Średniowiecze: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 12 bajtów ,  11 miesięcy temu
m
m (→‎Pełne średniowiecze: drobne redakcyjne)
W VI i VII wieku państwo frankijskie w północnej Galii dzieliło się na [[Austrazja|Austrazję]], [[Neustria|Neustrię]] i [[Królestwo Burgundii|Burgundię]], w których panowali władcy z dynastii [[Merowingowie|Merowingów]], potomkowie [[Chlodwig I|Chlodwiga I]]. W VII wieku Austrazja i Neustria prowadziły między sobą nieustanne wojny{{odn|Bauer|2010|s=246–253}}. [[Pepin z Landen]] (zm. 640), [[majordom]] Austrazji, wykorzystał okres wojen, by stać się najbardziej wpływową osobą w tym państwie. Tytuł majordoma stał się dziedziczny wśród członków jego rodziny, a majordomowie zostali faktycznymi władcami państwa. Jeden z jego potomków, [[Karol Młot]] (zm. 741), pokonał [[Saraceni|Saracenów]] w [[Bitwa pod Poitiers (732)|bitwie pod Potiers]] w 732, co zatrzymało ekspansję arabską na północ od [[Pireneje|Pirenejów]]{{odn|Bauer|2010|s=347–349}}. Wcześniej Arabowie [[Arabski podbój Hiszpanii|podbili królestwo Wizygotów]] w Hiszpanii, po pokonaniu ostatniego króla Wizygotów [[Roderyk (król Wizygotów)|Roderyka]] (zm. 711 lub 712) w [[Bitwa nad rzeką Guadalete|bitwie nad rzeką Guadalete]] w 711. Większość królestwa została przez nich opanowana do 719 (zdobycie [[Narbona|Narbony]], głównego miasta [[Septymania|Septymani]], ostatniej prowincji pozostającej dotąd we władaniu Wizygotów, położonej na północ od Pirenejów){{odn|Bauer|2010|s=344}}. Na [[Wielka Brytania (wyspa)|Wielkiej Brytanii]] istniało wiele małych państw, wśród których dominowały królestwa [[Nortumbria|Nortumbrii]], [[Mercja|Mercji]], [[Wessex]]u i [[Królestwo Anglii Wschodniej|Anglii Wschodniej]], rządzone przez potomków anglosaskich najeźdźców. Mniejsze królestwa na terenach dzisiejszej Walii i Szkocji były rządzone przez dotychczasowych mieszkańców tych ziem: [[Brytowie|Brytów]] i [[Piktowie|Piktów]]{{odn|Wickham|2009|s=158–159}}. Irlandia była podzielona na jeszcze mniejsze państewka plemienne, rządzone przez lokalnych władców. W Irlandii było około 150 państewek, różniących się wielkością i znaczeniem{{odn|Wickham|2009|s=164–165}}.
 
[[Karolingowie]] (potomkowie Karola Młota) oficjalnie stali się władcami królestw Austrazji i Neustrii po zamachu stanu przeprowadzonym w 751 przez [[Pepin Krótki|Pepina Krótkiego]] (króla Franków od 751 lub 752 do 768). Kronika z tego okresu twierdzi, że Pepin starał się – i uzyskał – zalegalizowanie swojej władzy przez papieża [[Stefan II (papież)|Stefana II]] (752–757). Przejęciu tronu przez Pepina towarzyszyła propaganda przedstawiająca [[Merowingowie|Merowingów]] jako nieudolnych lub okrutnych władców, opiewająca dokonania Karola Młota i przedstawiająca wielką pobożność Karolingów. Po śmierci Pepina w 768 królestwo zostało podzielone między jego synów: [[Karol Wielki|Karola Wielkiego]] (768–814) i [[Karloman I (król Franków)|Karlomana]] (768–771). Gdy Karloman zmarł z przyczyn naturalnych w 771, Karol zignorował prawa do tronu jego niepełnoletniego syna i stał się jedynym władcą zjednoczonych Austrazji i Neustrii. Karol Wielki rozpoczął w 774 systematyczną ekspansję, w wyniku której zjednoczył znaczną część Europy, ostatecznie kontrolując tereny dzisiejszej Francji, krajów [[Benelux|BeneluksuBeneluks]]u, zachodnich Niemiec, Austrii i Szwajcarii oraz północnych Włoch. Wojny trwały przez niemal cały okres opanowania Karola Wielkiego, pozwalając mu nagradzać swoich zwolenników łupami wojennymi i nadawaniem lenn{{odn|Bauer|2010|s=371–378}}. W 774 Karol Wielki podbił [[Królestwo Longobardów]] w dzisiejszych Włoszech, co uwolniło papiestwo od zagrożenia z ich strony i oznaczało utrwalenie [[Państwo Kościelne|Państwa Kościelnego]], powstałego dzięki Pepinowi Krótkiemu{{odn|Brown|1998|s=20}}. Państwo Kościelne istniało do 1870, kiedy zostało zajęte przez Królestwo Włoch (z wyjątkiem [[Watykan]]u){{odn|Davies|1996|s=824}}.
 
Koronacja Karola Wielkiego na cesarza w Boże Narodzenie 800 roku jest uważana za punkt zwrotny w historii średniowiecza, oznaczający wskrzeszenie zachodniego cesarstwa rzymskiego, ponieważ nowy cesarz władał dużą częścią terenów kontrolowanych przed wiekami przez cesarzy zachodniorzymskich{{odn|Backman|2003|s=109}}. Oznaczała również zmianę w relacjach Karola Wielkiego z cesarstwem bizantyńskim, ponieważ przyjęcie tytułu cesarskiego przez Karolingów dowodziło ich równorzędnego statusu z cesarzami bizantyńskimi{{odn|Backman|2003|s=117–120}}. Nowe cesarstwo różniło się jednak zarówno od poprzedniego zachodniego cesarstwa rzymskiego, jak i cesarstwa bizantyńskiego. Składały się na nie przede wszystkim obszary wiejskie, z niewielką tylko liczbą małych miast. Większość ludności stanowili chłopi mieszkający w małych gospodarstwach rolnych. Rozmiary wymiany handlowej były niewielkie, kontakty handlowe łączyły cesarstwo z [[Wyspy Brytyjskie|Wyspami Brytyjskimi]] i [[Skandynawia|Skandynawią]], w przeciwieństwie do starożytnego cesarstwa rzymskiego, w którym handel koncentrował się głównie w rejonie Morza Śródziemnego{{odn|Backman|2003|s=109}}. Cesarstwem zarządzał cesarz, który wraz z dworem przenosił się z miejsca na miejsce. Cesarstwo było podzielone na około 300 [[Hrabstwo|hrabstw]], którymi zarządzali reprezentanci cesarza – [[Hrabia|hrabiowie]]. Funkcje administracyjne pełnili również lokalni biskupi i duchowieństwo. Administrację lokalną kontrolowali urzędnicy cesarscy: ''[[Missus dominicus|missi dominici]]''{{odn|Davies|1996|s=302}}.
 
=== Wojskowość ===
W armii późnego cesarstwa rzymskiego coraz większą rolę odgrywała jazda, a także następował rozwój wyspecjalizowanych rodzajów wojsk. W V wieku istotną rolę w armii cesarskiej odgrywały jednostki ciężkozbrojnej jazdy – [[katafrakt]]ów. Poszczególne plemiona barbarzyńskie najeżdżające cesarstwo kładły nacisk na różne rodzaje wojsk, począwszy od przeważnie pieszych wojsk anglosaskich najeżdżających Anglię do Wandalów i Wizygotów, w których wojskach był duży udział kawalerii{{odn|Nicolle|1999|s=28–29}}. We wczesnym okresie [[Wielka wędrówka ludów|wielkiej wędrówki ludów]] jeźdźcy nie używali jeszcze [[Strzemię (jeździectwo)|strzemion]], co ograniczało przydatność kawalerii jako głównej siły uderzeniowej, ponieważ nie pozwalało na pełne wykorzystanie siły konia i jeźdźca przy zadawaniu ciosów bronią{{odn|Nicolle|1999|s=30}}. Największą innowacją w uzbrojeniu w okresie wielkiej wędrówki ludów było wprowadzenie [[Hunowie|huńskiego]] [[Łuk kompozytowy|łuku kompozytowego]] w miejsce wcześniejszego, słabszego [[Scytowie|scytyjskiego]]{{odn|Nicolle|1999|s=30–31}}. Inną zmianą było stopniowe zastępowanie [[Gladius|krótkich mieczy rzymskich]] przez [[Spatha|dłuższe miecze]]{{odn|Nicolle|1999|s=34}} oraz [[Zbroja łuskowa|zbroi łuskowej]] przez [[Kolczuga|kolczugę]] i [[Zbroja lamelkowa|zbroję płytkową]]{{odn|Nicolle|1999|s=39}}.
 
We wczesnym okresie [[Karolingowie|karolińskim]] wraz ze wzrostem dominacji na polu walki ciężkiej jazdy spadało znaczenie i poziom piechoty i lekkiej kawalerii. Spowodowało to zanik armii powoływanych w drodze [[Pobór (wojsko)|powszechnej mobilizacji]] wszystkich wolnych mężczyzn, co dotychczas stanowiło podstawę wojsk plemion barbarzyńskich{{odn|Nicolle|1999|s=58–59}}. Chociaż większość karolińskiej armii poruszała się konno, duża część z niej walczyła pieszo{{odn|Nicolle|1999|s=76}}. Wyjątkiem była anglosaska Anglia, gdzie armie były powoływane w drodze poboru spośród wszystkich wolnych mężczyzn, zwanego „[[fyrd]]”. Dowodzili nimi przedstawiciele lokalnej arystokracji{{odn|Nicolle|1999|s=67}}. W technice wojskowej jedną z głównych zmian było zastosowanie [[Kusza|kuszy]], znanej w Europie już w czasach rzymskich, która ponownie pojawiła się na uzbrojeniu wojska pod koniec wczesnego średniowiecza{{odn|Nicolle|1999|s=80}}. Inną zmianą było zastosowanie strzemienia, co pozwoliło na zwiększenie siły uderzeniowej kawalerii. Wynalezienie [[Podkowa|podkowy]] miało znaczenie nie tylko militarne i pozwalało na użycie koni również na skalistym terenie{{odn|Nicolle|1999|s=88–91}}.
Pełne średniowiecze było w Europie okresem [[Demografia średniowiecza|wzrostu liczby ludności]]. Szacuje się, że z 35 milionów w roku 1000 liczba ludności wzrosła do 80 milionów w 1347, chociaż przyczyny tego są przedmiotem dyskusji. Wymienia się wśród nich: ulepszone metody uprawy ziemi, zanik niewolnictwa, [[Średniowieczne optimum klimatyczne|okres ocieplenia klimatu]] i brak inwazji{{odn|Jordan|2003|s=5–12}}{{odn|Backman|2003|s=156}}. Około 90% ludności stanowili [[chłopi]]. Większość z nich nie mieszkała już w izolowanych gospodarstwach, lecz we [[Wieś|wsiach]], tworząc zwarte [[Społeczność lokalna|społeczności lokalne]]{{odn|Backman|2003|s=156}}. Chłopi byli najczęściej uzależnieni od panów feudalnych, świadcząc na ich rzecz [[czynsz]]e i inne świadczenia ([[poddaństwo]]). Niewielka liczba wolnych chłopów, w tym i późniejszym okresie{{odn|Backman|2003|s=164–165}}, pozostała głównie w południowej części Europy. [[Kolonizacja]] [[Nieużytek|nieużytków]] połączona z zachętami dla chłopów do osiedlania się na nowych terenach również przyczyniała się do wzrostu liczby ludności{{odn|Epstein|2009|s=52–53}}.
 
Pozostałe [[stan (zbiorowość społeczna)|stany]] to: [[rycerstwo]], [[duchowieństwo]] i [[mieszczaństwo]]. Rycerstwo, zarówno posiadające [[tytuły szlacheckie]], jak i zwykli rycerze, utrzymywało się dzięki posiadanej ziemi i pracującym na niej chłopom. W sensie prawnym nie byli oni jej właścicielami, lecz w ramach [[Ustrój lenny|ustroju lennego]] jako [[wasal]]e otrzymywali od [[Senior (feudalizm)|seniora]] prawo jej użytkowania i pobierania z niej dochodów. W XI i XII wieku posiadane majątki ([[Lenno|lenna]]) stały się dziedziczne i w większości nie podlegały podziałowi między wszystkich spadkobierców, jak to miało miejsce w okresie wczesnego średniowiecza. Większość lenn i ziemi przypadała najstarszemu synowi{{odn|Barber|1992|s=37–41}}. Ten system [[Dziedziczenie (prawo)|dziedziczenia]] jest znany jako [[primogenitura]]{{odn|Cosman|2007|s=193}}. Dominacja rycerstwa opierała się na posiadanej ziemi, służbie wojskowej w [[Ciężka jazda|ciężkiej kawalerii]], kontrolowaniu [[Zamek|zamków]] oraz posiadaniu różnego rodzaju [[Immunitet w średniowieczu|immunitetów]] od podatków i innych obciążeń. Ciężka jazda wywodziła się od perskich [[katafrakt]]ów, lecz dopiero zastosowanie [[Strzemię (jeździectwo)|strzemienia]] w VII wieku pozwoliło na pełne wykorzystanie siły konia i jeźdźca w walce oraz uzyskanie dominacji jeźdźca na polu walki{{odn|Davies|1996|s=311–315}}. Zamki, początkowo drewniane, a później murowane, zaczęły powstawać w IX i X wieku i chroniły przed najeźdźcami oraz pozwalały na obronę przed rywalami. Posiadanie zamków pozwalało rycerstwu na przeciwstawienie się królowi i seniorom{{odn|Davies|1996|s=311–315}}. Istniało znaczne rozwarstwienie w ramach stanu rycerskiego; królowie i [[Możnowładztwo|możnowładcy]] posiadali duże obszary ziemi i chłopów, podlegali im również inni panowie feudalni. Poniżej nich znajdowali się panowie feudalni posiadający mniejsze obszary ziemi i mniejszą liczbę chłopów. Pozostali rycerze stanowili najniższą warstwę rycerstwa; majątki (lenna), z których czerpali dochody, nie były ich własnością oraz byli oni zobowiązani do służby możnowładcom i panom feudalnym{{odn|Singman|1999|s=3}}. We Francji, w Niemczech i w [[Niderlandy (region historyczny)|Niderlandach]] istniał jeszcze jeden rodzaj „rycerzy”, ''[[ministeriał]]owie'', którzy z punktu widzenia prawa byli ludźmi niewolnymi. Byli oni potomkami niewolnych chłopów, którzy służyli jako wojownicy lub urzędnicy dworscy, a których rosnąca pozycja pozwalała ich potomkom na otrzymanie lenn, jak również na awans do stanu rycerskiego, chociaż formalnie pozostawali oni nadal ludźmi niewolnymi{{odn|Singman|1999|s=8}}.
 
Zgodnie z ówczesnym prawem kanonicznym, stan duchowny dzielił się na duchownych niższych, których ustanowiono do [[Posługa|niższych posług kościelnych]], bądź nawet jedynie [[Tonsura|tonsurowano]], i którzy prowadzili życie osób świeckich, oraz na [[Sakrament święceń|duchownych wyższych]], których obowiązywał celibat i obowiązek [[Liturgia godzin|odmawiania godzin kanonicznych]], i którzy zazwyczaj byli [[zakonnik]]ami{{odn|Hamilton|2003|s=33}}. W okresie średniowiecza mnisi stanowili małą część społeczeństwa, zazwyczaj mniej niż 1%{{odn|Singman|1999|s=143}}. Większość duchownych wyższych wywodziła się z rycerstwa, z tego stanu wywodzili się również duchowni piastujący wysokie urzędy w Kościele katolickim. Księża parafialni wywodzili się często ze stanu chłopskiego{{odn|Barber|1992|s=33–34}}. Mieszczaństwo pozostawało poza tradycyjnym trójstopniowym podziałem społeczeństwa na rycerstwo, duchowieństwo i chłopów. W XII i XIII wieku, wraz ze wzrostem dotychczasowych miast i zakładaniem nowych, liczba mieszkańców miast gwałtownie wzrastała{{odn|Barber|1992|s=48–49}}. W okresie średniowiecza mieszkańcy miast prawdopodobnie nigdy jednak nie stanowili więcej niż 10% ludności Europy{{odn|Singman|1999|s=171}}.
Intensyfikacja kontaktów ze światem muzułmańskim, Żydami i Bizancjum, a także przemiany w społeczeństwach europejskich doprowadziły do rozkwitu życia intelektualnego zwanego [[renesans XII wieku|renesansem XII wieku]]. Do rozwoju filozofii przyczyniło się szczególnie ponowne odkrycie i przetłumaczenie na łacinę pism autorów starożytnych, w szczególności [[Arystoteles]]a{{odn|Swieżawski|2000|s=460–468}}. Głównymi problemami filozoficznymi były relacja [[wiara religijna|wiary]] i [[rozum]]u (teologii i filozofii) i [[spór o uniwersalia]]. Dynamicznie rozwijała się [[logika]] i [[filozofia przyrody]]. [[Scholastyka (filozofia)|Scholastyka]], łącząca filozofię i teologię, była podjętą przez XII i XIII-wiecznych uczonych próbą pogodzenia i uzgodnienia autorytatywnych tekstów, zwłaszcza Arystotelesa i Biblii. Doprowadziło to do powstania sposobu rozumowania, który stosował systematyczne podejście do wiary i rozumu{{odn|Loyn|1989|s=293–294}}. Szczytowym osiągnięciem scholastyki były poglądy [[Tomasz z Akwinu|Tomasza z Akwinu]] (zm. 1274), zawarte w jego dziele ''[[Summa theologiae]]'' (''Suma teologiczna''){{odn|Colish|1997|s=295–301}}.
 
W zachodniej Europie koniec XI i początek XII wieku był okresem rozwoju [[Szkoła katedralna|szkół katedralnych]] (m.in. [[szkoła w Chartres]]), co oznaczało przeniesienie centrum życia intelektualnego z klasztorów do miast{{odn|Backman|2003|s=232–237}}. Z kolei szkoły katedralne wkrótce straciły na znaczeniu na rzecz [[Średniowieczny uniwersytet|uniwersytetów]] powstających w głównych miastach europejskich{{odn|Backman|2003|s=247–252}}. W odróżnieniu od szkół kościelnych dostęp do nauczania na uniwersytecie był otwarty, program kształcenia został rozszerzony o świeckie dziedziny. Do najstarszych zachodnioeuropejskich uniwersytetów należą uczelnie w [[Uniwersytet Boloński|Bolonii]], [[Uniwersytet Paryski|Paryżu]], [[Uniwersytet Oksfordzki|Oksfordzie]], [[Uniwersytet w Cambridge|Cambridge]], [[Uniwersytet w Salamance|Salamance]], [[Uniwersytet w Montpellier|Montpellier]], [[Uniwersytet Padewski|Padwie]], [[Uniwersytet w Tuluzie|Tuluzie]], [[Uniwersytet Rzymski „La Sapienza”|Rzymie]], [[Uniwersytet w Orleanie|Orleanie]], [[Uniwersytet Florencki|Florencji]] i [[Uniwersytet w Pizie|Pizie]], zaś wschodnioeuropejskich – w [[Uniwersytet Karola w Pradze|Pradze]] i [[Uniwersytet Jagielloński|Krakowie]]{{odn|Baszkiewicz|1963|s=11–21}}.
 
Na dworach królewskich i możnowładczych rozwijał się [[etos rycerski]] i miłości dworskiej. Były one opisywane głównie w [[Język wernakularny|językach narodowych]], a nie po łacinie. Były opiewane w wierszach, opowieściach, legendach i pieśniach przez [[Trubadurzy|trubadurów]] lub wędrownych [[minstrel]]ów. Często te historie były spisywane w ''[[chansons de geste]]'' – poematach rycerskich takich jak ''[[Pieśń o Rolandzie]]'' i ''[[Pieśń o Hildebrandzie]]''{{odn|Backman|2003|s=252–260}}. Tworzono także dzieła o charakterze religijnym lub świeckim{{odn|Davies|1996|s=349}}. [[Geoffrey z Monmouth]] (zm. ok. 1155) napisał ''Historia Regum Britanniae'' (''Historię królów Brytanii''), w której sporo miejsca poświęcił opowieściom i legendom o [[Król Artur|Królu Arturze]]{{odn|Saul|2000|s=113–114}}. Powstawały także dzieła o charakterze ściśle historycznym takie jak ''Gesta Friderici Imperatoris'' [[Otto von Freising]]a (zm. 1158) opisująca czyny cesarza [[Fryderyk I Barbarossa|Fryderyka Barbarossy]], ''[[Gesta regum Anglorum]]'' [[William z Malmesbury|Williama z Malmesbury]] (zm. ok. 1143) opisująca czyny królów Anglii{{odn|Davies|1996|s=349}} czy ''[[Kronika Galla Anonima|Chronica Polonorum]]'' [[Gall Anonim|Galla Anonima]] opisująca dzieje Polski.
[[Sztuka romańska]], zwłaszcza kowalstwo, osiągnęła największe wyrafinowanie w dolinie [[Mozela|Mozeli]]. Pojawiły się tam największe indywidualności artystyczne tego okresu, m.in. [[Mikołaj z Verdun]] (zm. 1205), a dzieła takie jak [[chrzcielnica z Liège]] są zbliżone do [[Sztuka starożytnej Grecji|wzorów starożytnej Grecji]]{{odn|Lasko|1972|s=240–250}}. Kontrastuje to z pochodzącym z tego samego okresu [[Świecznik z Gloucester|świecznikiem z Gloucesteru]], będącym przykładem sztuki romańskiej w Anglii. Luksusowe rękopisy reprezentowały duże ilustrowane wydania Biblii i [[psałterz]]e. Kościoły były bogato zdobione malowidłami, często według następującego schematu: na stronie zachodniej wyobrażenie ''[[Sąd Ostateczny|Sądu Ostatecznego]]'', na wschodnim końcu wyobrażenie [[Maiestas Domini|Chrystusa na tronie jako Najwyższego Króla]] i sceny biblijne wzdłuż [[Nawa|nawy]] lub na [[Sklepienie kolebkowe|sklepieniu]]. Przykładem jest cykl obrazów o tematyce biblijnej na sklepieniu kościoła w [[Opactwo Saint Savin sur Gartempe|opactwie Saint Savin sur Gartempe]] we Francji{{odn|Benton|2002|s=91–92}}.
 
Na początku XII wieku we Francji powstał i rozwinął się [[Gotyk|styl gotycki]], który stopniowo rozprzestrzenił się na obszar całej Europy. W [[Architektura gotycka|architekturze]] charakterystyczne dla tego stylu są [[Sklepienie żebrowe|sklepienia żebrowe]], [[Ostrołuk|spiczaste łuki]], [[Łęk oporowy|łęki oporowe]] i duże okna z [[witraż]]ami. Sztuka gotycka była przede wszystkim sztuką kościelną i trwała aż do XVI wieku w większości krajów europejskich. Klasycznymi reprezentami architektury gotyckiej są katedry w [[Katedra w Chartres|Chartres]] i [[Katedra w Reims|Reims]] we Francji oraz w [[Katedra w Salisbury|Salisbury]] w Anglii{{odn|Adams|2001|s=195–216}}. Szklane witraże stały się kluczowym elementem w wystroju kościołów wraz z nadal używanymi malowidłami ściennymi (do dnia dzisiejszego przetrwała tylko niewielka ich liczba){{odn|Benton|2002|s=185–190, 269–271}}. We Francji styl gotycki w architekturze oprócz katedr w Chartres i Reims reprezentują również [[Bazylika Saint-Denis]], [[Sainte-Chapelle]] i [[Katedra Notre-Dame w Paryżu]], katedry w [[Katedra w Amiens|Amiens]], [[Katedra św. Szczepana w Bourges|Bourges]], [[Katedra Notre-Dame w Laon|Laon]], [[Katedra św. Juliana w Le Mans|Le Mans]], [[Katedra w Noyon|Noyon]], [[Katedra Najświętszej Marii Panny w Rouen|Rouen]], [[Katedra św. Gerwazego i św. Protazego w Soissons|Soissons]] i [[Katedra Najświętszej Marii Panny w Strasburgu|Strasburgu]], [[opactwo św. Michała Archanioła na Mont- Saint-Michel]] w Normandii, [[Pałac papieski w Awinionie]], mury obronne twierdz w [[Carcassonne]] i [[Aigues-Mortes]]. W Wielkiej Brytanii oprócz katedry w Salisbury budowlami gotyckimi są: katedry w [[Katedra w Canterbury|Canterbury]], [[Katedra w Ely|Ely]], [[Katedra w Exeter|Exeter]], [[Katedra w Glasgow|Glasgow]], [[Katedra w Gloucester|Gloucester]], [[Katedra św. Mikołaja w Newcastle|Newcastle]], [[Katedra św. Piotra, Pawła i Andrzeja w Peterborough|Peterborough]], [[Katedra w Lincoln|Lincoln]], [[York Minster|Yorku]] i [[Katedra w Winchesterze|Winchesterze]], [[Opactwoopactwo Westminsterskiewestminsterskie]] i [[Tower of London]].
 
W okresie pełnego średniowiecza praktyka [[Iluminacja książki|iluminowania]] [[rękopis|manuskryptów]] stopniowo przeszła z klasztorów do świeckich warsztatów, tak że według Janetty Benton „już w 1300 roku większość mnichów kupowała manuskrypty od rzemieślników”{{odn|Benton|2002|s=250}}, a [[godzinki]] stały się rodzajem modlitewnika dla osób świeckich (np. powstałe około 1410 ''[[Bardzo bogate godzinki księcia de Berry]]''). Wyroby z metalu pozostały najbardziej prestiżowym rodzajem sztuki, a zdobienia wykonane z [[Emalia|emalii]] z [[Limoges]] były popularną i stosunkowo niedrogą formą ozdabiania relikwiarzy i krzyży{{odn|Benton|2002|s=135–139, 245–247}}. We Włoszech innowacje wprowadzone przez [[Cimabue]], a po nim przez mistrzów [[Trecento|trecenta]]: [[Giotto di Bondone|Giotta di Bondone]] (zm. 1337) i [[Duccio di Buoninsegna]] (zm. ok. 1318), znacznie zwiększyły wyrafinowanie [[Malarstwo tablicowe|obrazów]] i [[fresk]]ów oraz podniosły ich status{{odn|Benton|2002|s=264–278}}. Wzrost dobrobytu w XII wieku doprowadził do zwiększenia produkcji sztuki świeckiej; do dnia dzisiejszego przetrwały wyroby z [[Kość słoniowa|kości słoniowej]], takie jak figurki do szachów, grzebienie i małe figurki religijne{{odn|Benton|2002|s=248–250}}.
Pełne średniowiecze było okresem wielkich ruchów religijnych. Oprócz krucjat i reform życia zakonnego powstawały nowe formy życia religijnego. Były zakładane nowe zakony, w tym [[Kartuzi|kartuzów]] i [[Cystersi|cystersów]]. Szczególnie zakon cystersów pod przewodnictwem [[Bernard z Clairvaux|Bernarda z Clairvaux]] (zm. 1153) przeżywał okres intensywnego rozwoju. Nowe zakony powstały w reakcji na odczucia ludzi świeckich, że dotychczasowa reguła zakonna nie zaspokajała ich potrzeb. Wstępując do zakonu oczekiwali oni powrotu do ewangelicznej prostoty i pustelniczego monastycyzmu wczesnego chrześcijaństwa, pragnąc żyć jak pierwsi [[apostoł]]owie{{odn|Barber|1992|s=145–149}}. Rozwinął się ruch [[Pielgrzymka|pielgrzymkowy]]. Więcej [[Pielgrzym (religia)|pielgrzymów]] odwiedzało dotychczasowe miejsca pielgrzymek takie jak Rzym, Jerozolima i [[Droga św. Jakuba|Santiago de Compostela]], wzrastało również znaczenie nowych takich jak [[sanktuarium]] [[Monte Sant’Angelo]] na [[Promontorio del Gargano|półwyspie Gargano]] i [[Bazylika św. Mikołaja w Bari|bazylika św. Mikołaja]] w [[Bari]]{{odn|Morris|1998|s=199}}.
 
W XIII wieku zostały zatwierdzone przez papiestwo [[Zakon żebrzącyżebraczy|zakony żebracze]] – [[Zakony i zgromadzenia franciszkańskie|franciszkanie]] i [[dominikanie]] – których członkowie ślubowali ubóstwo i utrzymywali się z jałmużny{{odn|Barber|1992|s=155–167}}. Ugrupowania religijne takie jak [[waldensi]] również odwoływały się ewangelicznych ideałów ubóstwa, lecz zostali oni przez papiestwo uznani za [[herezja|heretyków]]. Inny ruch religijny odwołujący się do zasad ewangelicznego ubóstwa, uznany za heretycki, tworzyli [[katarzy]]. W 1209 papież Innocenty III ogłosił [[Wojny albigeńskie|krucjatę przeciwko katarom]]. W wyniku krucjaty oraz działań [[Inkwizycja|średniowiecznej inkwizycji]] ruch katarów został zlikwidowany{{odn|Barber|1992|s=185–192}}.
 
== Późne średniowiecze ==
157 013

edycji