Otwórz menu główne

Zmiany

Dodane 16 472 bajty ,  6 miesięcy temu
m
Wycofano edycje użytkownika 178.214.21.27 (dyskusja). Autor przywróconej wersji to Kenraiz.
{{Takson infobox
| nazwa = Lilia złotogłów
| obrazek = Illustration Lilium martagon0 clean.jpg
|systematyka_ref=<ref name=apweb>{{cytuj stronę |url=http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/ | tytuł=Angiosperm Phylogeny Website | data dostępu=2010-07-28 | autor = Stevens P.F. | rok=2001– | język=en}}</ref>
|domena=[[eukarionty]]
|królestwo=[[rośliny]]
|klad1= [[rośliny naczyniowe]]
|klad3= [[rośliny nasienne]]
|klasa= [[okrytonasienne]]
|klad5= [[jednoliścienne]]
|rząd = [[liliowce]]
|rodzina = [[liliowate]]
| rodzaj = [[lilia (roślina)|lilia]]
| gatunek = lilia złotogłów
| łacina = Lilium martagon
| autor = [[Karol Linneusz|L.]]
| cytat = [[Species Plantarum|Sp. Pl.]] 1753<ref name=grin>{{cytuj stronę|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?22185|tytuł=Lilium martagon|praca=Germplasm Resources Information Network (GRIN)|opublikowany=United States Department of Agriculture|język=en|data dostępu=2013-04-22}}</ref>
| synonim = <div class="reflist4" style="height: 90px; overflow: auto; padding: 3px" ><small>
* ''Lilium catanii'' Baker
* ''Lilium glabrum'' Spreng.
* ''Lilium hirsutum'' Mill.
* ''Lilium martagonum'' St.-Lag.
* ''Lilium milleri'' Schult.
* ''Lilium versicolor'' Salisb.
* ''Lilium verticillatum'' Gilib.
* ''Martagon sylvaticum'' Opiz
* ''Martagon montanum'' Fourr.</small><ref name="mansfeld">{{Cytuj książkę | autor = Rudolf Mansfeld, R. Büttner | tytuł = Mansfeld's Encyclopedia of Agricultural and Horticultural Crops: (Except Ornamentals) | wydawca = Springer Science & Business Media | data = 2001 | strony = 2292-2293 | isbn = 3540410171}}</ref><ref name=TPL>{{Cytuj stronę | tytuł = The Plant List | url = http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-279985| data dostępu = 2013-04-22}}</ref>
| wikispecies = Lilium martagon
| commons = Lilium martagon
}}
[[Plik:Lilium Martagon, Lai Blau.jpg|thumb|right|Kwiatostan]]
'''Lilia złotogłów''' (''Lilium martagon'' [[Karol Linneusz|L.]]) – [[gatunek (biologia)|gatunek]] [[bylina (botanika)|byliny]] z rodziny [[liliowate|liliowatych]] (''Liliaceae''). Występuje w [[Europa|Europie]] i [[Azja|Azji]]<ref name=grin/>. W [[Polska|Polsce]] jest rośliną dość rzadką i objęta jest ochroną prawną. Uznawana jest za „jedną z najpiękniejszych roślin” we florze polskiej<ref name="zuk"/>. Uprawiana jest też jako ozdobna, poza tym wykorzystywana jest jako roślina lecznicza.
 
== Rozmieszczenie geograficzne ==
Gatunek występujący na przeważającej części Europy z wyjątkiem [[Półwysep Skandynawski|Półwyspu Skandynawskiego]] i [[Wyspy Brytyjskie|Wysp Brytyjskich]] – od południowej [[Hiszpania|Hiszpanii]] po [[Kaukaz (region)|Kaukaz]] i [[Ural]]. Północna granica zasięgu przechodzi przez [[Polska|Polskę]]. Granica południowa biegnie przez [[Korsyka|Korsykę]], [[Apeniny]] i góry [[Półwysep Bałkański|Półwyspu Bałkańskiego]]<ref name=kvetena/>. W [[Azja|Azji]] zasięg występowania ciągnie się przez centralną część kontynentu przez wschodnią i zachodnią Syberię aż po północną [[Mongolia|Mongolię]] i prowincję [[Sinciang]] w [[Chiny|Chinach]]<ref name=grin/> oraz okolice jeziora [[Bajkał]] i [[Jakuck]]a na Syberii<ref name=kvetena/>.
 
W Polsce spotykana często w [[Sudety|Sudetach]] i [[Karpaty|Karpatach]]<ref name= Szafer>{{cytuj książkę|nazwisko=Szafer, Kulczyński, Pawłowski|tytuł= Rośliny polskie|wydawca=Państwowe Wydawnictwo Naukowe|miejsce=Warszawa|data=1969|strony=803}}</ref><ref name="zuk"/>, na niżu bardzo rzadka<ref name=Tatrzańskie>{{cytuj książkę|nazwisko=Radwańska-Paryska|tytuł=Rośliny tatrzańskie|wydawca=Wydawnictwa Szkolne i pedagogiczne|miejsce=Warszawa|data=1988|strony=134|isbn=83-02-00872-9}}</ref>, zwłaszcza w części północno-zachodniej<ref name="zuk"/>.
Gatunek [[introdukcja|introdukowano]] we wschodnich prowincjach Kanady<ref name=USDA>{{cytuj stronę |url=http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=LIMA8| tytuł=USDA Plants| data dostępu=2013-04-16 | autor = Farrell W. | rok=2001– | język=en}}</ref>.
 
== Morfologia ==
[[Plik:Türkenbund Lilie, Lilium martagon.JPG|thumb|Kwiat]]
; Organy podziemne: [[Cebula (botanika)|Cebula]] jajowata o długości 3–5 cm i szerokości 2–3 cm<ref name="kvetena">{{Cytuj książkę | autor = Jitka Štěpánková | tytuł = Květena České Republiky 8 | wydawca = Academia | miejsce = Praga | data = 2010 | strony = 425-426 | isbn = 978-80-200-1824-3}}</ref> (według niektórych źródeł o średnicy do 8 cm<ref name="grabowska">{{Cytuj książkę | tytuł = Grabowska Beata, Kubala Tomasz | wydawca = Lilie | miejsce = Poznań | data = 2010 | strony = 46 | isbn = 978-83-7506-506-0}}</ref>) złożona z licznych, złocistożółtych łusek ustawionych dachówkowato<ref name="piekos">{{Cytuj książkę | autor = Piękoś-Mirkowa Halina, Mirek Zbigniew | tytuł = Rośliny chronione | wydawca = Multico Oficyna Wydawnicza | miejsce = Warszawa | data = 2006 | strony = 204 | isbn = 83-7073-444-8}}</ref>. Znajduje się na głębokości 10–20 cm pod powierzchnią gruntu<ref name=kvetena/>.
; [[Łodyga]]: Nierozgałęziona, sztywna, naga lub owłosiona, wysoka od 40 do 150 cm<ref name="grabowska"/>. Zielona, czasem czerwono nabiegła, w dole bezlistna<ref name=kvetena/>.
; [[Liść|Liście]]: Liście siedzące, środkowe zebrane po 4–8 w nibyokółki, górne skrętoległe. Blaszka [[kształt liścia|eliptycznie lancetowata]], całobrzega<ref name="grabowska"/>, na szczycie zaostrzona<ref name=kvetena/> szeroka na 2–5 cm, długa zwykle 8 do 12 cm, czasem do 16 cm<ref name="grabowska"/>. Wiązki przewodzące wyraźnie widoczne w liczbie od 7 do 11<ref name="grabowska"/><ref name="zuk">{{Cytuj książkę | autor = Leokadia Witkowska-Żuk | tytuł = Atlas roślinności lasów | wydawca = Multico Oficyna Wydawnicza | miejsce = Warszawa | data = 2008 | strony = 447 | isbn = 978-83-70-73-649-1}}</ref>.
; [[Kwiat]]y: [[Kwiatostan]] na szczycie łodygi stanowi luźne [[grono]] składające się z 3–10, rzadko do 20 kwiatów. Kwiaty na długich (od 2,5 do 4 cm, rzadziej do 6 cm<ref name=kvetena/>), łukowato wygiętych ku dołowi [[szypułka]]ch (w czasie owocowania odstających lub podnoszących się<ref name=kvetena/>). [[Okwiat]] nie zróżnicowany na [[kielich (botanika)|kielich]] i [[korona kwiatu|koronę]], sześciolistkowy, o średnicy 3–6 cm. Jego listki najczęściej mają barwę brudnoróżowoczerwoną i są ciemnopurpurowo nakrapiane. Osiągają do 3 do 4,5 cm długości, są mięsiste i odwinięte ku górze<ref name="grabowska"/>. Ze środka wystaje [[słupek]] o trójkanciastym [[znamię (botanika)|znamieniu]]<ref name="zuk"/> otoczony przez sześć pręcików o dużych, purpurowoczerwonych lub żółtych [[pylnik]]ach<ref name="piekos"/>, przyrośniętych środkiem do nitki<ref name="zuk"/>. Nitki o długości 1,8 do 3 cm<ref name=kvetena/>. W miarę dojrzewania listki okwiatu odginają się coraz mocniej na zewnątrz, aż zawinięte dotkną nasady kwiatu. Środkiem każdego płatka biegnie rynienka, wypełniona [[nektar (botanika)|nektarem]]<ref name="podbielkowscy">{{Cytuj książkę | autor = Zbigniew Podbielkowski, Maria Podbielkowska | tytuł = Przystosowania roślin do środowiska | wydawca = Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne | miejsce = Warszawa | data = 1992 | strony = 410, 424 | isbn = 83-02-04299-4}}</ref>.
: W podziale kwiatów lilii stosowanym w ogrodnictwie, kwiaty lilii złotogłów zaliczane są do turbanowych<ref name="mynett_1982"/>.
; [[Owoc]]e: Duże (do 3 cm długości i ponad 2 cm szerokości<ref name=kvetena/>), trójkątnokuliste [[Torebka (botanika)|torebki]] pękające trzema szparami<ref name="piekos"/>. Zawierają płaskie, ciemnożółte, szeroko oskrzydlone [[nasiono|nasiona]]<ref name="piekos"/> o szerokości 4,2 do 5,3 mm<ref name=kvetena/>.
 
== Biologia i ekologia ==
; Rozwój: [[Bylina (botanika)|Bylina]]. [[Geofity cebulowe|Geofit cebulowy]]. Roślina kwitnie od końca czerwca do lipca<ref name="grabowska"/><ref name="zuk"/> lub połowy sierpnia<ref name="Świat roślin">{{cytuj książkę|nazwisko=Cervenka, Ferakova, Haber|tytuł=Świat roślin skał i minerałów |wydawca=PWRiL |miejsce=Warszawa |data=1982 |strony=326|isbn=83-09-00462-1}}</ref>. Kolorowe plamki na listkach okwiatu spełniają funkcję wskaźników, które nakierowują [[owady]] w odpowiednie miejsce, w fazie czynności prowadzących do zapylenia kwiatu<ref name=szafer/>. Roślina wabi owady nie tylko dużymi i barwnymi kwiatami, ale również zapachem. Szczególnie intensywnie pachnie wieczorem i nocą. Dostęp do nektaru mają tylko [[owady]] długotrąbkowe, dlatego kwiaty lilii zapylane są tylko przez [[motyle]] dzienne i nocne, głównie z rodziny [[zawisakowate|zawisakowatych]], m.in. przez [[fruczak gołąbek|fruczaka gołąbka]]<ref name=szafer/>. Ponieważ okwiat jest gładki i śliski kwiaty zapylane są głównie przez owady w locie<ref name="podbielkowscy"/>. Jeśli jednak z jakichś powodów (np. długotrwała zła pogoda) nie dojdzie do [[zapylenie krzyżowe|zapylenia krzyżowego]], roślina dość łatwo może zapylić się własnym pyłkiem ([[słupek]] może zmienić położenie w kwiecie i tak zbliżyć [[Znamię (botanika)|znamię]] do [[Pręcik (botanika)|pręcików]] że dojdzie do [[Autogamia|autogamii]]<ref name=szafer>{{cytuj książkę |nazwisko=Szafer |imię= Władysław |tytuł= Kwiaty i zwierzęta |url= |data= |rok=1969 |miesiąc= |wydawca= Państwowe Wydawnictwo Naukowe |miejsce= Warszawa |strony= 64, 217-218 |rozdział= |adres rozdziału=}}</ref>) i również wytworzyć nasiona, jednak gorszej jakości<ref>{{cytuj książkę|imię=Tadeusz |nazwisko=Traczyk |tytuł=Rośliny lasu liściastego |miejsce=Warszawa |rok=1959 |wydawca=PZWS}}</ref>. Nasiona rozsiewane są przez wiatr. Kiełkowanie jest [[Kiełkowanie hipogeiczne|hipogeiczne]], powolne<ref name="mynett_1982"/>. Jesienią siewka formuje podziemną, drobną cebulę. W kolejnym roku młoda roślina rozwija nad powierzchnią tylko pojedynczy liść<ref name="mynett_1982"/>.
 
: Gatunek rozmnaża się także wegetatywnie za pomocą cebulek powstających u nasady starej [[Cebula (botanika)|cebuli]]<ref name="piekos"/>, a w ogrodnictwie często także z [[sadzonka|sadzonek]] łuskowych (łesek cebulowych). Rozmnażanie wegetatywne odgrywa mniejszą rolę w uprawie tego gatunku niż siew nasion<ref name="mynett_1982"/>.
 
; [[Siedlisko (biologia)|Siedlisko]]: Rośnie w miejscach półcienistych, na glebach piaszczysto-gliniastych i gliniastych świeżych, zasobnych w substancje mineralno-próchniczne, o zróżnicowanym składzie granulometrycznym – od piasków luźnych, piasków gliniastych mocnych po glinę ciężką<ref name= truchan>{{cytuj stronę |url =http://apsl.edu.pl/spb/pliki/nr7/117_truchan.pdf |tytuł = Słupskie Prace
Biologiczne |data dostępu = 2013-06-06 | autor = Mariola Truchan, Zbigniew Sobisz | praca = Nowe stanowiska Lilium martagon na Pomorzu Środkowym |data = 2010-07 |język = pl}}</ref>, o odczynie obojętnym lub zasadowym<ref name="zuk"/>. Spotykana w rzadkich, widnych [[las]]ach, głównie [[grąd]]ach (zwłaszcza [[grąd subkontynentalny|subkontynentalnym]]<ref name="zuk"/>) i [[buczyna]]ch<ref name="piekos"/>, zwłaszcza nawapiennych, [[Buczyna storczykowa|storczykowych]]<ref name="zuk"/>, poza tym w [[Dąbrowa świetlista|dąbrowach świetlistych]], kwaśnych dąbrowach podgórskich i borach mieszanych<ref name="zuk"/>, a poza lasami w zaroślach, wśród [[ziołorośla|ziołorośli]] i traworośli<ref name="zuk"/><ref name=kvetena/>. W górach w wyższych położeniach w zaroślach [[Kosodrzewina|kosodrzewiny]]<ref name="piekos"/> oraz na [[Hala (pasterstwo)|halach]], na trawiastych miejscach wśród skał<ref name=kvetena/>.
 
: W [[Typ siedliskowy lasu|typologii siedlisk leśnych]] uznawana jest za charakterystyczną dla [[Las mieszany górski świeży|lasu mieszanego górskiego świeżego]] (LMGśw) i [[Las mieszany świeży|lasu mieszanego świeżego]] (LMśw)<ref>{{Cytuj książkę | autor = Tadeusz Henryk Puchalski | tytuł = Rośliny siedlisk leśnych w Polsce | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | miejsce = Warszawa | data = 2004 | strony = 135 | isbn = 83-09-01822-3}}</ref>.
 
; [[Fitosocjologia]]: W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych Europy Środkowej [[gatunek charakterystyczny]] dla O. ''[[Fagetalia]]''<ref>Matuszkiewicz Władysław. ''Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski''. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa, 2006. {{ISBN|83-01-14439-4}}.</ref>.
 
; [[Genetyka]]: Liczba [[chromosom]]ów 2n=24<ref name=tropicos>{{cytuj stronę | url =http://www.tropicos.org/Name/18400284?projectid=9 | tytuł =IPCN Chromosome Reports| data dostępu = 2013-06-06| praca = Lilium martagon| język = en}}</ref><ref name=kvetena/>.
 
== Systematyka i zmienność ==
W tradycyjnym podziale lilii Combera z 1949 lilia złotogłów zaliczana jest do zespołu I obejmującego krzyżujące się między sobą gatunki takie jak: [[lilia Hansona]] ''Lilium hansonii'', [[lilia medeolowata]] ''L. medeoloides'', [[lilia dwurzędowa]] ''L. distichum'' i [[lilia tsingtaueńska]] ''L. tsingtauense''. [[Mieszaniec|Mieszańce]] uzyskano także z [[lilia bulwkowata|lilią bulwkowatą]] ''L. bulbiferum'' oraz z [[lilia drobna|lilią drobną]] ''L. pumilum''<ref name="mynett_1982">{{Cytuj książkę | autor = Kazimierz Mynett | tytuł = Lilie | wydawca = Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne | miejsce = Warszawa | data = 1982 | strony = 21, 27, 101-104 | isbn = 83-09-01528-3}}</ref>.
 
Odmiany ozdobne:
* ''Lilium martagon'' 'Album' – kwiaty woskowobiałe, [[kultywar]] nieco niższy od form dzikich, osiąga do 120 cm.
 
== Nazewnictwo ==
Łacińska nazwa gatunkowa – ''Lilium martagon'' – pochodzi z języka greckiego. W Starożytnej Grecji wierzono, że kwiaty lilii powstały z mleka uronionego przez Herę, roślinę nazwali więc ''leirion'' czyli cienka, delikatna. Drugi człon nazwy – ''martagon'' – oznaczała w alchemii roślinę poświęconą Marsowi. Polski człon nazwy – [[złotogłów]] – nawiązuje do cennego materiału<ref name= TPP>{{cytuj książkę|nazwisko=Szczygielski M.|tytuł=Tajemnice Polskiej Przyrody|wydawca=De Agostini Polska|miejsce=Warszawa|data=2006|isbn=83-7398-708-8}}</ref>. Zwana też leliwą<ref>Erazm Majewski: ''Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich'', Warszawa 1891.</ref>, górale nazywają ją lelują<ref name= Minikompendium/>, a gwarowo określana jest też mianem „janowej lilii”<ref>{{cytuj książkę|autor=[[Jadwiga Waniakowa]]|tytuł=Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim|wydawca=Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego|miejsce=Kraków|data=2012|strony=69|isbn=978-83-233-3429-3}}</ref>.
 
== Zagrożenia i ochrona ==
Ze względu na efektowne kwiaty gatunek zagrożony jest z powodu zrywania ich do bukietów oraz przesadzania roślin ze stanowisk naturalnych do ogrodów. Stanowiskom zagraża też zamiana drzewostanów liściastych na iglaste<ref name="piekos"/>. Roślina jest też chętnie zjadana przez [[sarna europejska|sarny]] i inne ssaki przeżuwające<ref name="zuk"/>. Lilia złotogłów objęta jest w Polsce [[ochrona gatunkowa roślin|ochroną ścisłą]] od 1946 roku<ref name= truchan/><ref name=rozp2014>Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 9 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej roślin ({{Dziennik Ustaw|2014|1409}})</ref>.
 
== Zastosowanie ==
Cebulki zawierają sporą ilość skrobi, dlatego dawniej uchodziły za przysmak w każdej postaci: surowej, gotowanej i pieczonej. W postaci suszonej i mielonej wraz z [[pałka szerokolistna|pałką szerokolistną]] i korzeniami [[łączeń baldaszkowy|łącznia baldaszkowatego]] uchodziły za swego rodzaju mąkę.
 
W Niemczech uprawiana była także jako roślina lecznicza. W Rosji stosowana byłą w leczeniu zapalenia wątroby<ref name="mansfeld"/>.
 
== Uprawa ==
Gatunek wymaga podłoża zdrenowanego, alkalicznego, optymalnie z udziałem ściółki leśnej<ref name="mynett_1982"/>.
 
== Obecność w kulturze i symbolice ==
Jest częstym motywem w sztuce ludowej [[Podhale|Podhala]]<ref name= Minikompendium>{{cytuj książkę|nazwisko=Dzwonkowski J.|tytuł=Minikompendium Przyroda Polska|wydawca=Mozaika|miejsce=Warszawa|data=2004|strony=80|isbn=83-89200-84-8}}</ref>, szczególnie w rzeźbie góralskiej.
 
== Przypisy ==
{{Przypisy}}
 
[[Kategoria:Liliowate]]
[[Kategoria:Rośliny chronione]]