi francuskich protestantów, od tego mniej więcej czasu zwanych [[Hugenoci|hugenotami]]. Opozycjoniści próbowali porwać króla, zostali jednak rozbici i powieszeni na balkonach zamku Amboise. Aleksander wraz z braćmi był świadkiem egzekucji. 6 grudnia 1560 roku zmarł Franciszek II{{R|Grzybowski19}}.
 
=== Pod rządami królowej-matki ===
Królem ogłoszono 10-letniego Karola. Aleksander ściskał brata w czasie uroczystości koronacyjnych, a król wołał, że wszystko chce z nim dzielić. Regentką ogłosiła się królowa-matka, choć prawo to przysługiwało Antoniemu de Burbon. Wobec słabości sił protestanckich chętnie uznał takie rozwiązanie, na które przystali również nie posiadający wystarczających praw do tronu Gwizjusze. Ci ostatni przygotowali w następnych tygodniach próbę porwania Aleksandra. W październiku 1561 roku Jacques de Savoie, książę Nemours próbował nakłonić dziesięciolatka do ucieczki do zamku [[Saint-Germain-en-Laye|Saint-Germain-en-Lay]]<nowiki/>e, na dwór lotaryński jego siostry Klaudii. Rozmowę podsłuchały jednak dwórki Katarzyny. Królowa-matka udaremniła te zabiegi. Aleksander został przesłuchany przed Radą Królewską. Upokorzony chłopak wywarł całą swą złość na katolicyzmie. Wspomagany przez królewskiego brata biegał po zamku przebrany za kardynała, przedrzeźniał obrzędy, wyśmiewał się z figur świętych, a siostrze palił książeczki do nabożeństwa{{R|Grzybowski24}}.
 
Katarzyna wydał w styczniu 1562 edykt tolerancyjny, który zezwalał na prywatne odprawianie protestanckich obrzędów. Franciszek Gwizjusz odpowiedział egzekucją protestantów w [[Masakra w Wassy|Wassy]], którzy wbrew prawu odprawiali nabożeństwo publiczne. Przeciw Gwizjuszom wystąpił Kondeusz. Królwa z Fontainebleau na próżno wzywała go, by udzielił jej oparcia. Pierwsi zjawili się Gwizjusze, którzy wymogli na niej kapitulację. 19 października pod [[Bitwa pod Dreux|Dreux]] siły protestanckie, dowodzone przez księcia Kondeusza, poniosły klęskę, a on sam dostał się do niewoli. Antoni Burbon zginął podczas oblężenia [[Hawr|Hawru]], a Franciszek Gwizjusz z ręki skrytobójcy. Oswobodzona spod wpływu wielkich panów Katarzyna wydała w marcu 1563 roku edykt kończący I wojnę religijną. Królowa zraziła się do protestanckich przyjaciół, którzy opuścili ją w krytycznym momencie. Katolicy okazali się silniejsi i nie można było rządzić bez nich. Karol i Aleksander musieli porzucić zabawy w kardynałów, świecić pobożnością i wysłuchiwać licznych mszy{{R|Grzybowski26}}.
 
Po koronacji Karola Amyot został Wielkim [[Jałmużnik|Jałmużnikiem]], a opiekę nad dalszą edukacją synów Katarzyny objął Franciszek Carnavelet, kierownik królewskiej ujeżdżalni. Aleksander czynił szybkie postępy w szermierce i w grze w piłkę, pierwowzorze [[Tenis|tenisa]]. Czytywał romanse rycerskie ''[[Amadis z Walii|Amadisa]]'' i ''Perceforesta'', opowieści [[Pietro Aretino|Aretina]], poezję [[Pierre de Ronsard|Ronsarda]]. Nauczył się na pamięć ''[[Wielki testament|Testamentu]]'' [[François Villon|Villona]], rozczytywał się w [[Niccolò Machiavelli|Machiavellim]], którego rozdział miano mu później czytać codziennie przed snem. Aleksander zawsze skłonny do przebieranek, wyżywał się w tych latach jako aktor dworskiego teatru i tancerz w baletach{{R|Grzybowski29}}.
 
=== Poszukiwania tronu dla Aleksandra ===
Szukając dobrej paranteli dla swego syna Katarzyna podjęła rozmowy w sprawie ożenku Aleksandra z doñą Juaną – siostrą Filipa II – zwaną królową [[Portugalia|Portugalii]], licząc na [[Księstwo Mediolanu]] i [[Królestwo Neapolu]] dla swego syna. Aby omówić ten projekt osobiście królowa ruszyła na początku 1564 roku w podróż ku granicy hiszpańskiej. Na dworze lotaryńskim, gdzie się zatrzymano, Aleksander został ojcem chrzestnym syna swej siostry Klaudii. W [[Marsylia|Marsylii]] przebrani za Turków synowie Katarzyny oglądali galery. W [[Montpellier]], gdzie spędzili święta, po raz pierwszy zobaczyli śnieg i bili się śnieżkami. W styczniu dwór dotarł do [[Tuluza|Tuluzy]], gdzie miał spędzić kilka miesięcy. 18 marca 1565 miało miejsce bierzmowanie braci królewskich. Aleksander przyjął po ojcu imię Henryka, a Herkules po dziadku i bracie – Franciszka{{R|Grzybowski32}}.
 
Katarzyna negocjowała z dworem hiszpańskim, jednocześnie korespondując w sprawie małżeństwa Karola z królową [[Elżbieta I Tudor|Elżbietą]], a Henryka ze [[Szkocja|szkocką]] Marią Stuart. W maju dwór królewski zjechał do Bayonne. Henryk na czele trzydziestu jeźdźców wyjechał na spotkanie swej siostry, królowej hiszpańskiej, etykieta nie pozwalała jednak rodzeństwu się przywitać. Rozmowy ostatecznie nie przyniosły rezultatu. W drodze powrotnej w Tours, dwór spotkał Ronsarda. Po niepowodzeniu planów hiszpańskich Katarzyna rozpoczęła poszukiwania innego państwa dla ulubionego syna. Jan Baptysta Puccini, sekretarz, [[Zygmunt II August|Zygmunta Augusta]], zasugerował możliwość ubiegania się o tron polski po śmierci bezdzietnego króla polskiego. Równocześnie pojawiła się propozycja małżeństwa z córką bogatego [[Elektorat Saksonii|elektora]] [[Saksonia|saskiego]] [[August Wettyn (elektor)|Augusta]]{{R|Grzybowski35}}.
 
== Książę andegaweński ==
 
=== Namiestnik królestwa ===
Na początku 1567 roku w Moulins zwołane zostały Stany Generalne. Karol nadał tam Henrykowi tytuł księcia andegaweńskiego, wraz z rozległymi włościami (księstwami Bourbonnais i Owernii, hrabstwami Beaufort, Forez, Montferrand i drobniejszymi baroniami) i uposażeniem, a Franciszkowi tytuł księcia d'Alençon. Henryk z Franciszkiem serdecznie się nienawidzili, stosunki Henryka z królewskim bratem też z latami coraz bardziej się pogarszały. Prowadziło to do licznych konfliktów. Henryk miał odtąd własny dwór. Zarządzał nim René Villequier, który znając ambicje swego pana otoczył go orszakiem wysportowanych rówieśników, z o kilka lat starszym zabijaką Ludwikiem Berangerem panem Du Gast na czele. Z grupy tej powstać miała w przyszłości formacja [[Mignoni Henryka III Walezego|mignonów]]{{R|Grzybowski38}}.
 
W 1566 roku w Niderlandach zawiązała się konfederacja przeciw rządom hiszpańskim. Dla spacyfikowania nastrojów wyruszyła na północ, wzdłuż granic francuskich, potężna armia hiszpańska. Zaniepokojony rozwojem wypadków przywódca hugenotów, książę Kondeusz, wystąpił na Radzie Królewskiej z oświadczeniem, że powoła w ciągu kilku dni 4-tysięczną armię, co było jawnym wejściem w kompetencje króla lub jego namiestnika. Henryk wystąpił w obronie króla jako jego namiestnik, choć formalnie nim jeszcze nie był. Kondeusz opuścił Paryż, pod koniec września próbował zaatakować zamek [[Montceaux]] i wziąć do niewoli przebywającą tam królową i jej synów. Uprzedzona zamachu Katarzyna, pod eskortą najemników szwajcarskich, wycofała się do Paryża. Zaczęła się druga wojna religijna. 10 listopada 1567 pod [[Bitwa pod Saint-Denis (1567)|Saint- Denis]] armia królewska dowodzona przez marszałka [[Anne de Montmorency]] odniosła zwycięstwo na hugenotami. Dowódca wojsk królewskich zginął na polu bitwy. Rojaliści byli jednak skłóceniː do naczelnego dowództwa aspirowali popierający kanclerza Montmorency i prohiszpańsko nastawieni Gwizjusze Nowym dowódcą i namiestnikiem królestwa Karol mianował w tej sytuacji Henryka. Przez kilka następnych miesięcy młody dowódca prowadził podjazdowe walki z siłami Kondeusza i Coligny'ego. Na wiosnę Kondueszowi zabrakło pieniędzy i 23 marca 1568 roku podpisano [[Pokój z Longjumeau|pokój w Longjumeau]]{{R|Grzybowski42}}.[[Plik:Anjou 1570louvre.jpg|thumb|left|upright|Henryk w 1570 roku]]
{{fakt|data=2016-10|Upodobania Henryka wyróżniały go również na francuskim dworze, a po przybyciu do Polski stały się przyczyną [[Szok kulturowy|szoku kulturowego]]. W 1573 roku ambasador wenecki w Paryżu, Morisoni, donosił swoim zwierzchnikom, że Henryk wydawałby się poważny, gdyby nie ubiór i ozdoby ''w których się lubuje'', a które ''nadają mu pozory miękkości i prawie kobiecej delikatności''. Oprócz wspaniałych strojów zdobionych drogimi kamieniami i perłami, Henryk nosił naszyjnik ze złota i bursztynu, uszy zaś miał przekłute ''na wzór mody damskiej. Nie zadowalał się on noszeniem jednego kolczyka w każdym z nich, potrzeba mu aż podwójnych wraz z wisiorkami, ozdobionymi drogimi kamieniami i cennymi perłami''. W czerwcu 1577 roku na balu wydawanym przez Katarzynę Medycejską Henryk pojawił się cały w ''diamentach, brylantach i perłach. Jego włosy były posypane fioletowym proszkiem a strój błyszczącym brokatem''. We Francji Henryk zyskał przydomek „księcia Sodomy”}}.
 
 
== Przypisy ==
{{Przypisy}}|
<ref name="Grzybowski9"> {{odn|Grzybowski|1980|s=9|ref=nie}}</ref>
<ref name="Grzybowski11"> {{odn|Grzybowski|1980|s=11-13|ref=nie}}</ref>
<ref name="Grzybowski13"> {{odn|Grzybowski|1980|s=13-15|ref=nie}}</ref>
<ref name="Grzybowski15"> {{odn|Grzybowski|1980|s=15-19|ref=nie}}</ref>
<ref name="Grzybowski19"> {{odn|Grzybowski|1980|s=19-24|ref=nie}}</ref>
<ref name="Grzybowski24"> {{odn|Grzybowski|1980|s=24-26|ref=nie}}</ref>
<ref name="Grzybowski26"> {{odn|Grzybowski|1980|s=26-29|ref=nie}}</ref>
<ref name="Grzybowski29"> {{odn|Grzybowski|1980|s=29-32|ref=nie}}</ref>
<ref name="Grzybowski32"> {{odn|Grzybowski|1980|s=32-35|ref=nie}}</ref>
<ref name="Grzybowski35"> {{odn|Grzybowski|1980|s=35-38|ref=nie}}</ref>
<ref name="Grzybowski38"> {{odn|Grzybowski|1980|s=38-42|ref=nie}}</ref>
<ref name="Grzybowski42"> {{odn|Grzybowski|1980|s=42-47|ref=nie}}</ref>
}}
 
== Bibliografia ==
12 014

edycji