Aleatoryzm: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 1693 bajty ,  8 miesięcy temu
+merytoryczne, +źródła/przypisy
(+merytoryczne, +źródła/przypisy)
(+merytoryczne, +źródła/przypisy)
{{Czy wiesz do artykułu|2}}
[[Plik:Pierre Boulez , Franse dirigent, Bestanddeelnr 921-1210.jpg|thumb|Twórca terminu ''aleatoryzm'' – [[Pierre Boulez]] (luty 1968)]]
'''Aleatoryzm''' ({{łac.|ālěā}}{{odn|Habela|1988|s=12}}{{refn|grupa=uwaga|pol. ''[[Kości (gra)|gra w kości]]'', ale również ''przypadek, ślepy traf''{{odn|oprac. Kumaniecki|1986|s=27}}}}, także '''indeterminizm'''{{odn|Kowalska|2001|s=315}}) – [[technika kompozytorska]] w [[Muzyka współczesna|muzyce współczesnej]]{{odn|Bender|2002|s=9}} polegająca na dopuszczeniu przez [[kompozytor]]a przypadkowości podczas wykonywania [[Utwór muzyczny|kompozycji]] w zakresie pewnych jej [[Elementy dzieła muzycznego|elementów]], zakładając tym samym niepowtarzalność samego wykonania. Twórcą terminu jest [[Pierre Boulez]]{{odn|Habela|1988|s=12}}. Za pioniera aleatoryzmu uznawany jest [[John Cage]]{{odn|Michels|2003|s=549}}. Aleatoryzm jest jedną z cech [[Teatr instrumentalny|teatru instrumentalnego]]{{odn|Habela|1988|s=196}}{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|1974|s=500-501}}. Muzycy tacy jak [[Sylvano Bussotti]]{{odn|red. Dziębowska|1979|s=472}} indeterminowali swoją muzykę wykorzystując [[Notacja graficzna|notację graficzną]].
 
Aleatoryzm wiążę się z [[surrealizm]]em. Według [[Józef Michał Chomiński|Józefa Michała Chomińskiego]] „źródłem surrealizmu są podświadome, nie kontrolowane, spontaniczne procesy psychiczne. Dlatego motorem działań artystycznych staje się ich czysta przypadkowość ”, surrealizm zaś „rozbija formę tak dalece na oddzielne elementy, że tracą one związek ze sobą i umożliwiają powstawanie nowych, nieoczekiwanych stosunków i asocjacji (aleatoryzm), albo tworzy formę z heterogenicznych niezależnych od siebie elementów (collage)”.
 
Autor może używać czynnika losowego już na etapie [[Kompozycja (muzyka)|komponowania]] (podobnie jak w [[dadaizm]]ie), albo pozostawić pewną dowolność wykonawcy. W [[Notacja muzyczna|zapisie nutowym]] polega to na celowo niedookreślonym zapisie, np. nieregularna linia falista na [[Pięciolinia|pięciolinii]] zamiast określonych dźwięków. Inną metodą jest budowanie kompozycji z krótkich elementów składowych, których kolejność wybierana jest losowo w czasie wykonywania utworu (np. ''Klavierstück XI'' [[Karlheinz Stockhausen|Stockhausena]]).
== Historia ==
[[Plik:Musikalisches Würfelspiel Stadler.png|thumb|450px|„Table pour composer des Minuets et des Trios à la infinie” [[Maximilian Stadler|Maximiliana Stadlera]] należy do popularnych w Oświeceniu gier muzycznych (tzn. [[Musikalisches Würfelspiel]]), w których utwory składane były z losowanych wcześniej fragmentów (na zdjęciu pierwsze ze 176 taktów-fragmentów [[Menuet (muzyka)|menueta]]).]]
Niedookreśloność jest nieodłącznym elementem muzyk i znana była w pierwotnej muzyce pozaeuropejskiej{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|1983|s=15-16}}. Jednym z pierwowzorów aleatoryzmu była koncepcja ''elastic form'' autorstwa [[Henry Cowell|Henry'ego Cowella]]{{odn|Kowalska|2001|s=309}}. Termin ten pierwotnie odnosił się do [[Muzyka elektroniczna|muzyki elektronicznej]] [[Werner Meyer-Eppler|Wernera Meyera-Epplera]] i [[Herbert Eimert|Herberta Eimerta]], w której oznaczał „procesy, których przebieg jest w przybliżeniu ustalony w szczegółach jednak zależy od przypadku”{{odn|Michels|2003|s=553}}. Sam indeterminizm powstał jako odpowiedź na [[serializm]], jego teoretyczne uporządkowanie wraz z „realnym kształtem dźwiękowym, dającym wrażenie braku uporządkowania i statycznej monotonnej «tapety» brzmieniowej”{{odn|Kowalska|2001|s=315}}. [[Józef Michał Chomiński]] wiązał aleatoryzm z wykonawcami, którzy na własną rękę próbowali pokonywać trudności interpretacyjne w związku z postępującym skomplikowaniem zapisu muzycznego wobec iluzoryczności jego ścisłego wykonania, pragnącymi również przywrócenia ich aktywnego udziału w wykonaniu{{odn|Chomiński|1987|s=206}}. Częściowo aleatoryczny charakter posiada również nowoczesna [[polichronia]]{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|1983|s=54-55}}. Utwory aleatoryczne są z reguły jednoczęściowe – aleatoryczne [[Forma cykliczna|formy cykliczne]] oraz [[muzyka kameralna]] należą do rzadkości{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|1987|s=614}}. [[Peter Kolman]] dążył w swojej twórczości do integracji przeciwstawnych zjawisk, takich jak m.in. aleatoryzm oraz styl kompozytorski [[Edgar Varèse|Edgara Varèse'a]]{{odn|red. Dziębowska|1987|s=152}}.
 
== Rodzaje ==
* [[czas trwania dźwięku]] – np. „Music of Changes” Cage'a{{u|a}};
* [[Dynamika (muzyka)|dynamika]] – np. „Music of Changes” Cage'a{{u|a}}
* kolejność wykonania odcinków utworu{{refn|grupa=uwaga|est to tzw. aleatoryzm montażowy{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|1974|s=501, 503}} inspirowany możliwościami [[Montaż filmowy|montażu filmowego]]{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|1974|s=419}}. Niekiedy możliwe jest pominięcie niektórych fragmentów/części{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|19871983|s=16}}. W przypadku „Epifanie” [[Luciano Berio|Luciana Berio]] z 1961 część tekstów – stanowiących cytaty z literatury XX wieku – można umieścić w wybranym miejscu utworu{{odn|red. Dziębowska|1979|s=281}}.}} – np. [[Klavierstück (Stockhausen)|Klavierstück XI]] z 1956 [[Karlheinz Stockhausen|Karlheinza Stockhausena]], [[III Sonata fortepianowa (Boulez)|III Sonata fortepianowa]] z 1957 Pierre'a Bouleza, „Music for Piano” z 1956 oraz „Koncert fortepianowy” z 1958 Cage'a{{refn|grupa=uwaga|nazwa=b|Element uzależniony od losowego wyboru wykonawcy{{odn|Kowalska|2001|s=315}}.}};
* [[wysokość dźwięku]] – np. „Music of Changes” Cage'a{{u|a}};
* obsady wykonawczej – np. „Winter Music” Cage'a{{odn|Kowalska|2001|s=315}}, „Autumn '60” [[Cornelius Cardew|Corneliusa Cardewa]]{{odn|red. Dziębowska|1984|s=27}}.
* [[Henryk Mikołaj Górecki]]{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=333}};
* [[Renato de Grandis]]{{odn|red. Dziębowska|1987|s=446}} („Cadóre” z 1964{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=337}});
* [[Erhard Karkoschka]] („Vier„vier Stufen”stufen” z 1966{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=461}});
* [[René Koering]]{{odn|red. Dziębowska|1987|s=129}}{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=488}};
* [[Peter Kolman]]{{odn|red. Dziębowska|1987|s=152}} („Monumento per 6000000” z 1964{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=491}});
* [[Witold Lutosławski]] („[[Jeux vénitiens]]” z 1961, „[[Trois poèmes d’Henri Michaux]]” z 1963{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=543}}, „Preludia i fuga” z 1972{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=546}});
* [[Bruno Maderna]] („Aura” z 1972{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=549}});
* {{Cytuj książkę |tytuł = Encyklopedia Muzyczna PWM| wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne| tom = 2. Część biograficzna cd | inni = red. Elżbieta Dziębowska | miejsce = Kraków| rok = 1984| isbn = 8322401124| odn = {{odn/id|red. Dziębowska|1984}}}}
* {{Cytuj książkę |tytuł = Encyklopedia Muzyczna PWM| wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne| tom = 3. Część biograficzna efg | inni = red. Elżbieta Dziębowska | miejsce = Kraków| rok = 1987| isbn = 8322403445| odn = {{odn/id|red. Dziębowska|1987}}}}
* {{Cytuj książkę |tytuł = Encyklopedia Muzyczna PWM| wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne| tom = 5. Część biograficzna klł | inni = red. Elżbieta Dziębowska | miejsce = Kraków| rok = 1997| isbn = 8322433034| odn = {{odn/id|red. Dziębowska|1997}}}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Habela | imię = Jerzy | autor = Jerzy Habela | tytuł = Słowniczek muzyczny | wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne | miejsce = Kraków | data = 1988 | seria = Biblioteka Słuchacza Koncertowego. Seria Wprowadzająca | isbn = 8322403364 | odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | tytuł = Słownik łacińsko-polski według słowników Hermana Mengego i Henryka Kopii | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe | miejsce = Warszawa | data = 1986 | inni = oprac. [[Kazimierz Feliks Kumaniecki|Kazimierz Kumaniecki]] | odn = {{odn/id|oprac. Kumaniecki|1986}}}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Bender | imię = Eugenia | autor = Eugenia Bender | tytuł = Muzyka | wydawca = Wydawnictwa Naukowo-Techniczne | miejsce = Warszawa | data = 2002 | seria = Leksykon Ucznia | isbn = 8320427002| odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Michels | imię = Ulrich | autor = Ulrich Michels | tytuł = Atlas muzyki | wydawca = Prószyński i S-ka | miejsce = Warszawa | data = 2003 | isbn = 8372551588 | inni = tł. Piotr Maculewicz | tom = 2| odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Chomiński | imię = Józef | autor = Józef Chomiński | tytuł = Formy muzyczne | wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne | miejsce = Kraków | data = 1983 | isbn = 8322401760 | nazwisko2 = Wilkowska-Chomińska | imię2 = Krystyna | tom = 1 | tytuł tomu = Teoria formy, małe formy instrumentalne | odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Chomiński | imię = Józef | autor = Józef Chomiński | tytuł = Formy muzyczne | wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne | miejsce = Kraków | data = 1987 | isbn = 8322402937 | nazwisko2 = Wilkowska-Chomińska | imię2 = Krystyna | tom = 2 | tytuł tomu = Wielkie formy instrumentalne | odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = ReissChomiński | imię = Józef Władysław | autor = Józef Władysław ReissChomiński | tytuł = MałaFormy historia muzykimuzyczne | wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne | miejsce = Kraków | data = 1987 | isbn = 83-224-0104-38322402937 | rozdziałnazwisko2 = AleatoryzmWilkowska-Chomińska i| jegoimię2 granice= Krystyna | imię rtom = Józef Michał4 | nazwiskotytuł rtomu = ChomińskiOpera i dramat | odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Reiss | imię = Józef Władysław | autor = Józef Władysław Reiss | tytuł = Mała historia muzyki | wydawca = Polskie Wydawnictwo Muzyczne | miejsce = Kraków | data = 1974 | oclc = 830367068 | rozdział = Aleatoryzm i jego granice | imię r = Józef Michał | nazwisko r = Chomiński| odn = tak}}
* {{Cytuj pismo | nazwisko = Cichy | imię = Daniel | autor = Daniel Cichy | tytuł = Młodzi gniewni | czasopismo = Glissando | wolumin = 6 | strony = 14-18 | issn = 17334098 | data = 2005 | url = http://glissando.pl/tekst/mlodzi-gniewni-2/ | odn = tak}}
* {{Cytuj książkę | nazwisko = Kowalska | imię = Małgorzata | autor = Małgorzata Kowalska | tytuł = ABC historii muzyk | wydawca = Musica Iagellonica | miejsce = Kraków | data = 2001 | isbn = 8370991025 | odn = tak}}
24 158

edycji