Aleatoryzm: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 2615 bajtów ,  8 miesięcy temu
drobne merytoryczne, źródła/przypisy, ilustracja, linki zewnętrzne, WP:SK
(drobne merytoryczne, źródła/przypisy)
(drobne merytoryczne, źródła/przypisy, ilustracja, linki zewnętrzne, WP:SK)
{{W edycji 2|RoodyAlien}}
[[Plik:Pierre Boulez , Franse dirigent, Bestanddeelnr 921-1210.jpg|thumb|[[Pierre Boulez]], twórcaTwórca terminu ''aleatoryzm'', w– [[Pierre Boulez]] (luty 1968)]]
'''Aleatoryzm''' ({{łac.|aleaālěā}}{{odn|Habela|1988|s=12}}{{refn|grupa=uwaga|pol. ''[[Kości (gra)|gra w kości]]'', ale również ''przypadek, ślepy traf''{{odn|oprac. Kazimierz Kumaniecki|1986|s=27}}}}, także '''indeterminizm'''{{odn|Kowalska|2001|s=315}}) – [[technika kompozytorska]] w [[Muzyka współczesna|muzyce współczesnej]]{{odn|Bender|2002|s=9}} polegająca na dopuszczeniu przez [[kompozytor]]a przypadkowości podczas wykonywania [[Utwór muzyczny|kompozycji]] w zakresie pewnych jej [[Elementy dzieła muzycznego|elementów]], zakładając tym samym niepowtarzalność samego wykonania. Twórcą terminu jest [[Pierre Boulez]]{{odn|Habela|1988|s=12}}. Aleatoryzm jest jedną z cech [[Teatr instrumentalny|teatru instrumentalnego]]{{odn|Habela|1988|s=196}}.
 
Autor może używać czynnika losowego już na etapie [[Kompozycja (muzyka)|komponowania]] (podobnie jak w [[dadaizm]]ie), albo pozostawić pewną dowolność wykonawcy. W [[Notacja muzyczna|zapisie nutowym]] polega to na celowo niedookreślonym zapisie, np. nieregularna linia falista na [[Pięciolinia|pięciolinii]] zamiast określonych dźwięków. Inną metodą jest budowanie kompozycji z krótkich elementów składowych, których kolejność wybierana jest losowo w czasie wykonywania utworu (np. ''Klavierstück XI'' [[Karlheinz Stockhausen|Stockhausena]]).
 
== Historia ==
[[Plik:Bundesarchiv B 145 Bild-F004566-0002, Darmstadt, Internationaler Kurs für neue Musik.jpg|thumb|[[Karlheinz Stockhausen]] podczas seminarium poświęconemu „Klavierstück XI” na [[Internationale Ferienkurse für Neue Musik|Międzynarodowych Letnich Kursach Nowej Muzyki]] w [[Darmstadt|Darmstadcie]] (lipiec 1957)]]
Jednym z pierwowzorów aleatoryzmu była koncepcja ''elastic form'' autorstwa [[Henry Cowell|Henry;'ego Cowella]]{{odn|Kowalska|2001|s=309}}. Sam indeterminizm powstał jako odpowiedź na [[serializm]], jego teoretyczne uporządkowanie wraz z „realnym kształtem dźwiękowym, dającym wrażenie braku uporządkowania i statycznej monotonnej «tapety» brzmieniowej”{{odn|Kowalska|2001|s=315}}.
 
== Typy aleatoryzmu ==
Technika aleatoryczna może przybierać dwojaką formę{{odn|Kowalska|2001|s=315314}}:
* elementy przypadkowe objawiają się podczas prac nad utworem – determinowanie kompozycji od wyniku rzutu [[Kości (gra)|kostką]] lub [[Moneta|monetą]], losowania z talii [[Karty|kart]], korzystania z [[Generator liczb losowych|generatora dźwięków]];
* elementy przypadkowe wprowadzane są przez wykonawcę zgodnie z [[Notacja muzyczna|notacją muzyczną]].
 
Indeterminizmowi mogą podlegać różne elementy kompozycji takie jak{{odn|Kowalska|2001|s=315314}}:
* [[Artykulacja (muzyka)|artykulacja]] – np. „Music of Changes”z 1951 [[John Cage|Johna Cage'a]]{{refn|grupa=uwaga|nazwa=a|Element uzależniony od rzutu kostką lub monetą{{odn|Kowalska|2001|s=315314}}.}};
* [[czas trwania dźwięku]] – np. „Music of Changes” Cage'a{{u|a}};
* [[Dynamika (muzyka)|dynamika]] – np. „Music of Changes” Cage'a{{u|a}};
* kolejność wykonania odcinków utworu – np. [[Klavierstück (Stockhausen)|Klavierstück XI]] z 1956 [[Karlheinz Stockhausen|Karlheinza Stockhausena]], [[III Sonata fortepianowa (Boulez)|III Sonata fortepianowa]] z 1957 Pierre'a Bouleza, „Music for Piano” z 1956 oraz „Koncert fortepianowy” z 1958 Cage'a{{refn|grupa=uwaga|nazwa=b|Element uzależniony od losowego wyboru wykonawcy{{odn|Kowalska|2001|s=315}}.}};
* [[wysokość dźwięku]] – np. „Music of Changes” Cage'a{{u|a}}.
* obsady wykonawczej – np. „Winter Music” Cage'a{{odn|Kowalska|2001|s=315}}
 
[[Witold Lutosławski]] wprowadził pojęcie ''aleatoryzmu kontrolowanego''{{refn|grupa=uwaga|Pojawiło się ono w dwuczęściowej audycji pt. „O roli elementu przypadku w technice kompozytorskiej”, która wyemitowana została w dniu 12 (cz. I) i 26 (cz. II) października 1965 w ramach cyklu „Horyzonty muzyki”{{odn|red. Patkowski, Skrzyńska|1970|s=4}}. Druk w periodyku [[Res Facta]] w 1967{{odn|Lutosławski|1967|s=36}}.}} „oznaczający ograniczony zakres działania przypadku. W myśl tej zasady kompozytor ustala architektonikę utworu oraz wszystkie jego jakości, z wyjątkiem synchronizacji jednocześnie wykonywanych partii wokalnych lub instrumentalnych granych ad libitum w ściśle określonym czasie. Swoboda dotyczy agogiki i rytmiki, zaś dzięki sprecyzowaniu pozostałych zasadniczych elementów dzieła muzycznego oraz formy, jakość brzmienia utworu jest zawsze podobna we wszystkich wykonaniach”{{odn|Kowalska|2001|s=316}}.
 
== Przykłady ==
[[Plik:Witold-Lutoslawski-1965.jpg|thumb|[[Witold Lutosławski]] podczas pobytu w [[Finlandia|Finlandii]] (marzec 1965). W tym samym roku Lutosławski skomponował aleatoryczne „Paroles tissées” dedykowane [[Peter Pears|Peterowi Pearsowi]].]]
Poniższa lista przedstawia wybranych kompozytorów stosujących technikę aleatoryczną wraz z ewentualnymi przykładami w postaci dzieł muzycznych:
* [[Luciano Berio]]{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=102}};
* ''Mała encyklopedia muzyki'', Stefan Śledziński (red. naczelny), PWN, Warszawa 1981, {{ISBN|83-01-00958-6}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Habela | imię = Jerzy | autor = Jerzy Habela | tytuł = Słowniczek muzyczny | wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne | miejsce = Kraków | data = 1988 | seria = Biblioteka Słuchacza Koncertowego. Seria Wprowadzająca | isbn = 8322403364 | odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | tytuł = Słownik łacińsko-polski według słowników Hermana Mengego i Henryka Kopii | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce = Warszawa | data = 1986 | inni = oprac. [[Kazimierz Feliks Kumaniecki|Kazimierz Kumaniecki]] | odn = {{odn/id|oprac. Kazimierz Kumaniecki|1986}}}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Chylińska | imię = Teresa | autor = Teresa Chylińska | tytuł = Przewodnik koncertowy | wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne | miejsce = Kraków | data = 1991 | isbn = 8322401329 | nazwisko2 = Haraschin | imię2 = Stanisław | nazwisko3 = Schaeffer | imię3 = Bogusław| odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Bender | imię = Eugenia | autor = Eugenia Bender | tytuł = Muzyka | wydawca = Wydawnictwa Naukowo-Techniczne | miejsce = Warszawa | data = 2002 | seria = Leksykon Ucznia | isbn = 8320427002| odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Schaeffer | imię = Bogusław | autor = Bogusław Schaeffer | tytuł = Dzieje muzyki | wydawca = Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne | miejsce = Warszawa | data = 1988 | isbn = 8302012254 | odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Chomiński | imię = Józef | autor = Józef Chomiński | tytuł = Historia muzyki | wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne | miejsce = Kraków | data = 1990 | isbn = 8322403836 | nazwisko2 = Wilkowska-Chomińska | imię2 = Krystyna | tom = 2 | odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | tytuł = Horyzonty muzyki | wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne | miejsce = Kraków | data = 1970 | inni = red. Józef Patkowski, Anna Skrzyńska | rozdział = Audycje z cyklu Horyzonty Muzyki nadane w l. 1959-1970 | oclc = 830160624 | odn = {{odn/id|red. Patkowski, Skrzyńska|1970}}}}
* {{Cytuj pismo | nazwisko = Lutosławski | imię = Witold | autor = Witold Lutosławski | tytuł = O roli elementu przypadku w technice komponowania | czasopismo = Res Facta: teksty o muzyce współczesnej | wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne | odpowiedzialność = [[Michał Bristiger]] | wydanie = 1 | oclc = 749224345 | data = 1967 | odn = tak}}
 
== Linki zewnętrzne ==
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Whitney | imię = Kathryn | autor = Kathryn Whitney | tytuł = Determining Indeterminacy: Vision and Revision in the Writings of Pierre Boulez | wydawca = [[Somerville College w Oksfordzie|Somerville College]] | miejsce = Oxford | data = 2000 | url = https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:1ff0a118-6df6-4352-a567-303b2235ce31/download_file?safe_filename=602363390.pdf&file_format=application%2Fpdf&type_of_work=Thesis | język = en}}
* [https://mozart.qvwx.de/ Generator „Musikalisches Würfelspiel” Wolfganga Amadeusa Mozarta] {{lang|de}}
* [https://imslp.org/wiki/Category:Aleatoric_music Nuty utworów aleatorycznych] w [[International Music Score Library Project]] {{lang|en}}
 
{{Kontrola autorytatywna}}
24 158

edycji