Aleatoryzm: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 22 bajty ,  8 miesięcy temu
(+merytoryczne, +źródła/przypisy)
(’)
== Historia ==
[[Plik:Musikalisches Würfelspiel Stadler.png|thumb|450px|„Table pour composer des Minuets et des Trios à la infinie” [[Maximilian Stadler|Maximiliana Stadlera]] należy do popularnych w Oświeceniu gier muzycznych (tzn. [[Musikalisches Würfelspiel]]), w których utwory składane były z losowanych wcześniej fragmentów (na zdjęciu pierwsze ze 176 taktów-fragmentów [[Menuet (muzyka)|menueta]]).]]
Niedookreśloność jest nieodłącznym elementem muzyk i znana była w pierwotnej muzyce pozaeuropejskiej{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|1983|s=15-16}}. Jednym z pierwowzorów aleatoryzmu była koncepcja ''elastic form'' autorstwa [[Henry Cowell|Henry'egoHenry’ego Cowella]]{{odn|Kowalska|2001|s=309}}. Termin ten pierwotnie odnosił się do [[Muzyka elektroniczna|muzyki elektronicznej]] [[Werner Meyer-Eppler|Wernera Meyera-Epplera]] i [[Herbert Eimert|Herberta Eimerta]], w której oznaczał „procesy, których przebieg jest w przybliżeniu ustalony w szczegółach jednak zależy od przypadku”{{odn|Michels|2003|s=553}}. Sam indeterminizm powstał jako odpowiedź na [[serializm]], jego teoretyczne uporządkowanie wraz z „realnym kształtem dźwiękowym, dającym wrażenie braku uporządkowania i statycznej monotonnej «tapety» brzmieniowej”{{odn|Kowalska|2001|s=315}}. [[Józef Michał Chomiński]] wiązał aleatoryzm z wykonawcami, którzy na własną rękę próbowali pokonywać trudności interpretacyjne w związku z postępującym skomplikowaniem zapisu muzycznego wobec iluzoryczności jego ścisłego wykonania, pragnącymi również przywrócenia ich aktywnego udziału w wykonaniu{{odn|Chomiński|1987|s=206}}. Częściowo aleatoryczny charakter posiada również nowoczesna [[polichronia]]{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|1983|s=54-55}}. Utwory aleatoryczne są z reguły jednoczęściowe – aleatoryczne [[Forma cykliczna|formy cykliczne]] oraz [[muzyka kameralna]] należą do rzadkości{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|1987|s=614}}. [[Peter Kolman]] dążył w swojej twórczości do integracji przeciwstawnych zjawisk, takich jak m.in. aleatoryzm oraz styl kompozytorski [[Edgar Varèse|Edgara Varèse'aVarèse’a]]{{odn|red. Dziębowska|1987|s=152}}.
 
== Rodzaje ==
 
Indeterminizmowi mogą podlegać różne elementy kompozycji, m.in.{{odn|Kowalska|2001|s=314}}:
* [[Artykulacja (muzyka)|artykulacja]] – np. „Music of Changes”z 1951 [[John Cage|Johna Cage'aCage’a]]{{refn|grupa=uwaga|nazwa=a|Element uzależniony od rzutu kostką lub monetą{{odn|Kowalska|2001|s=314}}.}};
* [[czas trwania dźwięku]] – np. „Music of Changes” Cage'aCage’a{{u|a}};
* [[Dynamika (muzyka)|dynamika]] – np. „Music of Changes” Cage'aCage’a{{u|a}}
* kolejność wykonania odcinków utworu{{refn|grupa=uwaga|est to tzw. aleatoryzm montażowy{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|1974|s=501, 503}} inspirowany możliwościami [[Montaż filmowy|montażu filmowego]]{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|1974|s=419}}. Niekiedy możliwe jest pominięcie niektórych fragmentów/części{{odn|Chomiński|Wilkowska-Chomińska|1983|s=16}}. W przypadku „Epifanie” [[Luciano Berio|Luciana Berio]] z 1961 część tekstów – stanowiących cytaty z literatury XX wieku – można umieścić w wybranym miejscu utworu{{odn|red. Dziębowska|1979|s=281}}.}} – np. [[Klavierstück (Stockhausen)|Klavierstück XI]] z 1956 [[Karlheinz Stockhausen|Karlheinza Stockhausena]], [[III Sonata fortepianowa (Boulez)|III Sonata fortepianowa]] z 1957 Pierre'aPierre’a Bouleza, „Music for Piano” z 1956 oraz „Koncert fortepianowy” z 1958 Cage'aCage’a{{refn|grupa=uwaga|nazwa=b|Element uzależniony od losowego wyboru wykonawcy{{odn|Kowalska|2001|s=315}}.}};
* [[wysokość dźwięku]] – np. „Music of Changes” Cage'aCage’a{{u|a}};
* obsady wykonawczej – np. „Winter Music” Cage'aCage’a{{odn|Kowalska|2001|s=315}}, „Autumn '60”’60” [[Cornelius Cardew|Corneliusa Cardewa]]{{odn|red. Dziębowska|1984|s=27}}.
 
[[Witold Lutosławski]] wprowadził pojęcie ''aleatoryzmu kontrolowanego''{{refn|grupa=uwaga|Pojawiło się ono w dwuczęściowej audycji pt. „O roli elementu przypadku w technice kompozytorskiej”, która wyemitowana została w dniach 12 (cz. I) i 26 (cz. II) października 1965 w ramach cyklu „Horyzonty muzyki”{{odn|red. Patkowski, Skrzyńska|1970|s=4}}. Druk w periodyku [[Res Facta]] w 1967{{odn|Lutosławski|1967|s=36}}.}} „oznaczający ograniczony zakres działania przypadku. W myśl tej zasady kompozytor ustala architektonikę utworu oraz wszystkie jego jakości, z wyjątkiem synchronizacji jednocześnie wykonywanych partii wokalnych lub instrumentalnych granych ad libitum w ściśle określonym czasie. Swoboda dotyczy agogiki i rytmiki, zaś dzięki sprecyzowaniu pozostałych zasadniczych elementów dzieła muzycznego oraz formy, jakość brzmienia utworu jest zawsze podobna we wszystkich wykonaniach”{{odn|Kowalska|2001|s=316}}. Według [[Bogusław Schaeffer|Bogusława Schaeffera]] pierwszą kompozycją kontrolowanie aleatoryczną było „Ordini” [[Franco Donatoni|Franca Donatoniego]] z 1955{{odn|red. Dziębowska|1987|s=51}}.
* [[Earle Brown]] („Avaible Forms II” z 1962{{refn|grupa=uwaga|Utwór na dwóch dyrygentów i orkiestrę uznawany za „oryginalny jeśli nie pierwszy w ogóle model orkiestrowej muzyki w pełni aleatorycznej”{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=167}}.}}{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=167}});
* [[Sylvano Bussotti]] („Memoria” z 1962{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=189}});
* [[Cornelius Cardew]]{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=192}} („Third Orchestral Piece” z 1960{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=193}}, „Autumn '60”’60”{{odn|red. Dziębowska|1984|s=27}});
* [[Franco Donatoni]]{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=264}};
* [[Jean-Claude Éloy]] („Equivalences” z 1963{{refn|grupa=uwaga|Utwór na 18 instrumentów perkusyjnych, trzy grupy instrumentów dętych, fortepian, czelestę i harfę uznawany jest za „najbardziej reprezentatywne francuskie dzieło lat 60.”{{odn|red. Dziębowska|1987|s=19}}}}{{odn|Chylińska|Haraschin|Schaeffer|1991|s=291}});
131 248

edycji