Uniwersalia językowe: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 1787 bajtów ,  1 rok temu
brak opisu edycji
'''Uniwersalia językowe''', '''powszechniki językowe'''{{odn|Urbańczyk|1992|s=262}} ({{ang.|language universals}}) – cechy wspólne wszystkich (uniwersalia absolutne) lub zdecydowanej większości (tzw. uniwersalne tendencje) [[język naturalny|języków naturalnych]].
 
Pojęciem takim jest np. [[morfem]], czyli najmniejsza jednostka znaczeniowa posiadająca jedną postać fonetyczną lub niewielką ilość postaci zależnych od kontekstu. Uniwersalne jest też to, że kolejność morfemów odgrywa dużą rolę.
 
Uniwersalne jest też to, że kolejność morfemów odgrywa dużą rolę.
 
== Rodzaje uniwersaliów ==
Uniwersalia bywają dwojakiego rodzaju: aprioryczne (dedukcyjne) i empiryczne (indukcyjne). Uniwersalia aprioryczne odnoszą się do cech, których obecność wynika z przyjętej definicji języka naturalnego. Zaliczają się do nich takie uniwersalia jak to, że każdy język naturalny ma system fonologiczny i że każdy pełni funkcję [[kod językowy|kodu tekstotwórczego]]. Powszechniki tego typu przypisuje się wszystkim językom naturalnym, również tym nieprzebadanym, a kody ich niezawierające uznaje się za kody niebędące językami naturalnymi. Uniwersalia empiryczne ustala się natomiast w drodze konkretnych badań naukowych, kompleksowej analizy różnych [[system językowy|systemów językowych]]. Za cechę taką można uznać fakt, że we wszystkich znanych językach naturalnych istnieje [[tryb rozkazujący]]{{odn|Weinsberg|1983|s=65–67}}.
Uniwersalia dzielą się na absolutne i statystyczne. Uniwersalia absolutne odnoszą się do cech, które istnieją we wszystkich językach, uniwersalia statystyczne natomiast istnieją w zdecydowanej większości języków, ale nie we wszystkich. Uniwersalia absolutne to pojęcie do pewnego stopnia umowne, gdyż nie przebadano wszystkich języków i nigdy nie ma pewności, że w którymś z nieznanych nie zdarzy się jakiś wyłom<ref name="oslo">{{Cytuj stronę | url = https://www.uio.no/studier/emner/hf/ikos/EXFAC03-AAS/h05/larestoff/linguistics/Chapter%203.(H05).pdf | tytuł = Language universals | praca = University of Oslo | język = en | data dostępu = 2017-12-08}}</ref>.
UniwersaliaW dzieląinnym sięujęciu uniwersalia można również podzielić na absolutne i statystyczne. Uniwersalia absolutne odnoszą się do cech, które istnieją we wszystkich językach,; uniwersalia statystyczne natomiast istnieją w zdecydowanej większości języków, ale nie we wszystkich. UniwersaliaTak rozumiane uniwersalia absolutne to pojęcie do pewnego stopnia umowne, gdyż nie przebadano wszystkich języków i nigdy nie ma pewności, że w którymś z nieznanych nie zdarzy się jakiś wyłom<ref name="oslo">{{Cytuj stronę| autor=Halvor Eifring; Rolf Theil | urltytuł=Linguistics for Students of Asian and African Languages | rozdział= [https://www.uio.no/studier/emner/hf/ikos/EXFAC03-AAS/h05/larestoff/linguistics/Chapter%203.(H05).pdf | tytuł = Language universals ] | pracawydawca = University[[Uniwersytet ofw Oslo]] | język = en | data dostępu = 20172019-1206-0812}}</ref>.
 
==== Uniwersalia absolutne ====
Uniwersaliami dotyczącymi wszystkich języków są następujące fakty<ref name="das">{{Cytuj stronę| archiwum=http://web.archive.org/web/20180417170907/http://pkdas.in:80/JNU/typo/luu.pdf | url = http://pkdas.in/JNU/typo/luu.pdf | tytuł = Language universals | nazwisko autor= Das | imię =, Pradeep Kumar; | pracawydawca = Centre for Linguistics, JNU, New Delhi | data dostępuzarchiwizowano = 20172018-1204-0817 | język=en}}</ref>:
* wszystkie języki mają samogłoski i spółgłoski
* wszystkie języki rozgraniczają czasowniki i rzeczowniki
* wszystkie języki mają konstrukcje służące do tworzenia zapytań
 
==== Uniwersalia statystyczne ====
Przykłady uniwersaliów statystycznych{{r|das}}:
* w większości języków występuje fonem /i/
* w większości języków istnieją [[przymiotnik]]i
* zazwyczaj intonacja wznosząca sygnalizuje użycie wyrazów "tak"„tak” i "nie"„nie”
 
== Uniwersalia strukturalne ==
Przykłady uniwersaliów dotyczących struktury językowej:
#* [[konwencjonalny charakter języka|arbitralność]] (konwencjonalność) – [[znak (semiotyka)|znaki]] językowe nie są tworzone na fizyczne podobieństwo [[desygnat]]u, np. wyraz ''stół'' nie przypomina ani wyglądem ani dźwiękiem stołu. WyjątkiemW pewnym sensie wyjątkiem są tu [[onomatopeja|wyrazy dźwiękonaśladowcze]], jednak ich liczba jest niewielka, niezależnie od języka{{odn|Bańczerowski|1982|s=83}}, a również te [[jednostki językowe|jednostki]] przechodzą ostatecznie proces konwencjonalizacji, na gruncie różnych języków przybierając rozliczne formy{{odn|Polański|1999|s=54}}. Jednocześnie istnieją systemy znaków mniej arbitralne niż języki, np. [[mapa]], zwłaszcza jeśli chodzi o odwzorowanie stosunków [[geometria|geometrycznych]]. Z drugiej strony istnieją również arbitralne systemy znaków niebędące językami, np. znaki drogowe{{odn|Bańczerowski|1982|s=83}}.
#* semantyczność – każdy język posiada wyrazy, które odnoszą się do rzeczywistości pozajęzykowej, co nosi nazwę semantyczności systemu. Semantyczność jednak jest cechą nie tylko języków, a innych systemów znaków{{odn|Bańczerowski|1982|s=83-84}}.
#* dwuklasowość – każdy język zbudowany jest z cenemów, czyli jednostek nieniosących znaczenia, oraz pleremów, czyli jednostek mających znaczenie. Funkcją cenemów jest budowanie wyrażeń złożonych z pleremów. Za fleksemy uważa się system dźwięków danego języka, a za pleremy – system [[morfologia|morfologiczny]]. Istnieją pozajęzykowe systemy zbudowane wyłącznie z pleremów, np. system znaków drogowych{{odn|Bańczerowski|1982|s=84}}.
#* dyskretność – znaki złożone zbudowane są ze znaków prostych, najczęściej ich ciągami lub kombinacjami. W ten sposób powstają syntagmy, mordy i wyrazy a struktura ta ma charakter zhierarchizowanej, przy czym hierarchia ta jest skończona i nie da się dzielić znaków na dowolnie małe elementy. Istnieją systemy dyskretne niejęzykowe, np. języki programowania{{odn|Bańczerowski|1982|s=84}}.
#* produktywność – polegająca na tym, że w każdym systemie językowym można tworzyć nowe, oryginalne znaki złożone: zdania, teksty{{odn|Bańczerowski|1982|s=84}}.
 
== Zobacz też ==
== Bibliografia ==
* {{Cytuj | odn = tak | autor = Bańczerowski, Jerzy; Pogonowski, Jerzy; Zgółka, Tadeusz | tytuł = Wstęp do językoznawstwa | wydawca = Wydawnictwa Uniwersytetu Adama Mickiewicza | miejsce = Poznań | data = 1982}}
* {{Cytuj |tytuł = Encyklopedia języka polskiego |redaktor = [[Stanisław Urbańczyk|Urbańczyk, Stanisław ]]; |wydawca = Ossolineum |miejsce = Wrocław–Warszawa–Kraków |data = 1992 |isbn =83-04-029-94-4 |odn = tak}}
* {{Cytuj |tytuł = Encyklopedia językoznawstwa ogólnego |redaktor = [[Kazimierz Polański]] |wydawca = Ossolineum |miejsce = Wrocław |data = 1999 |isbn =83-04-04445-5 |odn = tak}}
* {{Cytuj |odn=tak | autor = Adam Weinsberg |tytuł = Językoznawstwo ogólne |data = 1983 |isbn = 9788301038458 |wydawca = Państwowe Wydawnictwo Naukowe}}
 
[[Kategoria:Typologia języków]]
Anonimowy użytkownik