Otwórz menu główne

Zmiany

1 akapit
'''Apocalypsis cum figuris''' – ostatni spektakl [[Teatr Laboratorium|Teatru Laboratorium]] wyreżyserowany przez [[Jerzy Grotowski|Jerzego Grotowskiego]]. Pierwszy zamknięty pokaz miał miejsce we [[Wrocław|Wrocławiu]] [[19 lipca]] [[1968]], a oficjalna otwarta premiera 11 lutego 1969. Scenariusz: Jerzy Grotowski, kostiumy i projekt plakatu: [[Waldemar Krygier]]. Spektakl wystawiany w trzech kolejnych wersjach między 1968 a 1980 rokiem. Ostatnie przedstawienie odbyło się we Wrocławiu 11 maja 1980 roku.
{{Spektakl infobox
|nazwa = [[Książę Niezłomny]]
|grafika =
|opis grafiki =
|reżyseria = [[Jerzy Grotowski]]
|scenariusz = Jerzy Grotowski
|główne role =
|muzyka =
|dekoracje i kostiumy = [[Jerzy Gurawski]], [[Waldemar Krygier]]
|typ spektaklu = [[dramat]]
|język = polski
|data premiery = 25 kwietnia 1965
|miejsce premiery = [[Teatr Laboratorium]], Wrocław
|ostatni pokaz =
}}
'''Książę Niezłomny''' – spektakl [[Teatr Laboratorium|Teatru Laboratorium]] w reżyserii [[Jerzy Grotowski|Jerzego Grotowskiego]] wg dramatu ''[[Książę Niezłomny]]'' [[Pedro Calderón de la Barca|Pedra Calderóna de la Barca]] w swobodnym [[Książę Niezłomny. Z Calderona de la Barca. Tragedia we trzech aktach|przekładzie]] [[Juliusz Słowacki|Juliusza Słowackiego]]. Premiera odbyła się w siedzibie zespołu we [[Wrocław]]iu [[25 kwietnia]] [[1965]] roku (premiera zamknięta miała miejsce 20 kwietnia). Było to pierwsza prezentacja po przenosinach zespołu z Opola do Wrocławia oraz związanym z tym rozszerzeniem nazwy teatru na Teatr Laboratorium 13 Rzędów – Instytut Badań Metody Aktorskiej<ref>{{Cytuj |autor = Encyklopedia teatru polskiego |tytuł = Książę Niezłomny |data dostępu = 2019-03-14 |opublikowany = Encyklopedia teatru polskiego |url = http://encyklopediateatru.pl/przedstawienie/4167/ksiaze-niezlomny |język = pl}}</ref>. Pracę nad ''Księciem Niezłomnym'' rozpoczęto w Opolu wiosną 1964 roku. Przebiegała ono dwutorowo: Grotowski osobno pracował z całym zespołem, a indywidualnie z odtwórcą głównej roli Don Fernanda [[Ryszard Cieślak|Ryszardem Cieślakiem]], czego efektem był [[akt całkowity]]. Przedstawienie, a przede wszystkim rolę Cieślaka, uznano za ucieleśnienie [[Metoda Grotowskiego|metody Grotowskiego]]<ref>Beata Baczyńska: ''Wstęp'', [w:] Pedro Calderón de la Barca/Juliusz Słowacki: ''El príncipe constante/Książę Niezłomny,'' wstęp i opracowanie Beata Baczyńska, Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Wrocław 2009, s. 7.</ref> . Spektakl rozsławiały także zdjęcia i opisy zamieszczone w książce ''[[Ku teatrowi ubogiemu]]'' (''Towards a Poor Theatre'', 1965). Przedstawienie zyskało status legendy i ikony rewolucji teatralnej i aktorskich osiągnięć zespołu kierowanego przez Grotowskiego.
 
== Obsada ==
Niezmieniona obsada we wszystkich wersjach. Daty premier: 11 lutego 1969 (I), czerwiec 1971 (II), 23 października 1973 (III).
W ciągu kolejnych lat prezentowania spektaklu w obsadzie zachodziły zmiany, skutkujące powstaniem kolejnych wariantów: I (premiera zamknięta: 20 kwietnia 1965, otwarta 25 kwietnia 1965), II (premiera 14 października 1965), III (premiera 19 marca 1968).
 
Szymon Piotr: [[Antoni Jahołkowski]]
Obsada (jeśli nie zaznaczono wariantu, aktor grał we wszystkich trzech wersjach):
 
* Książę Niezłomny/Don FernandCiemny:  [[Ryszard Cieślak]]
* Feniksana: [[Rena Mirecka]]
* Król: [[Antoni Jahołkowski]]
* Don Henryk: [[Gaston Kulig]] (I), [[Stanisław Scierski]] (II, III)
* Tarudant: [[Maja Komorowska]] (I, II), [[Zygmunt Molik]] (III)
* Mulej: [[Mieczysław Janowski (aktor)|Mieczysław Janowski]] (I, II), [[Zbigniew Cynkutis]] (III)<ref>Zbigniew Osiński: ''Grotowski i jego Laboratorium'', PIW 1980, s. 357-380. </ref>
 
Judasz: [[Zygmunt Molik]]
== Przebieg scen ==
''Książę Niezłomny'' Pedra Calderóna w parafrazie Słowackiego mówi o męczeństwie za wiarę. Grotowski zaproponował dość wierną adaptację z wyraźnie zaznaczonym wątkiem męczeńskim. Reżyser zachował kolejność scen i całość dialogów, wykreślił jedynie sceny walki Maurów z chrześcijanami – na scenie pada prawie dwie trzecie tekstu dramatu. Nieliczne fragmenty kwestii poszczególnych bohaterów przeniesione były na inne osoby. Przebieg scen, pokazujący sposób „montowana” spektaklu przez Grotowskiego, opisał [[Ludwik Flaszen]] w tekście ''Książę Niezłomny. Przebieg scen'', zamieszczonym w programie spektaklu<ref>Ludwik Flaszen: ''Grotowski & Company. Źródła i wariacje'', wstęp Eugenio Barba, Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Wrocław 2014, s. 92–96.</ref>.
 
Łazarz: [[Zbigniew Cynkutis]]
Spektakl zaczynał się od wejścia dworu ubranego w ciemne sędziowskie togi. Chór osaczał ubranego w białą koszulę więźnia – Don Henryka – i stawiał na podeście, pełniącym rolę stołu operacyjnego. Po różnorakich działaniach chóru (np. taniec do melodii ''Przepióreczki'', corrida, pochód kalek oczekujących uleczenia) Don Henryk symbolicznym gestem został wykastrowany przez córkę króla Feniksanę, następnie ubrany w togę, upodobniony do dworu i włączony do jego grona. Następnie do sali tortur, będącej zarazem salą „teatru anatomicznego”, wbiegał drugi więzień – Don Fernand, odziany tylko w białą przepaskę na biodrach. Dwór powtarzał serię działań przygotowujących do ceremonii kastracyjnej. Gdy Feniksana miała go analogicznym gestem wykastrować, on przerywał jej, czule i łagodnie głaszcząc po głowie. W ten sposób Don Fernand odmawiał przekształcenia w członka dworu i tym samym wydawał się na mękę<ref>{{Cytuj |autor = |tytuł = Książę Niezłomny |data = |data dostępu = 2019-03-15 |opublikowany = grotowski.net |url = http://www.grotowski.net/encyklopedia/ksiaze-niezlomny}}</ref>.
 
Maria Magdalena: Elizabeth Albahaca/[[Rena Mirecka]]
Monologi Księcia wypracowane zostały podczas indywidualnej pracy Cieślaka z Grotowskim. W swoim pierwszym monologu Don Fernand stał wyprostowany na podeście – odmawiał Maurom oddania Ceuty , która miała być ceną za jego wolność, i wybierał męczeństwo. Rozpoczynała się sekwencja scen nawiązujących do ikonografii pasyjnej: poniżenie i przyjęcie Krzyża (Książę kładł się w pozycji Ukrzyżowanego), biczowanie, któremu towarzyszyła Litania do Najświętszej Marii Panny, sceny męki będące zarazem scenami spowiedzi (Ecce Homo tworzone przez Feniksanę, która klękała i mówiła mea culpa) i rozgrzeszenie (pukanie po scenie Piety). Po drugim monologu zakończonym atakiem przedśmiertnych drgawek dwór ssał krew i spożywał ciało Księcia za pomocą gestów przypominających przyjmowanie Komunii Świętej w czasie katolickiej mszy. Z tą „Komunią” skontrastowana została długa scena walki między Don Henrykiem a Królem i Feniksaną o to, kto będzie miał nowego świętego dla siebie.
 
Jan: Stanisław Scierski
W trakcie trzeciego monologu Księcia Cieślak docierał do punktu kulminacyjnego swego aktorskiego czynu. Na planie akcji dramatu Calderona/Słowackiego ta scena jest monologiem umierającego bohatera, a na planie dramaturgii ciała jawiła się jako odpowiednik Zmartwychwstania i Wniebowstąpienia. Finał stanowiła agonia Don Fernanda – jego ciałem wstrząsały przedśmiertne drgawki, ale realność śmierci niweczył pełen siły i radości niesamowity śmiech aktora. Dwór formował procesję i opuszczał przestrzeń gry, pozostawiając na drewnianej skrzyni nakryte czerwonym płaszczem ciało męczennika.
 
== Próby ==
Nie było wyjścia do oklasków ani innych konwencjonalnych znaków zakończenia przedstawienia – ciało księcia pozostawało nieporuszone do chwili, gdy ostatni widz opuścił salę.
Praca nad ostatecznym kształtem spektaklu przebiegała w trzech etapach. Początkowo zespół pracował nad dramatem ''[[Samuel Zborowski (dramat)|Samuel Zborowski]]'' [[Juliusz Słowacki|Juliusza Słowackiego]] (grudzień 1965 – lato 1966), stosując metodę etiud i improwizacji pod kierunkiem Grotowskiego, wspieranego przez kierownika literackiego teatru, Ludwika Flaszena. Antoni Jahołkowski zaproponował postać przypominającą popa, a Grotowski dołączył do scenariusza tekst Wielkiego Inkwizytora z ''[[Bracia Karamazow|Braci Karamazow]]'' [[Fiodor Dostojewski|Fiodora Dostojewskiego]]. Pod wpływem improwizacji Jahołkowskiego – powstałej z „prowokacji”, do której aktora namówił Grotowski – zespół rozpoczął pracę nad [[Ewangelia|Ewangeliami]], w efekcie której powstały dwa różne pokazy pracy otwarte dla publiczności (pierwszy 20 marca 1967). Próba do spektaklu zatytułowanego ''Apocalypsis'' ''cum figuris'' odbyła się 7 kwietnia 1968<ref>Adela M. Karsznia: ''Teatr Laboratorium w latach 1965–1970'', rozprawa doktorska obroniona pod kierunkiem prof. Janusza Deglera w 2009 roku w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego.</ref>. Pracowano nad ogromnym materiałem aktorskim, który prezentowano w trakcie zamkniętych pokazów (pierwszy 19 lipca 1968). Tytuł odnosi się do świętych pism żydowskich i chrześcijańskich pierwszych wieków, w szczególności do [[Apokalipsa św. Jana|Apokalipsy św. Jana]]. Na finalny scenariusz składają się cytaty z [[Ewangelia Jana|Ewangelii św. Jana]], [[Ewangelia Łukasza|św. Łukasza]], św. [[Ewangelia Mateusza|Mateusza]], Apokalipsy, [[Księga Hioba|Księgi Hioba]], Psalmów, Pieśni nad Pieśniami, ''Braci Karamazow'' Dostojewskiego, poematów [[T.S. Eliot|T.S. Eliota]] ''Popielec'' i ''[[Ziemia jałowa]]'' oraz z tekstów [[Simone Weil]]<ref>{{Cytuj |tytuł = „Apocalypsis cum figuris”. Radykalne wyzwanie Ciemnego i jego wygnanie ze współczesnego świata w Teatrze Laboratorium Jerzego Grotowskiego |data = 2013-06-16 |data dostępu = 2019-06-06 |opublikowany = grotowski.net |url = http://www.grotowski.net/performer/performer-6/apocalypsis-cum-figuris-radykalne-wyzwanie-ciemnego-i-jego-wygnanie |język = pl}}</ref>.
 
== Tematyka spektaklu ==
== Scenografia, kostiumy i ruch sceniczny ==
Mała grupa ludzi leży zamroczona snem po całonocnej zabawie i orgii. Jeden z uczestników, nadal podchmielony po nocnej zabawie, nakłania grupę do zaimprowizowania spektaklu o niewinnym Odkupicielu i powtórnym przyjściu Chrystusa. Przyjmują imiona postaci z Pisma Świętego: Szymon Piotr, Maria Magdalena, Jan, Łazarz, Judasz i Niewinny (nazywany Ciemnym – od koloru stroju, czyli czarnego płaszcza narzuconego na nagie ciało, oraz Ociemniały – od laski, którą się podpiera; widzący świat inaczej od innych). Ciemny to prosty wiejski głupek, w  prawosławiu „szaleńca Boży”. Grupa pogardza wysiłkami i ofiarą Niewinnego. Na zakończenie Szymon Piotr, słowami Wielkiego Inkwizytora Dostojewskiego przeciw Chrystusowi, który powrócił, wypędza Niewinnego: „Idź i nie przychodź więcej”. Teatr prawdy, przekształcenie okrutnej i szyderczej gry w nawrócenie i uświęcenie kończy się fiaskiem[[:Plik:///D:/Users/IJG/Desktop/Acf-wiki.docx#%20ftn3|[3]]].
Przestrzeń gry była otoczona ponaddwumetrową palisadą zbudowaną przez [[Jerzy Gurawski|Jerzego Gurawskiego]], na której siedzieli widzowie niewidoczni dla aktorów. Scenografia przedstawiała opozycję Dwór – Książę. Don Fernand przez większą część przedstawienia przebywał w centrum pola gry na prostokątnym drewnianym podeście pełniącym rolę ołtarza/grobu. Dwór krążył wokół podwyższenia zgodnie ze ściśle określoną partyturą ruchową, której dominantą było wyobrażenie stada ptaków. Motywy ptasie pojawiały się zarówno w kompozycjach ruchowych, gestach, jak i przywoływanych pieśniach (np. ''Uciekła mi przepióreczka''). Chór ubrany był w ciemne stroje, częściowo stylizowane na militarne (wysokie wojskowe buty), natomiast Książę ukazywał się jako niemal nagi i bezbronny, odziany tylko w biały zawój na biodrach, a w finale przykryty czerwonym płaszczem. Sztuczne gesty i zachowania, niezwykle szybkie wypowiadanie tekstu (Grotowski chciał wymusić na polskim języku sposób artykulacji typowy dla języka hiszpańskiego), kontrasty wysokości głosu podczas dialogów – wszystko to budowało poczucie fałszu, konwenansu<ref>{{Cytuj |autor = Encyklopedia teatru polskiego |tytuł = Książę Niezłomny |data dostępu = 2019-03-15 |opublikowany = Encyklopedia teatru polskiego |url = http://encyklopediateatru.pl/przedstawienie/4167/ksiaze-niezlomny |język = pl}}</ref>. Wszystkie kontrastujące ze sobą zachowania i cechy dworu i Księcia wyraźnie akcentowały niezwykłość obecności i postawy Don Fernanda.
 
== Przebieg sceny ''Chleb życia'' ==
== Akt całkowity ==
Najczęściej przywoływana jest scena początkowa spektaklu, nazwana ''Chleb życia''. Jan, na kolanach, przesuwa się na środek sali i zwraca się do Marii Magdaleny z naciskiem: „Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam. Jeśli byście nie jedli syna człowieczego i nie pili krwie jego, nie będziecie mieli żywota w sobie”''.'' Maria Magdalena zaprzecza mu. Jan wyciągniętym palcem kreśli znak krzyża na ziemi pomiędzy nimi, mówiąc: „Albowiem ciało moje prawdziwie jest pokarm, a krew moja prawdziwie jest napój”. Maria Magdalena prędko podchodzi i klęka przed nim, a potem delikatnymi ruchami rozkłada chleb i nóż na białej serwecie między nimi. Jan gwałtownym ruchem zdziera marynarkę, wykonuje gest, jakby się onanizował jego ciałem szarpią spazmy. Podnosi dłoń do ust i sączy nasienie, za drugim razem oferując zawartość dłoni Marii Magdalenie. Ta sięga po nią łapczywie i opróżnia ją. Rzucając się na niego, Maria Magdalena powtarza jego gesty. Podnosi dłoń ku jego ustom i zmusza go do wypicia zawartości. Maria Magdalena sięga po nóż. Wkłada go w dłoń Jana i pcha ją w stronę genitaliów. Jan odpycha Marię Magdalenę, odrzuca nóż na podłogę. Chwyta chleb i pada twarzą w dół. Wpycha chleb między nogi, jego ciałem szarpią spazmy. Maria Magdalena próbuje okładać Jana serwetą. Odbywa się krótka, gwałtowna walka, oboje padają na podłogę. Jan strąca ją i przekręca się na plecy, a jego ciało wygina się w łuk wokół chleba. Kobieta odciąga od niego chleb i wbija nóż w bochenek. Za każdym razem ciało Jana napina się jak w agonii i rozlega się jego krzyk. Zapada kilkusekundowa pauza, po czym Szymon Piotr delikatnie odbiera chleb i nóż z rąk Marii Magdaleny i odkłada je z powrotem na serwetę[[:Plik:///D:/Users/IJG/Desktop/Acf-wiki.docx#%20ftn4|[4]]].
Punkt kulminacyjny – w postaci aktu całkowitego – Cieślak osiągał w trakcie trzeciego monologu. Propozycja Grotowskiego była próbą zjednoczenia czasu podmiotu w czasie kosmologicznym, wynikającą z podjęcia niezwykle precyzyjnej partytury działań<ref>{{Cytuj |autor = |tytuł = Książę po – nie – w – czasie |data = 2012-06-30 |data dostępu = 2019-03-15 |opublikowany = www.grotowski.net |url = http://www.grotowski.net/node/2560,%20http://www.grotowski.net/performer/performer-4/ksiaze-po-nie-w-czasie |język = pl}}</ref>, której podłożem było erotyczne, a zarazem ekstatyczne, doświadczenie Cieślaka z czasów młodości. Gra aktorska, choć wypracowana precyzyjnie podczas prób i kolejnych repetycji, choć poddana niezwykle precyzyjnemu rygorowi partytury, za każdym razem miała pozostać żywym działaniem, odbywającym się tu i teraz, a nie powtórzeniem. Przez pogłębienie metody działań fizycznych Cieślak dotarł do impulsów i doświadczeń tak głębokich i silnych, że dochodziło do aktu transgresji. Cieślak komentował akt całkowity tak<ref>Za: Zbigniew Osiński: ''Grotowski i jego Laboratorium'', s. 277.</ref>: <blockquote>U podstaw tej roli [Księcia Niezłomnego] leży nie zsumowanie doświadczeń scenicznych, lecz właśnie całkowite ich odrzucenie. Zdarcie ich jak uwierającej narośli. Proces taki powinien – w naszym rozumieniu – towarzyszyć tworzeniu roli przez aktora. Proces odrzucenia wszelkich nawarstwień psychicznych, obyczajowych, narzuconych nam przez pewne konwencje, wzorce, tradycje, które utrwaliła nasza edukacja; dotarcie do prawdziwego siebie, bez ograniczeń; ofiarowanie siebie w szczerości odruchów i instynktów...W efekcie powstaje kreacja, której już nie można nazwać rolą, i już się nie gra, tylko się jest.</blockquote>Wielogodzinne próby doprowadziły do zbudowania precyzyjnej partytury, dotyczącej radosnych doznań Cieślaka, widz postrzegał jednak, dzięki precyzyjnej konstrukcji przedstawienia, męczeństwo. Było to męczeństwo podszyte miłosną ekstazą – co nadawało postaci Księcia ogromną siłę wyrazu. Wypracowanie przez Grotowskiego aktu całkowitego oznaczało znalezienie punktu oparcia dla pracy nad tym, co od początku interesowało reżysera najbardziej – nad możliwością przekroczenia w doświadczeniu przyrodzonej człowiekowi kondycji i czynnego, dramatycznego odkrycia takiego wymiaru życia, który przekracza doczesność, a zarazem może być w doczesności doznany<ref>Dariusz Kosiński: ''Grotowski. Przewodnik'', Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Wrocław 2009, s. 200–207.</ref>.
 
== Reakcje krytyki teatralnej i Kościoła ==
== Pokazy zagraniczne ==
''Apocalypsis cum figuris'' było dla widzów doświadczeniem wstrząsającym. Jedni uważali je za formacyjne, oczyszczające, inni za bluźniercze i groźne[[:Plik:///D:/Users/IJG/Desktop/Acf-wiki.docx#%20ftn5|[5]]]. „Jacek Kuroń płakał na ''Apocalypsis cum figuris'', a młodzi widzowie spektaklu porzucali swoje dotychczasowe życie, lecz przecież nie działo się to tak wyłącznie pod wpływem wzruszeń estetycznych”[[:Plik:///D:/Users/IJG/Desktop/Acf-wiki.docx#%20ftn6|[6]]]. Dariusz Kosiński zauważa, formułują hasło w encyklopedii poświęconej Grotowskiemu i Teatrowi Lanoratorium: „Choć w ostatnim przedstawieniu Grotowskiego obecny był aspekt transgresji i relacji do Ewangelii i Chrystusa, to jednak jego sedno stanowiła materialność i energia teatru – jego wydarzeniowość i bezpośredniość. Oczywiście to sceniczne wydarzenie musiało z konieczności obejmować obie strony – nie tylko aktorów, ale i widzów. Wobec jawnej i nieskrywanej bezbronności tych pierwszych oraz radykalności czynów, które podejmowali, w wielu świadkach rodziły się pytania i wątpliwości dotyczące ich samych. Rodziła się też potrzeba, by odpowiedzieć na działania aktorów działaniem własnym”[[:Plik:///D:/Users/IJG/Desktop/Acf-wiki.docx#%20ftn7|[7]]].
Od premiery do przełomu lutego i marca 1966 roku spektakl pokazano w czasie gościnnych występów w Polsce (Łódź i Gdańsk) i za granicą: w Sztokholmie, Kopenhadze i Oslo. Międzynarodowy rozgłos polskiego ''Księcia Niezłomnego'' miał przypieczętować udział zespołu – w czerwcu 1966 roku – w 10 sezonie Teatru Narodów w Paryżu. Do 1970 roku spektakl Teatru Laboratorium pokazano w Holandii, Włoszech, Jugosławii, Meksyku, Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych, Iranie, Libanie i Niemczech, wszędzie wzbudzając poruszenie<ref>Beata Baczyńska: ''Wstęp,'' [w:] Pedro Calderón de la Barca/Juliusz Słowacki: ''El príncipe constante/Książę Niezłomny,'' s. 7.</ref>.
 
Szczególnie takie opinie krążyły w kręgach związanych z Kościołem katolickim. 8 maja 1976 roku podczas homilii na Skałce prymas Polski kardynał Stefan Wyszyński napominał, że przedstawienie demoralizuje naród na równi z pijaństwem:
== Ciekawostki ==
II wersja spektaklu została sfilmowana z ukrytej kamery w Spoleto w lipcu 1967 roku, po czym do nagrania dołączono rejestrację dźwiękową z Oslo z marca 1966. Powstały w ten sposób zapis spektaklu, opatrzony wielojęzycznymi napisami przez zespół pod kierunkiem Ferruccia Marottiego z Uniwersytetu La Sapienza w Rzymie, stanowi główne wizualne źródło wiedzy o przedstawieniu.
 
„Bóg przywrócił wolność, a co my z niej czynimy? Na co ją wykorzystujemy? Czy to ma być tylko wolność picia i upijania się, alkoholizmu i rozwiązłości, wolność wystawiania obrzydliwych sztuk teatralnych? Jak gdyby naszych artystów nie było już stać na nic lepszego tylko na jakieś tam ''Białe małżeństwo'' czy ''Apocalypsis cum figuris''”[[:Plik:///D:/Users/IJG/Desktop/Acf-wiki.docx#%20ftn8|[8]]].
Motto do spektaklu brzmiało: „Bo ta ziemia to gospoda / W ogromnej naszej podróży”. Nawiązywało ono do bliskiej Grotowskiemu idei pojmowania życia jako podróży<ref>Zbigniew Osiński: ''Grotowski i jego Laboratorium'', s. 311.</ref>.
 
Sam Grotowski cenił recenzję Konstantego Puzyny, który pisał o podjętej w przedstawieniu bluźnierczej, a zarazem ofiarnej grze z tradycją chrześcijańską i Ewangeliami[[:Plik:///D:/Users/IJG/Desktop/Acf-wiki.docx#%20ftn9|[9]]].
''Książę Niezłomny'' jest inspiracją dla wystawy ''Zaśpiewajcie, niewolnicy'' [[Anna Baumgart|Anny Baumgart]] (2014) i filmu ''Książę'' [[Karol Radziszewski|Karola Radziszewskiego]] (2014).
 
== Czas/życie przedstawienia ==
Spektakl prezentowany był ponad dziesięć lat, także wtedy kiedy Grotowski wszedł w nową fazę poszukiwań – parateatru i Teatru Źródeł. Obok prezentacji spektakli Grotowski wespół z aktorami (najczęściej z Cieślakiem) prowadził i seminaria praktyczne i warsztaty w Europie i Stanach Zjednoczonych[[:Plik:///D:/Users/IJG/Desktop/Acf-wiki.docx#%20ftn10|[10]]].
 
W spektakli stopniowo zachodziły zmiany. Rezygnowano ze znaków teatralnych. Zamiast białych kostiumów kontrastujących ze strojem Ciemnego aktorzy założyli codzienne ubrania. W sali teatralnej Teatru Laboratorium skuto czarny tynk i odsłonięto cegły, usuwając w ten sposób element odczytywany jako znaczący („czarna msza”). Zmienił się początek: aktorzy zamiast leżeć w milczeniu w sali, do której wchodzili widzowie, wkraczali do niej po nich, pojedynczo, rozglądając się i witając ze znajomymi. Zamiast ław i miejsc na ziemi dla widzów, pozostało miejsce na podłodze wokół przestrzeni działania. Zrezygnowano z tekstów odwołujących się bezpośrednio do Ewangelii, wskutek czego przedstawienie nie odczytywano jako znak powtórzenia, ale jako bardzo aktualne[[:Plik:///D:/Users/IJG/Desktop/Acf-wiki.docx#%20ftn11|[11]]].
 
== Ciekawostki ==
Istnieje wersja filmowa spektaklu w reżyserii Ermanna Olmiego, zrealizowana dla telewizji włoskiej w roku 1979.
 
Sceny ze spektaklu „rekonstruowali” w swoich przestawieniach m.in. Katarzyna Kalwat[[:Plik:///D:/Users/IJG/Desktop/Acf-wiki.docx#%20ftn12|[12]]] i Piotr Borowski[[:Plik:///D:/Users/IJG/Desktop/Acf-wiki.docx#%20ftn13|[13]]].
 
== Bibliografia ==
Adamiecka-Sitek Agata, Kolankiewicz Leszek: ''Korespondencja'', „Didaskalia. Gazeta Teatralna” 2013 nr 114, s. 93–102.
 
Adamiecka-Sitek Agata: ''Grotowski, kobiety i homoseksualiści. Na marginesach „człowieczego dramatu”'', „Didaskalia. Gazeta Teatralna” 2012 nr 112, s. 94–105.
* Cieślak Ryszard: ''Szaleństwo Benwolia'', na podstawie rozmowy przeprowadzonej przez Konstantinosa Themelisa, spisał z nagrania Bruno Chojak, wybór i opracowanie Zbigniew Jędrychowski, „Notatnik Teatralny” 1995 nr 10 (wiosna–lato), s. 40–47.
* Goźliński Paweł: ''Święty książę od obrazów'', [w:] tegoż: ''Bóg aktor. Romantyczny teatr świata'', Gdańsk 2005, s. 255–340.
* [http://www.grotowski.net/mediateka/ikonografia/ksiaze-niezlomny-1965 Galeria zdjęć do spektaklu]
* Grotowski Jerzy: ''Teksty zebrane'', redakcja Agata Adamiecka-Sitek, Mario Biagini, Dariusz Kosiński, Carla Pollastrelli, Thomas Richards, Igor Stokfiszewski, Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Wrocław – Warszawa 2012, s.  854–870.
* Kosiński Dariusz: ''Książę'', [w:] tegoż: ''Polski teatr przemiany'', Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Wrocław 2007, s. 117–196, 427–437.
* Kosiński Dariusz: ''Ku szczytowi'', [w:] tegoż: ''Grotowski. Przewodnik'', Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Wrocław 2009, s. 180–215.
* ''Misterium zgrozy i urzeczenia. Przedstawienia Jerzego Grotowskiego i Teatru Laboratorium'', pod redakcją Janusza Deglera i Grzegorza Ziółkowskiego, Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Wrocław 2006,  s. 184–188, 417–480.
* Ouaknine Serge: ''„Książę Niezłomny”. Studium i rekonstrukcja spektaklu Jerzego Grotowskiego i Teatru Laboratorium'', przełożył Juliusz Tyszka, Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Wrocław 2011.
* Zapis cyfrowy spektaklu na DVD (48’): ''„Il Principe Costante” di Jerzy Grotowski. Ricostruzione'', un progetto di Ferruccio Marotti, versione restaurata, ricostruzione del testo originale dello spettacolo Leszek Kolankiewicz, traduzione dei testi Marina Ciccarini (versione italiana), Paul Allain (versione inglese), Luisa Tinti (versione francese), Centro Teatro Ateneo – Università di Roma „La Sapienza”, [Roma] 2005; [[http://www.eclap.eu/portal/?q=home&axoid=urn:axmedis:00000:obj:ee114a5f-5c11-4069-9f3b-1c0c863dc80a&section=europeana dostęp online]]
 
''Bibliografia spektakli: Apocalypsis cum figuris'', zestawiła Monika Blige, <nowiki>http://www.grotowski.net/narzedziownia/bibliografie/bibliografia-spektakli?page=3</nowiki>
== Przypisy ==
 
{{Przypisy}}
Dzieduszycka Małgorzata: ''„Apocalypsis cum figuris”. Opis spektaklu'', Wydawnictwo Literackie, Kraków 1974.
 
Dzieduszycka Małgorzata: ''Wracając do „Apocalypsis cum figuris”'', „Teatr” 1973 nr 11, z 1–15 czerwca, s. 17–18.
 
Flaszen Ludwik: ''„Apocalypsis cum figuris”. Kilka uwag wstępnych'', [w:] ''Misterium zgrozy i urzeczenia. Przedstawienia Jerzego Grotowskiego i Teatru Laboratorium'', pod redakcją Janusza Deglera i Grzegorza Ziółkowskiego, Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Wrocław 2006, s. 94–97.
 
Grotowski Jerzy: ''Wokół powstawania „Apocalypsis”'', [w:] tegoż: ''Teksty zebrane'', redakcja Agata Adamiecka-Sitek, Mario Biagini, Dariusz Kosiński, Carla Pollastrelli, Thomas Richards, Igor Stokfiszewski, Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Wrocław – Warszawa 2012, s. 449–462.
 
Guszpit Ireneusz: ''Próba opisu'', „Odra” 1975 nr 6, s. 98–100.
 
Kajzar Helmut: ''I co dalej po'' ''zagładzie?'', „Teatr” 1969 nr 16, z 16–31 sierpnia, s. 10–11.
 
Kelera Józef: ''„Apocalypsis” – „Fantazy” – Festiwal dziesiąty'', „Odra” 1969 nr 7–8, s. 93–95. Przedruk [w:] tegoż: ''Takie były zabawy, spory w one lata. Szkice i felietony teatralne 1968–1972'', Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1974, s. 71–78.
 
„Performer” nr 15/2018, <nowiki>http://www.grotowski.net/performer/performer-15</nowiki>
 
Puzyna Konstanty: ''Powrót Chrystusa'', „Teatr” 1969 nr 19.
 
== Linki zewnętrzne ==
 
* [http://grotowski-institute.art.pl/ Instytut im. Jerzego Grotowskiego]
* [http://www.grotowski.net/encyklopedia/akt-calkowity ''Encyklopedia. Grotowski'', grotowski.net]
 
== Zobacz też ==
 
* [[Instytut im. Jerzego Grotowskiego]]
* [[Jerzy Grotowski]]