Aleatoryzm: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 1530 bajtów ,  8 miesięcy temu
drobne merytoryczne, źródła/przypisy
(drobne merytoryczne, źródła/przypisy, ilustracja, linki zewnętrzne, WP:SK)
(drobne merytoryczne, źródła/przypisy)
{{W edycji 2|RoodyAlien}}
[[Plik:Pierre Boulez , Franse dirigent, Bestanddeelnr 921-1210.jpg|thumb|Twórca terminu ''aleatoryzm'' – [[Pierre Boulez]] (luty 1968)]]
'''Aleatoryzm''' ({{łac.|ālěā}}{{odn|Habela|1988|s=12}}{{refn|grupa=uwaga|pol. ''[[Kości (gra)|gra w kości]]'', ale również ''przypadek, ślepy traf''{{odn|oprac. Kumaniecki|1986|s=27}}}}, także '''indeterminizm'''{{odn|Kowalska|2001|s=315}}) – [[technika kompozytorska]] w [[Muzyka współczesna|muzyce współczesnej]]{{odn|Bender|2002|s=9}} polegająca na dopuszczeniu przez [[kompozytor]]a przypadkowości podczas wykonywania [[Utwór muzyczny|kompozycji]] w zakresie pewnych jej [[Elementy dzieła muzycznego|elementów]], zakładając tym samym niepowtarzalność samego wykonania. Twórcą terminu jest [[Pierre Boulez]]{{odn|Habela|1988|s=12}}. Za pioniera aleatoryzmu uznawany jest [[John Cage]]{{odn|Michels|2003|s=549}}. Aleatoryzm jest jedną z cech [[Teatr instrumentalny|teatru instrumentalnego]]{{odn|Habela|1988|s=196}}.
 
Autor może używać czynnika losowego już na etapie [[Kompozycja (muzyka)|komponowania]] (podobnie jak w [[dadaizm]]ie), albo pozostawić pewną dowolność wykonawcy. W [[Notacja muzyczna|zapisie nutowym]] polega to na celowo niedookreślonym zapisie, np. nieregularna linia falista na [[Pięciolinia|pięciolinii]] zamiast określonych dźwięków. Inną metodą jest budowanie kompozycji z krótkich elementów składowych, których kolejność wybierana jest losowo w czasie wykonywania utworu (np. ''Klavierstück XI'' [[Karlheinz Stockhausen|Stockhausena]]).
== Historia ==
[[Plik:Bundesarchiv B 145 Bild-F004566-0002, Darmstadt, Internationaler Kurs für neue Musik.jpg|thumb|[[Karlheinz Stockhausen]] podczas seminarium poświęconemu „Klavierstück XI” na [[Internationale Ferienkurse für Neue Musik|Międzynarodowych Letnich Kursach Nowej Muzyki]] w [[Darmstadt|Darmstadcie]] (lipiec 1957)]]
Jednym z pierwowzorów aleatoryzmu była koncepcja ''elastic form'' autorstwa [[Henry Cowell|Henry'ego Cowella]]{{odn|Kowalska|2001|s=309}}. Termin ten pierwotnie odnosił się do [[Muzyka elektroniczna|muzyki elektronicznej]] [[Werner Meyer-Eppler|Wernera Meyera-Epplera]] i [[Herbert Eimert|Herberta Eimerta]], w której oznaczał „procesy, których przebieg jest w przybliżeniu ustalony w szczegółach jednak zależy od przypadku”{{odn|Michels|2003|s=553}}. Sam indeterminizm powstał jako odpowiedź na [[serializm]], jego teoretyczne uporządkowanie wraz z „realnym kształtem dźwiękowym, dającym wrażenie braku uporządkowania i statycznej monotonnej «tapety» brzmieniowej”{{odn|Kowalska|2001|s=315}}. [[Józef Michał Chomiński]] wiązał aleatoryzm z wykonawcami, którzy na własną rękę próbowali pokonywać trudności interpretacyjne w związku z postępującym skomplikowaniem zapisu muzycznego wobec iluzoryczności jego ścisłego wykonania, pragnącymi również przywrócenia ich aktywnego udziału w wykonaniu{{odn|Chomiński|1987|s=206}}.
 
== Typy aleatoryzmuRodzaje ==
Technika aleatoryczna może przybierać dwojaką formę{{odn|Kowalska|2001|s=314}}:
* elementy przypadkowe objawiają się podczas prac nad utworem – determinowanie kompozycji od wyniku rzutu [[Kości (gra)|kostką]] lub [[Moneta|monetą]], losowania z talii [[Karty|kart]], korzystania z [[Generator liczb losowych|generatora dźwięków]];
* elementy przypadkowe wprowadzane są przez wykonawcę zgodnie z [[Notacja muzyczna|notacją muzyczną]].
 
Indeterminizmowi mogą podlegać różne elementy kompozycji, takie jakm.in.{{odn|Kowalska|2001|s=314}}:
* [[Artykulacja (muzyka)|artykulacja]] – np. „Music of Changes”z 1951 [[John Cage|Johna Cage'a]]{{refn|grupa=uwaga|nazwa=a|Element uzależniony od rzutu kostką lub monetą{{odn|Kowalska|2001|s=314}}.}};
* [[czas trwania dźwięku]] – np. „Music of Changes” Cage'a{{u|a}};
* [[Dynamika (muzyka)|dynamika]] – np. „Music of Changes” Cage'a{{u|a}};
* kolejność wykonania odcinków utworu – np. [[Klavierstück (Stockhausen)|Klavierstück XI]] z 1956 [[Karlheinz Stockhausen|Karlheinza Stockhausena]], [[III Sonata fortepianowa (Boulez)|III Sonata fortepianowa]] z 1957 Pierre'a Bouleza, „Music for Piano” z 1956 oraz „Koncert fortepianowy” z 1958 Cage'a{{refn|grupa=uwaga|nazwa=b|Element uzależniony od losowego wyboru wykonawcy{{odn|Kowalska|2001|s=315}}.}};
* [[wysokość dźwięku]] – np. „Music of Changes” Cage'a{{u|a}}.;
* obsady wykonawczej – np. „Winter Music” Cage'a{{odn|Kowalska|2001|s=315}}.
 
[[Witold Lutosławski]] wprowadził pojęcie ''aleatoryzmu kontrolowanego''{{refn|grupa=uwaga|Pojawiło się ono w dwuczęściowej audycji pt. „O roli elementu przypadku w technice kompozytorskiej”, która wyemitowana została w dniu 12 (cz. I) i 26 (cz. II) października 1965 w ramach cyklu „Horyzonty muzyki”{{odn|red. Patkowski, Skrzyńska|1970|s=4}}. Druk w periodyku [[Res Facta]] w 1967{{odn|Lutosławski|1967|s=36}}.}} „oznaczający ograniczony zakres działania przypadku. W myśl tej zasady kompozytor ustala architektonikę utworu oraz wszystkie jego jakości, z wyjątkiem synchronizacji jednocześnie wykonywanych partii wokalnych lub instrumentalnych granych ad libitum w ściśle określonym czasie. Swoboda dotyczy agogiki i rytmiki, zaś dzięki sprecyzowaniu pozostałych zasadniczych elementów dzieła muzycznego oraz formy, jakość brzmienia utworu jest zawsze podobna we wszystkich wykonaniach”{{odn|Kowalska|2001|s=316}}.
* [[René Koering]]{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=488}};
* [[Peter Kolman]] („Monumento per 6000000” z 1964{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=491}});
* [[Witold Lutosławski]] („[[GryJeux weneckievénitiens]]” z 1961, „[[TrzyTrois poematypoèmes Henrid’Henri Michaux]]” z 1963{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=543}}, „Preludia i fuga” z 1972{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=546}});
* [[Bruno Maderna]] („Aura” z 1972{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=549}});
* [[Luis de Pablo]] („Imaginario II” z 1967{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=702}});
* [[Roman Palester]] („V Symfonia” z 1981{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=1043}}, „Metamorphoses” z 1970{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=1046}});
* [[Paolo Renosto]]{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=787}};
* [[Kazimierz Serocki]]{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=856}};
* [[Karlheinz Stockhausen]] („Mixtur” z 1964{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=893}});
* [[Witold Szalonek]] („Les sons” z 1965{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=930}});
* [[Antonio Tauriello]] („Serenata II” z 1966{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=967}});
* [[Romuald Twardowski]] („Tre studi secondo Giotto” z 1966, „Mała Liturgia Prawosławna” z 1968{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=978}}).
 
== Zobacz też ==
24 158

edycji