Otwórz menu główne

Zmiany

m
Bot poprawia linkowanie wewnętrzne oraz inne drobne sprawy
!align=center|Republika
![[powierzchnia]],<br />tys. km²
![[Liczba ludności|ludność]],<br />tys. ([[1966]])
![[Liczba ludności|ludność]],<br />tys. ([[1989]])
!Liczba<br />[[miasto|miast]]
!Liczba<br />osiedli typu miejskiego
== ''Związek Radziecki'' a ''Związek Sowiecki'' ==
{{wikisłownik|radziecki}}
Ponieważ w oryginalnej nazwie państwa występuje przymiotnik ''советский'' (''sowietskij'') o wyżej wymienionym znaczeniu, w języku polskim powstał problem oddania znaczenia tej nazwy. Dla oficjalnej nazwy państwa początkowo stosowano formę ''Związek Socjalistycznych Republik Rad'' lub skrót Z.S.R.R.<ref>Przykład [http://maps.mapywig.org/m/WIG_maps/series/025K/P37-S44-A_JODCZYCE_1938.jpg szczegółowej mapy Polski z 1938 r.], nakładem Wojskowego Instytutu Geograficznego.</ref> (bez tworzenia przymiotnika), natomiast w przypadku potrzeby użycia przymiotnika pospolitego stosowano formę ''sowiecki''. W okresie [[Polska Rzeczpospolita Ludowa|PRL]] zaczęto posługiwać się przymiotnikiem ''radziecki'', który w [[język polski|polszczyźnie]] funkcjonował w innym znaczeniu od [[Język staropolski|okresu staropolskiego]] (został on po raz pierwszy odnotowany ok. 1455-1460 roku w znaczeniu "związany„związany z funkcją radcy miejskiego"miejskiego”<ref>Staropolskie tłumaczenie [[Ortyle magdeburskie|ortyli magdeburskich]]; zob. {{Cytuj książkę | tytuł = Słownik staropolski | inni = Red. Stanisław Urbańczyk | wydawca = Zakład Narodowy im. Ossolińskich | miejsce = Wrocław | data = 1953-2002 | strony = 430 | tom = VII}}</ref>), przy czym forma ''sowiecki'' była tępiona przez komunistyczną [[cenzura|cenzurę]] ([[Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk]]), natomiast używana powszechnie w wydawnictwach emigracyjnych i [[Wydawnictwo podziemne|podziemnych]]. Ograniczenia cenzuralne zniesiono z likwidacją cenzury w Polsce w 1990. Współcześnie stosowane są obie formy – uważane za poprawne i [[synonim]]iczne, aczkolwiek zgodnie z opinią niektórych językoznawców, forma ''sowiecki'' ma konotację negatywną<ref>{{cytuj stronę| url = http://poradnia.pwn.pl/lista.php?szukaj=radziecki&kat=18 | tytuł = Opinia Mirosława Bańko na temat przymiotnika ''„sowiecki”'' w internetowej poradni językowej Wydawnictwa Naukowego PWN | język = pl| data dostępu = 2010-03-10}}</ref>.
 
Argumentem językowym na rzecz użycia w języku polskim słowa ''sowiecki'', również w nazwie państwa, jest fakt występowania tego zapożyczenia (od rosyjskiego przymiotnika ''советский'' lub rzeczownika ''совет'') w wielu językach (np. niem. ''[[wikt:Sowjetunion|Sowjetunion]]'', ang. ''[[wikt:Soviet Union|Soviet Union]]'', fr. ''[[wikt:Union soviétique|Union soviétique]]'', czes. ''Sovětský Svaz''). Z kolei przytoczone zapożyczenia, będące [[rusycyzm]]ami, są wskazywane jako niepożądane przejawy zastępowania słów rodzimych wyrazami obcymi. Ponadto można wskazać inny przypadek, gdy stosuje się powszechnie nazwę rodzimą, mianowicie w [[język ukraiński|języku ukraińskim]] w odniesieniu do ZSRR stosuje się określenie ''radianśkyj'' ([[wikt:Радянський Союз|радянський]]). Podobnie jak w polszczyźnie, w języku ukraińskim funkcjonują również przymiotniki ''sowitśkyj'' (совітський) i ''sowiećkyj'' (совєцький)<ref>[http://slovopedia.org.ua/41/53408/272156.html „радянський”], ''Словопедія: Словник синонімів''.</ref>. Są to rusycyzmy uznawane za nacechowane pejoratywnie<ref>[http://ukrainian_explanatory.academic.ru/167638/%D1%81%D0%BE%D0%B2%D1%96%D1%82%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9 „совітський”], ''Український тлумачний словник''.</ref> i pokazujące dystans mówiącego<ref>Дротенко, Валерій. 2013. „Примітки перекладача: [http://www.ukrainereforms.info/?p=528 «Совєцький», а не «Радянський» Союз]”, w: Anders Åslund, [2009] 2013, ''Як Україна перетворилася на країну з ринковою економікою та демократією'' (tytuł oryg. ''How Ukraine became a market economy and democracy'').</ref>.
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich został utworzony 30 grudnia 1922 roku. Największym członem państwowym, który wszedł w skład ZSRR, była powstała w wyniku [[rewolucja październikowa|rewolucji październikowej]] [[Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka|Rosyjska FSRR]]. Kolejnymi państwami, które weszły w skład państwa związkowego, były rządzone przez [[bolszewicy|bolszewików]] republiki narodowe: [[Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka|Ukraińska SRR]], [[Białoruska Socjalistyczna Republika Radziecka|Białoruska SRR]] i [[Zakaukaska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka|Zakaukaska FSRR]]. Utworzenie ZSRR poprzedziły sukcesy bolszewików w [[wojna domowa w Rosji|wojnie domowej w Rosji]]<ref>[[Richard Pipes]], Rosja bolszewików, [[Warszawa]] 2005, s. 399-405.</ref>, nieudana próba poszerzenia rewolucji na Zachód (klęska w [[wojna polsko-bolszewicka|wojnie z Polską]]) i stabilizacja gospodarcza Rosyjskiej FSRR. Doszło do niej poprzez zarzucenie doktryny [[Komunizm wojenny|komunizmu wojennego]], wprowadzenie [[Nowa Polityka Ekonomiczna|Nowej Polityki Ekonomicznej]] i uznanie ograniczonego sektora prywatnego za legalny<sup>[[Komunizm wojenny#cite note-17|[17]]]</sup>. Od początku istnienia ZSRR jednopartyjną władzę w państwie objęła [[Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego|Rosyjska Partia Komunistyczna (bolszewików)]]. Partia ta wpłynęła na powstanie odrębnej ideologii [[komunizm]]u przez utworzenie w 1919 roku [[Międzynarodówka Komunistyczna|Międzynarodówki Komunistycznej]]<ref>Paweł Chmielewski, Marian Wilk: ''Zarys dziejów'' ZSRR, s. 64-67.</ref>.
 
Lenin wymógł przekształcenie czterech republik radzieckich (Ukrainy, Białorusi, Rosji i Zakaukazia) w konfederację, występując przeciwko planowi [[Józef Stalin|Stalina]] włączenia pozostałych republik do Rosyjskiej FSRR jako republik autonomicznych{{Fakt|data=2016-09}}. Od Rosyjskiej FSRR bolszewicy zaczęli odłączać coraz większe obszary zamieszkiwane w różnej mierze przez inne narodowości niż rosyjska, przekształcając je w nowe radzieckie republiki związkowe. W maju 1923 roku CKW&nbsp;[[Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka|RFSRR]]&nbsp;zdecydował się na oderwanie od Rosji i przekazanie Białoruskiej SRR&nbsp;większej części [[Gubernia witebska|guberni witebskiej]],&nbsp;[[Gubernia mohylewska|mohylewskiej]]&nbsp;i&nbsp;niewielką część guberni [[Gubernia smoleńska|smoleńskiej]]. W roku [[1926]]&nbsp;przekazano Białorusi powiaty&nbsp;[[Powiat homelski|homelski]]&nbsp;i [[Powiat rzeczycki|rzeczycki]]. W 1924 roku została zlikwidowana [[Turkiestańska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka|Turkiestańska ASRR]] pozostająca do tej pory w składzie Rosyjskiej FSRR. Na jej miejsce powstały: [[Turkmeńska Socjalistyczna Republika Radziecka|Turkmeńska SRR]], [[Uzbecka Socjalistyczna Republika Radziecka|Uzbecka SRR]] i [[Tadżycka Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka|Tadżycka ASRR]] (od 1929 roku [[Tadżycka Socjalistyczna Republika Radziecka|Tadżycka SRR]]). Z byłej Turkiestańskiej ASRR w składzie Rosyjskiej FSRR pozostawały wyłącznie [[Kara-Kirgiski Obwód Autonomiczny|Kara-Kirgiski OA]] i [[Karakałpacki Obwód Autonomiczny|Karakałpacki OA]]<ref>{{cytuj książkę|nazwisko=Kassymova|imię=Didar|tytuł=Historical Dictionary of Kazakhstan|rok=2012|wydawca=The Scarecrow Press, Inc.|miejsce=Lanham|imię2=Zhanat|imię3=Ustina|nazwisko2=Kundakbayeva|nazwisko3=Markus|strony=267|isbn=978-0-8108-6782-6}}</ref>. W 1936 roku odłączono od Rosji kolejne obszary: [[Kazachska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka|Kazachską ASRR]], [[Kirgiska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka (1926-19361926–1936)|Kirgiską ASRR]] i [[Karakałpacka Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka|Karakałpacką ASRR]]. W 1954 roku decyzją Chruszczowa [[obwód krymski]] został oderwany od Rosji i przekazany&nbsp;[[Ukraińska Socjalistyczna Republika Radziecka|Ukraińskiej SRR]]&nbsp;z okazji trzechsetnej rocznicy&nbsp;[[Ugoda perejasławska|ugody perejasławskiej]].
 
Na czele nowego państwa stanął dotychczasowy premier Rosyjskiej FSRR, [[Włodzimierz Lenin]]. Funkcję nominalnej głowy państwa sprawować mieli rotacyjnie przedstawiciele wszystkich republik<ref>[http://portalwiedzy.onet.pl/54100,,,,zwiazek_socjalistycznych_republik_radzieckich,haslo.html WIEM, darmowa encyklopedia].</ref>. W pierwszych latach istnienia kraju ograniczono rewolucyjny terror, zachowując jednak dyktaturę partii. W ostatnich latach życia Lenina gospodarka kraju została odbudowana z okresu zapaści gospodarczej wywołanej długoletnimi wojnami i nieudolną polityką gospodarczą. Nowa Polityka Ekonomiczna Lenina łączyła współistnienie firm prywatnych i państwowych; model ten nazywany jest [[gospodarka mieszana|gospodarką mieszaną]]<ref>{{Cytuj| jstor=1828984 | autor=V.N. Bandera | tytuł=New Economic Policy (NEP) as an Economic Policy | czasopismo=Journal of Political Economy | data=czerwiec 1963 | numer=3 | wolumin=71 | s=265-279 | język=en}}</ref>. Odchodzono od nacjonalizacji, a w części inwestycji NEP-u, ZSRR wsparty został przez zagranicznych inwestorów, zwłaszcza amerykańskich. Po raz pierwszy od rewolucji kraj prowadził zorganizowaną wymianę technologiczną z innymi państwami<ref>Fitzpatrick, The Russian Revolution, s. 96.</ref>. Za priorytet NEP uważał politykę rolną<ref>Vladimir P. Timoshenko, Agricultural Russia and the Wheat Problem. Stanford, CA: Food Research Institute, Stanford University, 1932; s. 86.</ref>. Ziemia należała wyłącznie do prywatnych właścicieli, gdyż idea [[kolektywizm|skolektywizowania]] rolnictwa spotkała się z silną opozycją<ref>Sheldon L. Richman „War Communism to NEP: The Road from Serfdom.” The Journal of Libertarian Studies V, no. 1 (1981): (4 marzec, 2009), 93.</ref>. Polityka NEP-u poskutkowała szybką odbudową kraju<ref name="Gregory, Paul R. 2004">{{Cytuj|autor = Paul R Gregory |tytuł = The Political Economy of Stalinism: Evidence from the Soviet Secret Archives |data = 2004 |isbn = 0-521-53367-8 |miejsce = Cambridge |wydawca = Cambridge University Press |s = 218–220 |oclc = 57253629 }}</ref>, w 1928 roku, produkcja rolna i przemysłowa powróciła do poziomu sprzed I wojny światowej<ref name="Service, Robert 1997">Service, Robert (1997). A History of Twentieth-Century Russia. Cambridge, MA: Harvard University Press. s. 124–125. {{ISBN|0-674-40348-7}}.</ref>.
 
==== Punkt zwrotny w wojnie i zwycięstwo ZSRR ====
[[Plik:Tehran Conference, 1943.jpg|thumb|Józef Stalin, [[Franklin D.Delano Roosevelt]] i [[Winston Churchill]] na konferencji teherańskiej]]
W 1943 ([[bitwa stalingradzka]], później [[bitwa na Łukułuku Kurskimkurskim]]) [[Armia Czerwona]] osiągnęła strategiczną przewagę i zmusiła Niemców nie tylko do wycofania się z terytorium ZSRR, ale także z Rumunii, Bułgarii, Węgier, Polski, znacznej części Czechosłowacji. Następnie Armia Czerwona dotarła do terytorium Niemiec (na linię [[Łaba|Łaby]]), wschodniej Austrii, wybrzeży [[Morze Adriatyckie|Adriatyku]] i północnej granicy Grecji. Konferencje Stalina z zachodnimi sojusznikami w [[Konferencja teherańska|Teheranie]], [[Konferencja jałtańska|Jałcie]] i [[Konferencja poczdamska|Poczdamie]] stały się podstawą powojennego ładu międzynarodowego. Wojskowi radzieccy wzięli też udział w walkach poza krajem. Pod koniec wojny poza granicami ZSRR przetransportowani na tereny Francji jeńcy radzieccy 8 maja 1944 roku wzięli udział w masowej ucieczce (łącznie uciekło wówczas 70 osób) i założyli dwie formacje zbrojne: męską „Za Ojczyznę” („За Родину”) i żeńską „Ojczyzna” („Родина”), na której czele stanęła [[Nadieżda Lisowiec]], a po niej – [[Rozalija Fridzon]]<ref>[http://wwii-soldat.narod.ru/GALER/ARTICLES/p.htm ''Парамонова Александра Сергеевна''], w: ''Галерея ветеранов. Биографии участников войны'', Международный Объединенный Биографический Центр.</ref>. W 1944 roku radzieccy partyzanci działali na terenie Polski i Czechosłowacji<ref>P.L. Bobylev (1985). „Великая Отечественная война.” Вопросы и ответы. [„Great Patriotic War”; questions and answers]. Moscow: Politizdat.</ref>.
[[Plik:Molotov-Stalin.png|thumb|left|upright|Józef Stalin i [[Wiaczesław Mołotow]], Jałta, luty 1945]]
Popełniane przez Stalina błędy militarne kompensowane były częściowo poświęceniem społeczeństwa i konkretnych żołnierzy, umiejętnościami dowódców radzieckich, a także pomocą amerykańską w sprzęcie wojskowym, paliwie i surowcach w ramach [[Lend-Lease Act]]<ref name="Warszawa 2007"/>. Wszystko to skutkowało jednak niezwykle wysokimi stratami ludzkimi, a znaczenie pomocy zagranicznej było po wojnie pomniejszane lub pomijane milczeniem<ref name="sokolow1">{{cytuj stronę |url=http://grani.ru/War/m.71864.html |tytuł=Второй фронт или первый?|autor=Борис Соколов|data=2004|opublikowany=Grani.ru}}</ref><ref name="sokolow2">{{cytuj stronę|url=http://historia.newsweek.pl/wielka-wojna-ojczyzniana-we-wspolczesnej-rosji-ii-wojna-swiatowa-historia-zsrr-alianci-newsweek-pl,artykuly,341979,1,2.html|tytuł=Wielka wojna mitów, czyli jak ZSRR ukrywało prawdę o II wojnie światowej|autor=Igor T. Miecik, Borys Sokołow|data=2014|opublikowany=Newsweek}}</ref>.
 
Stalin kilkakrotnie spotkał się z premierem Wielkiej Brytanii, [[Winston Churchill|Winstonem Churchillem]], oraz prezydentami USA, [[Franklin Delano Roosevelt|Franklinem Delano Rooseveltem]] i [[Harry Truman|Harrym Trumanem]] ([[konferencja teherańska]], [[konferencja jałtańska]], [[konferencja poczdamska]]), deklarując przywiązanie do demokracji i wolę współdziałania po wojnie w zamian za realne ustępstwa partnerów. Po wojnie zerwał jednak umowy, narzucając dominację [[ekonomia|ekonomiczną]], [[ideologia|ideologiczną]] i [[polityka|polityczną]] ZSRR krajom [[Europa Wschodnia|Europy Wschodniej]]. W maju 1945 roku wojska radzieckie i polskie [[Operacjaoperacja berlińska|zajęły Berlin]] a nazistowskie Niemcy podpisały bezwarunkową kapitulację.
[[Plik:Ofiary II Wojny Swiatowej PL.svg|thumb|[[Ofiary II wojny światowej]]: liczby, procenty]]
W wyniku wojny Związek Radziecki stracił 10,6 mln żołnierzy<ref name="autonazwa1">{{Cytuj książkę|nazwisko=Erlikman|imię=Vadim|tytuł=Poteri narodonaseleniia v XX veke: spravochnik|rok=2004|id=Note: Estimates for Soviet World War II casualties vary between sources|isbn=5-93165-107-1}}</ref> oraz 11<ref>Liczbę tę jako najmniejszą możliwą podaje Andrzej Witkowicz w: ''Wokół terroru białego i czerwonego 1917–1923.'' (Warszawa: Biblioteka ''Le Monde diplomatique'', Książka i Prasa, 2008, s. 476).</ref>-15,9 mln. Liczba ta była wielokrotnie prezentowana jako dowód największego zaangażowania ZSRR w zwycięstwo nad III Rzeszą, jednak część historyków (m.in. Borys Sokołow) uważa, że świadczy ona raczej o nieudolności radzieckiego dowództwa i taktyce „zarzucania Niemców mięsem armatnim”, która, choć okazała się skuteczna, skutkowała poważnymi kosztami społecznymi<ref name="sokolow1" /><ref name="sokolow2" />.
Rada Najwyższa (sukcesor Zjazdu Rad i Centralnego Komitetu Wykonawczego) była nominalnie najwyższym urzędem państwowym przez większość historii radzieckiej<ref>F. Triska, Jan; Slusser, Robert M. (1962). The Theory, Law, and Policy of Soviet Treaties. Stanford University Press. s. 63–64. {{ISBN|0-8047-0122-9}}.</ref>, z początku działającym jako narzędzie do zatwierdzania i wdrażania wszystkich decyzji podejmowanych przez partię. Władza i funkcje Rady zostały rozszerzone pod koniec lat pięćdziesiątych, a potem w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, włączając do zakresu kompetencji tworzenie nowych komisji państwowych i komitetów. Uzyskała dodatkowe uprawnienia do zatwierdzenia pierwszego Planu Pięcioletniego i radzieckiego budżetu państwowego<ref>Deb, Kalipada (1996). Soviet Union to Commonwealth: Transformation and Challenges. M.D. Publications Pvt. Ltd. s. 81. {{ISBN|81-85880-95-6}}.</ref>. Rada Najwyższa wybierała Prezydium do sprawowania władzy pomiędzy sesjami plenarnymi<ref name="Benson, Shirley 2001">Benson, Shirley (2001). Nikita Khrushchev and the Creation of a Superpower. Penn State University Press. s. XIV. {{ISBN|0-271-02170-5}}.</ref> (Prezydium pełniło też rolę [[głowa państwa|kolegialnej głowy państwa]]), zazwyczaj zwoływanymi dwa razy do roku, i powoływała Sąd Najwyższy<ref>The Communist World. Ardent Media. 2001. s. 441. {{ISBN|0-271-02170-5}}.</ref>, Prokuratora Generalnego<ref>Joseph Marie Feldbrugge, Ferdinand (1993). Russian Law: The End of the Soviet System and the Role of Law. Martinus Nijhoff Publishers. s. 205. {{ISBN|0-7923-2358-0}}.</ref> oraz Radę Ministrów (przed 1946 rokiem znaną jako Rada Komisarzy Ludowych), kierowaną przez przewodniczącego (premiera) i zarządzającą ogromną biurokracją odpowiedzialną za administrowanie gospodarką i społeczeństwem<ref name="Benson, Shirley 2001"/>. Struktury państwowe i partii poszczególnych republik wchodzących w skład ZSRR szeroko rywalizowały ze strukturami instytucji centralnych, chociaż w RFSRR, w odróżnieniu od innych republik, przez większość historii nie było republikańskiej struktury KPZR. Republika była rządzona bezpośrednio przez Partię aż do 1990 roku. Władze lokalne zorganizowane były podobnie jak komitety partyjne w lokalne Rady i komitety wykonawcze. Podczas gdy system państwa był nominalnie federalny, partia była jednolita<ref>White, Stephen; J. Gill, Graeme; Slider, Darrell (1993). The Politics of Transition: Shaping a post-Soviet Future. Cambridge University Press. s. 108. {{ISBN|978-0-521-44634-1}}.</ref>.
 
Państwowy urząd bezpieczeństwa (KGB i jej poprzedniczki) odgrywał znaczącą rolę w polityce radzieckiej. Był wykorzystywany podczas terroru stalinowskiego. Po śmierci Stalina struktury bezpieczeństwa zostały wzięte pod ścisłą kontrolę partii. Podczas urzędowania Jurija Andropowa jako przewodniczącego KGB w latach 1967-1982 i sekretarza generalnego w latach 1982-19831982–1983, urząd brał udział w zwalczaniu opozycji politycznej i utrzymywał rozbudowaną sieć informatorów, umacniając się jako aktor polityczny w pewnym sensie niezależny od struktury państwowo-partyjnej. Kulminacją była kampania antykorupcyjna, biorąca za cel wyższych urzędników partyjnych w późnych latach siedemdziesiątych i wczesnych osiemdziesiątych<ref>„The Soviet Polity in the Modern Era”. Great Russian Encyclopedia (Bol’shaya Rossiyskaya Enciklopediya Publisher) 1: 742. 2005.</ref><ref>P. Hoffmann, Erik; Laird, Robin Frederick (1984). The Soviet Polity in the Modern Era. Transaction Publishers. s. 315–319. {{ISBN|0-202-24165-3}}.</ref><ref>P. Hoffmann, Erik; Laird, Robin Frederick (1984). The Soviet Polity in the Modern Era. Transaction Publishers. s. 313–315. {{ISBN|0-202-24165-3}}.</ref>.
 
=== Oddzielenie władzy i reforma ===
W 1917 roku, przed powstaniem bolszewickim, pod względem warunków zdrowotnych obszary Rosji były znacznie w tyle za krajami rozwiniętymi. W 1918 roku powołano Ludowy Komisariat Zdrowia. Ochrona zdrowia miała być kontrolowana przez państwo i bezpłatna dla wszystkich obywateli. Już w okresie po rewolucji wzrosła średnia długość życia, jak uważał twórca ZSRR, Lenin, „Albo wszy pokonają socjalizm, albo socjalizm pokona wszy”<ref>Lane 1992, s. 353.</ref>.
 
W okresie po rewolucji zwiększyła się długość życia, na przełomie lat 1926-1927 średnia długość życia wzrosła do 44,4 roku (w porównaniu do 32,3 lat trzydzieści lat wcześniej – w okresie carskim). W latach 1958-59 średnia długość życia wzrosła do 68,6 lat. Wzrost ten postrzegany był przez wielu jako dowód na to, że system socjalistyczny był lepszy od systemu kapitalistycznego. W latach 60. długość życia w ZSRR przekroczyła średnią w USA i przez większość lat utrzymywała się na dość stabilnym poziomie. W latach 70. długość zmniejszyła się nieco, prawdopodobnie na skutek nadużywania [[Napój alkoholowy|alkoholu]] przez wielu mieszkańców<ref>Dinkel, R. H. ''The Seeming Paradox of Increasing Mortality in a Highly Industrialized Nation: the Example of the Soviet Union: 1985''.</ref>. Oprócz tego w latach 70. zwiększył się wskaźnik umieralności niemowląt, związane to było z mniejszym wzrostem urodzeń w europejskiej, bogatszej części kraju i ze zwiększonym wzrostem urodzeń na biedniejszym południu<ref>Dinkel, R.H. (1990). The Seeming Paradox of Increasing Mortality in a Highly Industrialized Nation: the Example of the Soviet Union. s. 155–177.</ref>.
 
Artykuł 42. konstytucji z 1977 roku zapewniał wszystkim obywatelom prawo do bezpłatnej ochrony zdrowia i korzystania ze wszelkich instytucji zdrowotnych. Na XIX Zjeździe KPZR, minister zdrowia, Jewgenji Chazow oświadczył że ZSRR ma najwięcej lekarzy i szpitali ze wszystkich państw świata<ref>Lane 1992, s. 352–353.</ref>.
Do 1929 roku panowała względna wolność, przez co artyści eksperymentowali z różnymi stylami. Na skutek tego miało dojść do utworzenia charakterystycznego stylu sztuki radzieckiej. Sam Lenin chciał, aby sztuka stała się szeroko dostępna, z drugiej strony wielu artystów krytykujących bolszewików musiało opuścić kraj<ref>'On the other hand...' See the index of Stalin and His Hangmen by Donald Rayfield, 2004, Random House.</ref>. Rząd promował różne trendy. W sztuce, literaturze, edukacji pojawiły się radykalne eksperymenty. W tym czasie aktywni byli komunistyczni pisarze, tj. [[Maksim Gorki]] i [[Władimir Majakowski]]. Na początku lat 30. władze potępiły zbyt daleko idące poszukiwania jako ''formalizm'' i określiły preferowany wzorzec jako [[socrealizm|realizm socjalistyczny]] (według formuły ''socjalistyczna w treści, ludowa w formie''). Utworzono wtedy oficjalne związki pisarzy, kompozytorów, architektów itp., zrzeszające uznanych artystów – partyjnych oraz tolerowanych ''poputczików''. Artyści, których prace miały wydźwięk niezgodny z państwową ideologią albo krytykujących władze, pozbawiano możliwości tworzenia. Jednocześnie w kraju pozostawała część niezależnych artystów, tj. [[Michaił Bułhakow]], twórca książki ''[[Mistrz i Małgorzata]]''<ref>Rayfield 2004, s. 317–320.</ref>. Dużym wpływem cieszył się [[film]]. Najwybitniejszym reżyserem tego okresu był [[Siergiej Eisenstein]].
 
Po okresie stalinowskim, w wyniku odwilży 1956 r., pojawili się kolejni niekonformistyczni twórcy, jak [[Bułat Okudżawa]], [[Władimir Wysocki|Włodzimierz Wysocki]], a także duchowni, jak duszpasterz inteligencji moskiewskiej, ks. [[Aleksandr Mień]]. Zniesiono cenzurę i ponownie zezwolono na uprawianie sztuki eksperymentalnej. Rząd rozluźnił nacisk na socrealizm, a w literaturze coraz więcej twórców przestało kłaść główny nacisk na problemy budowy socjalizmu. Zamiast tego zajęto się problemami dnia codziennego. W tym czasie tworzył m.in. [[Jurij Trifonow]]. W architekturze ery Chruszczowa skoncentrowano się na wzornictwie funkcjonalnym i zrezygnowano z bardzo mocno zdobionego stylu epoki stalinowskiej. W drugiej połowie lat 80., w okresie polityki [[pieriestrojka|pierestrojkipieriestrojki]] i [[głasnost]]i prowadzonej przez [[Michaił Gorbaczow|Michaiła Gorbaczowa]], znacznie rozszerzono swobody wypowiedzi w mediach, jak i kulturze<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9037405 „Gorbachev, Mikhail.”] Encyclopædia Britannica. 2007. Encyclopædia Britannica Online. [dostęp: 2 października 2007].</ref>.
[[Plik:Zuev Workers' Club - Moscow (1928).jpg|thumb|265px|Klub robotniczy z 1928 roku utrzymany w stylu [[Konstruktywizm (architektura)|konstruktywizmu]]]]
 
 
Po utworzeniu bloku wschodniego, eksport i transakcje zewnętrzne ZSRR gwałtownie wzrosły. Wpływ gospodarki światowej na ZSRR był ograniczany poprzez ustalanie cen krajowych i państwowy monopol na handel zagraniczny<ref>IMF and OECD (1991). A Study of the Soviet Economy 1. International Monetary Fund. s. 9. {{ISBN|0-14-103797-0}}.</ref>.
[[Plik:Sputnik-stamp-ussr.jpg|thumb|250px240px|Znaczek pocztowy poświęcony [[Sputnik]]owi]]
Kierunki polityki gospodarczej wyznaczały władze centralne, preferując wydatki wojskowe, prestiżowe projekty (m.in. program kosmiczny) oraz przemysł środków produkcji; minimalizowano natomiast wydatki na konsumpcję. System określano jako „gospodarkę planową” lub „nakazowo-rozdzielczą”, to znaczy gospodarka miała działać według całościowego planu, który wyznaczał poszczególnym przedsiębiorstwom zadania i przydzielał środki na ich realizację. Głównym narzędziem był plan roczny (plany pięcioletnie ''piatiletki'' miały głównie orientacyjno-prognostyczny charakter). Sporządzenie planu realizował Państwowy Komitet Planowania ''Gospłan'', a jego rozwinięcia dokonywały branżowe ministerstwa (w latach 1957–1965 lokalne rady gospodarcze tzw. ''sownarchozy'').
 
Choć statystyki gospodarcze i tempo rozwoju trudno dokładnie oszacować<ref>Bergson, Abram (1997). „How Big was the Soviet GDP?”. Comparative Economic Studies 39 (1): 1–14. doi:10.1057/ces.1997.1.</ref><ref>Harrison, Mark (1993). „Soviet Economic Growth Since 1928: The Alternative Statistics of G. I. Khanin”. Europe–Asia Studies 45 (1): 141–167. doi:10.1080/09668139308412080.</ref>, przez większą część istnienia kraju, do lat 80., gospodarka rozwijała się. W latach 50. i 60. gospodarka doświadczyła relatywnie szybkiego wzrostu, a ZSRR doganiał gospodarki Zachodu<ref>{{Cytuj|tytuł = The Strange Death of Soviet communism: A Postscript |data = 2008 |isbn = 1-4128-0698-4 |inni = Nikolas K. Gvosdev |miejsce = New Brunswick, N.J. |wydawca = Transaction Publishers |oclc = 190877088 }}</ref>. Tempo rozwoju spadło w latach 70., choć gospodarka rozwijała się nadal<ref name="Gregory, Paul R. 2004"/>.
 
==== PierestrojkaPieriestrojka ====
{{osobny artykuł|Pieriestrojka}}
W 1987 roku w ramach [[pieriestrojka|pierestrojkipieriestrojki]], Gorbaczow starał się zreformować i ożywić gospodarkę kraju. Zliberalizował on kontrolę rządu nad przedsiębiorstwami, choć dalej pozostawały one państwowe<ref name="Gregory, Paul R. 2004"/><ref>Hanson, Philip. The Rise and Fall of the Soviet Economy: An Economic History of the USSR from 1945. London: Longman, 2003.</ref>.
 
W 1987 roku ekonomista [[Nikołaj Szmielow]], w opublikowanym na fali pierestrojkipieriestrojki artykule, podsumował gospodarkę ZSRR jako ''„deficytową, niezbilansowaną praktycznie we wszystkich dziedzinach, niemożliwą do sterowania, nie poddającą się planowaniu oraz odrzucającą postęp technologiczny”'' oraz wskazał następujące kluczowe problemy, które do tego prowadzą<ref name="szm">{{cytuj pismo|autor=Nikołaj Szmielow |tytuł=Awansy i dołgi (Авансы и долги) |czasopismo=Nowyj Mir |rok=1987}}</ref>: głęboko zakorzenione administracyjne spojrzenie na gospodarkę, przekonanie o wszechwiedzy organizacji i niechęć do samodzielnych ocen stanu gospodarki na każdym ze szczebli; lęk przed naruszeniem dogmatów ideologicznych i zarzutami o wprowadzanie rozwiązań „kapitalistycznych”<ref name="szm" /><ref>Jak pisze Nikołaj Szmielow, jeszcze w 1986 roku w mediach radzieckich zdarzały się propagandowe kampanie piętnujące np. przydomowe ogródki czy „spekulantów”, obchodzących system centralnego skupu produkcji rolnej z kołchozów i zakaz jej lokalnej sprzedaży.</ref>;.
 
Gospodarka ZSRR z czasem coraz bardziej pogrążała się w zadłużeniu zewnętrznym – m.in. wobec [[Klub Londyński|Klubu Londyńskiego]] w wysokości ponad 70 mld dolarów (spłacone w 2010 roku), [[Klub Paryski|Paryskiego]] (ponad 20 mld dolarów, spłacone w 2006 roku<ref>{{cytuj stronę |url=http://wyborcza.biz/biznes/1,101562,7492982,Rosja_splacila_Klubowi_Londynskiemu_wszystkie_dlugi.html |tytuł=Rosja spłaciła Klubowi Londyńskiemu wszystkie długi ZSRR |data=2010 |opublikowany=Wyborcza.biz}}</ref>) – oraz wewnętrznym – w 2012 roku nadal niespłacone pozostawały obligacje o wartości 789 mld dolarów<ref>{{cytuj stronę |url=http://forsal.pl/artykuly/642917,problem_putina_wart_789_mld_usd_rosja_musi_splacic_sowieckie_obligacje.html |tytuł=Problem Putina wart 789 mld USD. Rosja musi spłacić sowieckie obligacje |data=2012 |opublikowany=Forsal}}</ref>.
297 608

edycji