Otwórz menu główne

Zmiany

zdjęcia
== Historia ==
{{Historia Rosji}}
[[Plik:19191107-lenin second anniversary october revolution moscow.jpg|thumb|[[Włodzimierz Lenin]], [[Lew Trocki]] i [[Lew Kamieniew]]]]
 
=== Utworzenie ZSRR ===
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich został utworzony 30 grudnia 1922 roku. Największym członem państwowym, który wszedł w skład ZSRR, była powstała w wyniku [[rewolucja październikowa|rewolucji październikowej]] [[Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka|Rosyjska FSRR]]. Kolejnymi państwami, które weszły w skład państwa związkowego, były rządzone przez [[bolszewicy|bolszewików]] republiki narodowe: [[Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka|Ukraińska SRR]], [[Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka|Białoruska SRR]] i [[Zakaukaska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka|Zakaukaska FSRR]]. Utworzenie ZSRR poprzedziły sukcesy bolszewików w [[wojna domowa w Rosji|wojnie domowej w Rosji]]<ref>[[Richard Pipes]], Rosja bolszewików, [[Warszawa]] 2005, s. 399-405.</ref>, nieudana próba poszerzenia rewolucji na Zachód (klęska w [[wojna polsko-bolszewicka|wojnie z Polską]]) i stabilizacja gospodarcza Rosyjskiej FSRR. Doszło do niej poprzez zarzucenie doktryny [[Komunizm wojenny|komunizmu wojennego]], wprowadzenie [[Nowa Polityka Ekonomiczna|Nowej Polityki Ekonomicznej]] i uznanie ograniczonego sektora prywatnego za legalny<sup>[[Komunizm wojenny#cite note-17|[17]]]</sup>. Od początku istnienia ZSRR jednopartyjną władzę w państwie objęła [[Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego|Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików)]]. Partia ta wpłynęła na powstanie odrębnej ideologii [[komunizm]]u przez utworzenie w 1919 roku [[Międzynarodówka Komunistyczna|Międzynarodówki Komunistycznej]]<ref>Paweł Chmielewski, Marian Wilk: ''Zarys dziejów'' ZSRR, s. 64-67.</ref>.
 
Początkowo najbliżsi współpracownicy Lenina – [[Grigorij Zinowjew]] i [[Lew Kamieniew]] w sojuszu ze Stalinem usunęli uważanego za drugą osobę w partii – [[Lew Trocki|Lwa Trockiego]], typowanego przez Lenina jako swojego następcę. Na XIII Zjeździe partii w maju 1924 roku odczytano testament lidera rewolucji. Treść testamentu nie spodobała się Stalinowi ze względu na poddanie go krytyce przez Lenina. KC bolszewików mimo to pozwolił mu dalej pełnić urząd sekretarza generalnego partii<ref name="Janusz Janicki 1981">Janusz Janicki ''Lewacy'' 1981, Książka i Wiedza s. 90.</ref>. Lew Trocki krytykował stalinowską politykę „budowy socjalizmu w jednym kraju” i cały system ZSRR, który według niego zahamował proces rewolucji<ref>Lew Trocki, ''Moje życie'' s. 567-570.</ref>. Zwolennicy Trockiego z pozycji skrajnej lewicy krytykowali ZSRR i władzę partii. W listopadzie 1927 roku KC partii wydalił z partii Trockiego i jego zwolenników. W 1929 roku działacz ten wydalony został z terenów ZSRR oraz pozbawiony obywatelstwa<ref>Janusz Janicki ''Lewacy'' 1981, Książka i Wiedza s. 91.</ref>. Od 1929 do 1933 Trocki przebywał w Turcji, we Francji od 1933 do 1935, w Norwegii od 1935 do 1937, a na końcu swego życia w Meksyku. Przebywając na wygnaniu, kontynuował swoją działalność. W 1936 wydał pracę ''[[Zdradzona rewolucja]]''<ref>Janusz Janicki ''Lewacy'' 1981, Książka i Wiedza s. 92.</ref>. W 1938 na emigracji utworzył [[IV Międzynarodówka|IV Międzynarodówkę]], grupującą zwolenników orientacji trockistowskiej<ref name="Janusz Janicki 1981"/>.
[[Plik:Famine en URSS 1933.jpg|thumb|190px|Klęska głodu w latach 1932–1933]]
 
Następnie Stalin zawarł sojusz ze zwolennikami rozszerzania gospodarki rynkowej oraz pewnej liberalizacji politycznej – ideologiem NEP-u [[Nikołaj Bucharin|Nikołajem Bucharinem]], szefem rządu [[Aleksiej Rykow|Aleksiejem Rykowem]] i przywódcą związków zawodowych [[Michaił Tomski|Michaiłem Tomskim]]. W 1929 sojusz ten upadł, a władzę przejęli zwolennicy Stalina, którzy podjęli decyzję dokończenia przekształceń rewolucyjnych: kolektywizacji rolnictwa, wprowadzenia [[gospodarka planowa|gospodarki planowej]] i uprzemysłowienia kraju. Na skutek polityki industrializacji już w 1930 roku Stalinowi udało się zwiększyć kapitał towarowy i zdolności przemysłu ciężkiego<ref name="Gregory, Paul R. 2004"/>. Towarzyszyło temu przekształcenie ZSRR w państwo w pełni totalitarne, oparte na terrorze, a także propagandzie wychwalającej osobę Stalina<ref name="Europa. Rozprawa historyka z historią"/><ref name="Historia świata od roku 1917 do lat 90.">{{cytuj książkę|nazwisko=Johnson |imię=Paul |tytuł=Historia świata od roku 1917 do lat 90|wydawca= Puls Publications Ltd.|miejsce= Londyn|rok= 1992|isbn = 0-907587-79-8|strony = 356, 363, 370, 403-405}}</ref>. Chociaż od XVII Zjazdu WKP(b) w 1934 (zwanego „zjazdem zwycięzców”) niemożliwa była jakakolwiek opozycja, a nawet krytyka, Stalin podejrzewał swoich współpracowników o spiskowanie przeciw niemu. „[[Wielki terror (ZSRR)|Wielka czystka]]”, którą zainicjowało tajemnicze morderstwo popularnego działacza [[Siergiej Kirow|Siergieja Kirowa]], pochłonęła tysiące działaczy partyjnych: z początku dawnych zwolenników Trockiego, Zinowjewa i Kamieniewa (ich poglądy określano jako „odchylenie lewicowe”), następnie zwolenników Bucharina, Rykowa i Tomskiego (których poglądy określano jako „odchylenie prawicowe”), a w końcu zwolenników Stalina, których podejrzewano o nadmierną niezależność („centrowość”)<ref>{{cytuj książkę |tytuł=Szepty. Życie w stalinowskiej Rosji |rok=2008 |isbn=978-83-89656-38-4 |wydawca=Magnum |wydanie=Kindle |strony=loc. 211-14}}</ref>.
 
==== W przededniu wojny ====
[[Plik:WWII in Europe 1939-1941-es.svg|thumb|Europa 1939–1941]]
ZSRR był traktowany w latach 30. jako sojusznik państw demokratycznych ze względu na wrogi stosunek [[faszyzm]]u do komunizmu. Nieoczekiwaną woltę wykonała radziecka dyplomacja 23 sierpnia 1939, kiedy został podpisany [[pakt Ribbentrop-Mołotow]]. W jego wyniku Stalin rozciągnął swoją władzę na wschodnie tereny ówczesnej Polski, a także [[Łotwa|Łotwę]], [[Litwa|Litwę]], [[Estonia|Estonię]], [[Rumunia|Rumunię]] ([[Besarabia]], [[Bukowina (kraina historyczna)|Bukowina]]), które zostały poddane kolektywizacji i masowemu terrorowi. Niepodległość obroniła natomiast [[Finlandia]]. Stalin ściśle przestrzegał zobowiązań sojuszu z Niemcami, od 1939 dostarczając Niemcom [[surowiec|surowców]] strategicznych i zaopatrzenia<ref name="Warszawa 2007">Encyklopedia wojskowa. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN i Wydawnictwo Bellona, 2007, s. 322-323 (tom 2). {{ISBN|978-83-01-15175-1}}.</ref> do prowadzenia wojny na zachodzie [[Europa|Europy]] ([[kampania francuska 1940]]), przekazując także stronie niemieckiej osoby niepożądane na terenie ZSRR (m.in. niektórych działaczy komunistycznych)<ref name="Warszawa 2007"/>.
 
Inwazja hitlerowska rozpoczęła się 22 czerwca o godzinie 3.15. W ciągu 9 dni od wybuchu wojny w różnych częściach ZSRR zmobilizowano 5 milionów ludzi. Spora część z tych żołnierzy uzupełniła straty pierwszego tygodnia wojny. W przemówieniu 3 lipca Stalin wezwał do utworzenia ruchu partyzanckiego i walki przeciwko Niemcom<ref>[http://stosunki-miedzynarodowe.pl/teksty-zrodlowe/przemowienia/1135-przemowienie-radiowe-jozefa-stalina-po-napasci-niemiec-na-zsrr-3-lipca-1941-r Józef Stalin – przemówienie radiowe po napaści Niemiec na ZSRR – 3 lipca 1941 roku].</ref><ref>{{cytuj książkę|nazwisko=Rees|imię=Laurence|tytuł=Hitler i Stalin Wojna Stulecia|wydawca=Prószyński|strony=106|miejsce=Warszawa|data=1999|isbn=83-7469-183-2}}</ref>.
 
[[Plik:Second world war europe 1941-1942 map pl2.png|thumb|Działania wojenne w Europie 1941–1942]]
22 czerwca 1941 roku, samoloty [[Luftwaffe]] przypuściły zmasowane naloty na lotniska znajdujące się przy granicy. Nad 66 lotnisk, wybranych jako priorytetowe cele do zniszczenia, wysłano 637 bombowców i 231 myśliwców. Straty [[Wojskowe Siły Powietrzne (ZSRR)|Radzieckich Sił Powietrznych]] w pierwszym dniu wyniosły ok. 2000 samolotów zniszczonych na ziemi, w powietrzu, uszkodzonych i porzuconych bądź zniszczonych przez własne załogi w czasie odwrotu. W wyniku walk z radzieckimi samolotami, które zdążyły wystartować i ognia artylerii przeciwlotniczej, która zdołała otworzyć ogień do nieprzyjacielskich samolotów, Luftwaffe straciła 61 samolotów, zaś [[Rumuńskie Siły Powietrzne|lotnictwo rumuńskie]] 11 samolotów<ref>''Encyklopedia II wojny światowej nr 10...'', s. 173.</ref>.
 
 
==== Punkt zwrotny w wojnie i zwycięstwo ZSRR ====
[[Plik:Tehran Conference, 1943.jpg|thumb|Józef Stalin, [[Franklin D. Roosevelt]] i [[Winston Churchill]] na konferencji teherańskiej]]
W 1943 ([[bitwa stalingradzka]], później [[bitwa na Łuku Kurskim]]) [[Armia Czerwona]] osiągnęła strategiczną przewagę i zmusiła Niemców nie tylko do wycofania się z terytorium ZSRR, ale także z Rumunii, Bułgarii, Węgier, Polski, znacznej części Czechosłowacji. Następnie Armia Czerwona dotarła do terytorium Niemiec (na linię [[Łaba|Łaby]]), wschodniej Austrii, wybrzeży [[Morze Adriatyckie|Adriatyku]] i północnej granicy Grecji. Konferencje Stalina z zachodnimi sojusznikami w [[Konferencja teherańska|Teheranie]], [[Konferencja jałtańska|Jałcie]] i [[Konferencja poczdamska|Poczdamie]] stały się podstawą powojennego ładu międzynarodowego. Wojskowi radzieccy wzięli też udział w walkach poza krajem. Pod koniec wojny poza granicami ZSRR przetransportowani na tereny Francji jeńcy radzieccy 8 maja 1944 roku wzięli udział w masowej ucieczce (łącznie uciekło wówczas 70 osób) i założyli dwie formacje zbrojne: męską „Za Ojczyznę” („За Родину”) i żeńską „Ojczyzna” („Родина”), na której czele stanęła [[Nadieżda Lisowiec]], a po niej – [[Rozalija Fridzon]]<ref>[http://wwii-soldat.narod.ru/GALER/ARTICLES/p.htm ''Парамонова Александра Сергеевна''], w: ''Галерея ветеранов. Биографии участников войны'', Международный Объединенный Биографический Центр.</ref>. W 1944 roku radzieccy partyzanci działali na terenie Polski i Czechosłowacji<ref>P.L. Bobylev (1985). „Великая Отечественная война.” Вопросы и ответы. [„Great Patriotic War”; questions and answers]. Moscow: Politizdat.</ref>.
[[Plik:Molotov-Stalin.png|thumb|left|upright|Józef Stalin i [[Wiaczesław Mołotow]], Jałta, luty 1945]]
 
Popełniane przez Stalina błędy militarne kompensowane były częściowo poświęceniem społeczeństwa i konkretnych żołnierzy, umiejętnościami dowódców radzieckich, a także pomocą amerykańską w sprzęcie wojskowym, paliwie i surowcach w ramach [[Lend-Lease Act]]<ref name="Warszawa 2007"/>. Wszystko to skutkowało jednak niezwykle wysokimi stratami ludzkimi, a znaczenie pomocy zagranicznej było po wojnie pomniejszane lub pomijane milczeniem<ref name="sokolow1">{{cytuj stronę |url=http://grani.ru/War/m.71864.html |tytuł=Второй фронт или первый?|autor=Борис Соколов|data=2004|opublikowany=Grani.ru}}</ref><ref name="sokolow2">{{cytuj stronę|url=http://historia.newsweek.pl/wielka-wojna-ojczyzniana-we-wspolczesnej-rosji-ii-wojna-swiatowa-historia-zsrr-alianci-newsweek-pl,artykuly,341979,1,2.html|tytuł=Wielka wojna mitów, czyli jak ZSRR ukrywało prawdę o II wojnie światowej|autor=Igor T. Miecik, Borys Sokołow|data=2014|opublikowany=Newsweek}}</ref>.
 
[[Plik:Molotov-Stalin.png|thumb|left|upright|Józef Stalin i [[Wiaczesław Mołotow]], Jałta, luty 1945]]
Stalin kilkakrotnie spotkał się z premierem Wielkiej Brytanii, [[Winston Churchill|Winstonem Churchillem]], oraz prezydentami USA, [[Franklin Delano Roosevelt|Franklinem Delano Rooseveltem]] i [[Harry Truman|Harrym Trumanem]] ([[konferencja teherańska]], [[konferencja jałtańska]], [[konferencja poczdamska]]), deklarując przywiązanie do demokracji i wolę współdziałania po wojnie w zamian za realne ustępstwa partnerów. Po wojnie zerwał jednak umowy, narzucając dominację [[ekonomia|ekonomiczną]], [[ideologia|ideologiczną]] i [[polityka|polityczną]] ZSRR krajom [[Europa Wschodnia|Europy Wschodniej]]. W maju 1945 roku wojska radzieckie i polskie [[Operacja berlińska|zajęły Berlin]] a nazistowskie Niemcy podpisały bezwarunkową kapitulację.
[[Plik:Ofiary II Wojny Swiatowej PL.svg|thumb|[[Ofiary II wojny światowej]]: liczby, procenty]]
 
W wyniku wojny Związek Radziecki stracił 10,6 mln żołnierzy<ref name="autonazwa1">{{Cytuj książkę|nazwisko=Erlikman|imię=Vadim|tytuł=Poteri narodonaseleniia v XX veke: spravochnik|rok=2004|id=Note: Estimates for Soviet World War II casualties vary between sources|isbn=5-93165-107-1}}</ref> oraz 11<ref>Liczbę tę jako najmniejszą możliwą podaje Andrzej Witkowicz w: ''Wokół terroru białego i czerwonego 1917–1923.'' (Warszawa: Biblioteka ''Le Monde diplomatique'', Książka i Prasa, 2008, s. 476).</ref>-15,9 mln. Liczba ta była wielokrotnie prezentowana jako dowód największego zaangażowania ZSRR w zwycięstwo nad III Rzeszą, jednak część historyków (m.in. Borys Sokołow) uważa, że świadczy ona raczej o nieudolności radzieckiego dowództwa i taktyce „zarzucania Niemców mięsem armatnim”, która, choć okazała się skuteczna, skutkowała poważnymi kosztami społecznymi<ref name="sokolow1" /><ref name="sokolow2" />.
 
 
W 1948 roku wybuchł [[kryzys jugosłowiański]], w wyniku którego radziecka partia komunistyczna zerwała stosunki z [[Związek Komunistów Jugosławii|Komunistyczną Partią Jugosławii]]<ref>Zbigniew Marcin Kowalewski ''Jugosławia między Stalinem a rewolucją'' [[Le Monde diplomatique]] – Edycja polska, lipiec 2013.</ref><ref>Jerzy Woydyłło ''Tito jakiego nie znamy'', 1992, „Rozdział XVII: Trudna próba”.</ref>. W styczniu 1949 roku ZSRR zgrupował państwa bloku wschodniego w instytucje o nazwie [[Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej]]<ref name="ReferenceA">LaFeber 1993, s. 194–197.</ref>. Do dużego wzmocnienia ZSRR doszło, gdy w 1949 roku [[Chińska Armia Ludowo-Wyzwoleńcza]] [[Mao Zedong]]a pokonała w toczącej się z przerwami od lat 30. [[chińska wojna domowa|wojnie domowej]] siły [[Kuomintang]]u [[Czang Kaj-szek]]a wspierane przez USA. W miejsce dotychczasowej [[Republika Chińska|Republiki Chińskiej]], Mao utworzył [[Chińska Republika Ludowa|Chińską Republikę Ludową]], z którą to ZSRR szybko utworzył sojusz<ref>Gaddis 2005, s. 39.</ref>. Zapalnym punktem zimnej wojny był [[Półwysep Koreański]] podzielony na komunistyczną [[Korea Północna|Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną]] i prozachodnią [[Korea Południowa|Republikę Korei]]. ZSRR popierał KRLD, ale nie było w stanie jej kontrolować. W 1950 roku wojska KRLD dokonały inwazji na obszar Korei Południowej, co było skutkiem wcześniejszych napięć między oboma państwami koreańskimi. Chiny jawnie wsparły zbrojnie KRLD, a ZSRR zajął dwuznaczne stanowisko. Stalin odmówił większego wsparcia sił Korei Ludowo-Demokratycznej, oferując jedynie pomoc zaopatrzeniową i lotniczą<ref>Burkitt, Laurie; Scobell, Andrew; Wortzel, Larry M. (lipiec 2003). ''The lessons of history: The Chinese people’s Liberation Army at 75''. Strategic Studies Institute. s. 340–341. {{ISBN|1-58487-126-1}}.</ref>
 
 
=== Śmierć Stalina i walka o władzę w partii ===
 
==== Relacje z Zachodem ====
[[Plik:President Ford informally concludes the Vladivostok Summit - NARA - 7062568.jpg|thumb|[[Gerald Ford]], [[Leonid Breżniew]] i [[Henry Kissinger]] we [[Władywostok]]u w listopadzie 1974 roku]]
Największą innowacją polityki zagranicznej Breżniewa było ''[[détente]]'', czyli polityka odprężenia. Pomimo pewnej eskalacji zimnej wojny w ostatnich latach rządów Chruszczowa, przez pierwsze lata rządów Breżniewa relacje radziecko-zachodnie były pozytywne, o czym świadczy ''Partial Nuclear Test Ban Treaty'', [[Strategic Arms Limitation Treaty (I)|SALT I]], wymiana handlowa z USA, [[Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie]] oraz instalacja czerwonego telefonu między Moskwą a [[Waszyngton]]em. Epoka Breżniewa charakteryzowała się zintensyfikowaną wymianą handlową ze światem zachodnim, podpisywaniem umów dotyczących kontroli zbrojeń, przedwczesnym zapobieganiom kryzysom, budową systemu bezpieczeństwa europejskiego i rozmowami na temat praw człowieka. Z drugiej strony Breżniew dążył do utrzymania wyrównanej siły militarnej pomiędzy USA i ZSRR – wydatki na zbrojenia wzrosły w latach 1965-1970 o 40%. W 1982 roku, a więc w roku śmierci przywódcy, 15% PKB przeznaczono na armię<ref>Bacon & Sandle 2002, s. 90.</ref>.
 
 
Nikita Chruszczow w 1961 stwierdził, że powstał nowy naród – [[naród radziecki]].
[[Plik:Ethnic map USSR 1941.jpg|thumb|Demografia ZSRR w 1941]]
 
W 1991 roku całkowitą liczbę ludności szacowano na 293 miliony. Według szacunków z 1990 roku, większość stanowili [[Rosjanie]] (50,78%), za nimi byli [[Ukraińcy]] (15,45%) i [[Uzbecy]] (5,84%)<ref>[http://www.theodora.com/wfb1991/soviet_union/soviet_union_people.html Central Intelligence Agency (1991). „Soviet Union – People”. The World Factbook].</ref>.
 
=== Kultura ===
[[Plik:Vladimir Vysotsky.jpg|thumb|190px|[[Władimir Wysocki]] 23 kwietnia 1979]]
Kultura ZSRR w ciągu siedemdziesięciu lat istnienia państwa przechodziła kilka etapów.
 
 
== Nostalgia za ZSRR ==
[[Plik:2018-05-09. День Победы в Донецке f171.jpg|mały|[[Dzień Zwycięstwa]] w [[Donieck]]u 9 maja 2018 r.]]
[[Nostalgia]] za ZSRR jest częstym zjawiskiem we współczesnej Rosji i pozostałych krajach [[Wspólnota Niepodległych Państw|Wspólnoty Niepodległych Państw]] oraz Rosjan urodzonych poza granicami ZSRR (w tym w Izraelu, USA, Kanadzie itd.). Nostalgia obejmuje tęsknotę za systemem politycznym, społecznym, bezpieczeństwem socjalnym epoki, kulturą okresu lub po prostu za estetyką epoki. Często nostalgia za ZSRR związana jest ze wspomnieniami z dzieciństwa i młodości. Zjawisko nostalgii za ZSRR jest zjawiskiem kontrowersyjnym, które obejmuje szeroki wachlarz poglądów.
 
166

edycji