10 Pułk Piechoty (II RP): Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 34 bajty ,  8 miesięcy temu
drobne redakcyjne
(drobne redakcyjne)
 
W okresie walk o niepodległość i granice pułk walczył z Czechami o [[Śląsk Cieszyński]], z Ukraińcami w [[Małopolska Wschodnia|Małopolsce Wschodniej]], z bolszewikami na [[Wołyń|Wołyniu]], [[Polesie|Polesiu]], [[Białoruś|Białorusi]] i nad Wisłą oraz nad [[Niemen|Niemnem]] z Litwinami.
W okresie międzywojennym stacjonował w [[Łowicz]]u{{odn|Sawicki|Wielechowski|2007|s=40}}. Od czerwca do sierpnia 1921 pułk podjął działania na granicy górnośląskiej w rejonie [[Myszków|Myszkowa]], [[Siewierz]]a, [[Kamienica Polska|Kamienicy Polskiej]] i [[Zawiercie|Zawiercia]]. W okresie [[Przewrót majowy|przewrotu majowego]] opowiedział się po stronie rządowej. W 1939 przebywał na poligonie w okolicy [[Panigródz|Panigrodza]]<ref>Por. "karta Urlopowa" wydana kapralowi służby czynnej Zygmuntowi Kanieckiemu na okres od 30 lipca do 6 sierpnia 1939 w zbiorach [[Muzeum w Łowiczu]], sygn. ....w oprac.....</ref>, skąd po wybuchu II wojny światowej w składzie skierniewickiej [[26 Dywizja Piechoty (II RP)|26 Dywizji Piechoty]] wziął udział między innymi w walkach [[Bitwa nad Bzurą|nad Bzurą]].
 
== Formowanie pułku i zmiany organizacyjne ==
W pierwszych dniach listopada pułk liczył ponad 1500 żołnierzy.
 
6 grudnia dokonano reorganizacji pułku. Sformowano trzy bataliony, każdy złożony z czterech kompanii piechoty i kompanii karabinów maszynowych. W Cieszynie powstał II i III baon, we [[Frysztat|Frysztacie]] I batalion. Z istniejących 5 kompanii w Cieszynie i 1 kompanii granicznej w [[Jabłonków|Jabłonkowie]] zorganizowano dwa baony w następujący sposób: pierwsze trzy kompanie przemianowano na 5, 6, 7 kompanię II baonu, czwarte plutony powyższych kompanii utworzyły nową 8 kompanię II baonu. Kompanie 4 i 3 w Cieszynie przemianowano na 9 i 10 kompanię III baonu, a kompanię graniczną w Jabłonkowie na 12 kompanię. Czwarte plutony tych kompanii utworzyły 11 kompanię III baonu. We Frysztacie zorganizowano I baon z oddziałów wojsk w Frysztacie, [[Orłowa|Orłowej]] i [[Bogumin]]ie. W Cieszynie sformowano też 2 i 3 kompanię karabinów maszynowych{{odn|Szczurek|1930|s=14}}.
Oddział został przemianowany na pułk piechoty Ziemi Cieszyńskiej{{odn|Wysocki|1997|s=12}}.
Jego pododdziały rozmieszczone zostały następująco: dowództwo pułku z 12 kompanią w Jabłonkowie, I batalion w Frysztacie, a II i III batalion w Cieszynie{{odn|Prugar-Ketling (red.)|1992|s=metryka 10 pp}}{{odn|Kłosowski|1929|s=6}}. 15 grudnia zakończono formowanie pododdziałów bojowych i ponownie zaprzysiężono żołnierzy, tym razem na wierność Rzeczypospolitej{{odn|Szczurek|1930|s=16}}. W tym czasie organizowano też szkołę instruktorów, a w styczniu 1919 pluton łączności i kompanię pomocniczą. W tym samym czasie oddział jazdy przy kompanii karabinów maszynowych odkomenderowany został do [[2 Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich|pułku kawalerii]] w Bielsku{{odn|Wysocki|1997|s=12}}.
8 stycznia odłączył od pułku batalion mjr. Strońskiego i został wysłany pod Lwów na front ukraiński{{odn|Wysocki|1997|s=13-14}}.
 
1 lutego 1919 roku po raz kolejny zmieniono numer i nazwę na 7 pułk piechoty Ziemi Cieszyńskiej{{odn|Kłosowski|1929|s=6}}. 8 lutego tego roku oddział został przemianowany po raz ostatni. Tym razem na 10 pułk piechoty{{odn|Kłosowski|1929|s=5-6}}
13 lutego pułk opuścił [[Cieszyn]] i przeniósł się do [[Będzin]]a. Tam wydzielono zalążki dla baonu zapasowego i wysłano je do [[Brzeźnica (powiat wadowicki)|Brzeźnicy]]. W Brzeźnicy sformowano baon zapasowy ze sztabem, trzema kompaniami zapasowymi (rekrutów, marszowa i ozdrowieńców) i kompanią karabinów maszynowych{{refn|grupa=uwaga|Batalionem zapasowym dowodzili kolejno: mjr Zómer, por. Mazur, ppor. Cichowski, ppor. Sodjanek, kpt Jamka, mjr Jóżner, kpt. Habowski, kpt. Piątkiewicz i ppłk Herforth.{{odn|Wysocki|1997|s=15}}.}}. W marcu batalion zapasowy przeniesiono z Brzeźnicy do Lubaczowa, by 14 sierpnia wyznaczyć mu stałe miejsce postoju w [[Łowicz]]u{{odn|Wysocki|1997|s=15}}. 15 grudnia 1919 przy batalionie zapasowym utworzono szkołę podoficerską{{odn|Wysocki|1997|s=14}}.
 
W styczniu 1921 zlikwidowano czwarte kompanie strzeleckie i karabinów maszynowych, w kompanii specjalistów utworzono pluton telefonistów, zredukowano tabor. Zorganizowano też batalion sztabowy w składzie: oddział sztabowy i kompania techniczna.
;Bój w Gołogórach
 
Pułk obsadził pozycje na wzgórzach. II batalion bronił się na Łysej Górze, I batalion w [[Majdan Gołogórski|Majdanie Gołogórskim]], III batalion jako odwód dywizji stacjonował w Olszanicy, a od 23 czerwca w Ściankach jako odwód pułkowy{{odn|Kłosowski|1929|s=11}}. Ukraińcy uderzyli na Łysą Górę. II batalion odparł atak. Kolejny atak na Gołogóry sprawił, iż II batalionowi groziło oskrzydlenie. 24 czerwca Ukraińcy przełamali obronę I batalionu i grupy płk. Bejnara. Baon wycofał się na zachód od Majdanu Gołogórskiego. Odwodowy III batalion zabezpieczał luki miedzymiędzy II baonem a grupą płk. Bejnara{{odn|Wysocki|1997|s=20}}.
Dowódca III baonu próbował wesprzeć obronę na kierunku I batalionu. Początkowo nie odniósł powodzenia. Jednak późniejsze kontrataki z rejonu Majdan Gołogórski–Dworniki–Ścianki skierowane na skrzydło atakujących Ukraińców pozwoliły utrzymać pozycje u podnóża Gołogór i pod Ściankami. 10 pułk skutecznie osłonił Lwów na swoim kierunku. 27 czerwca, jako dzień wytężonych walk całego 10 pp, stał się później dniem święta pułkowego{{odn|Kłosowski|1929|s=12}}{{odn|Wysocki|1997|s=21-22}}.
 
; Pułk na froncie wołyńskim
 
10 sierpnia 1919 nastąpiła reorganizacja pułku. Odtworzono między innymi rozwiązaną w czerwcu 2 kompanię strzelecką i kompanię techniczną. Działając w składzie VII BP pułk uczestniczył w akcji na Ostróg nad rzeką Horyń zakończonej zajęciem miasta. W pierwszej dekadzie września pułk pozostawał w rejonie Ostroga. Potem bataliony zajęły pozycje obronne: I baon – na północ od Olewska w kierunku Suszczan, Pergi i Juzowej, II baon – nad rzeką Słucz – na południe od Sarn pod Znosicze i Lizianę, III baon – na północ od Sam w kierunku Strzelskiej i Dąbrowicy{{odn|Wysocki|1997|s=24-25}}.
W październiku 10 pp przegrupował się nad rzekę Uborć. Bataliony I i II rozmieściły się na południe od Olewska, III baon w Olewsku. Z nadwyżek stanów etatowych utworzono kompanię karabinów maszynowych przy dowództwie pułku{{odn|Wysocki|1997|s=25}}. Miejscem postoju dowództwa pułku było Równe{{odn|Wysocki|1997|s=26}}
 
; Wypad na Owrucz
 
Na początku 1920 bolszewicy rozpoczęli przygotowania do ofensywy. Dowódca 4 DP otrzymał zadanie przeprowadzenia szeregu wypadów, by rozpoznać siły nieprzyjaciela i zdezorganizować jego wysunięte oddziały. 5 marca 1920 zorganizowana została grupa wypadowa kpt. Rudolfa Matuszka w składzie: II i III batalion 10 pp, pół batalionu 14 pp, kompania 4 pułku saperów, pluton konnych strzelców i 4 bateria 4 pap. Jej zadaniem było opanowania ważnego węzła kolejowego – Owrucza{{odn|Wysocki|1997|s=28}}.
Grupa wyruszyła dwiema kolumnami. Wieczorem główne siły wypadu dotarły do linii Bieguń – Horodec, a grupa wspierająca doszła do Salizówki i Łoknickiej Rudni. Następnego dnia konny zwiad grupy wypadowej stwierdził, iż w Wielednikach przebywa pododdział 200 Rosjan. Kpt. Matuszek zdecydował zniszczyć go uderzeniem dośrodkowym.
Przeciwnik zdołał jednak wcześniej wycofać się w kierunku Noryńska. O świcie następnego dnia zdecydowano się nacierać na Owrucz, broniony przez bolszewicką brygadę. II/ 10 pp z plutonem saperów miał atakować od południa przez Szwaby, zniszczyć most kolejowy przez Noryń i zamknąć przeciwnikowi możliwość odwrotu na Ignatopol, III/10 pp i pluton saperów miały zająć dworzec kolejowy i zniszczyć mosty kolejowe na północ od dworca. Kompania 14 pp atakowała od zachodu. W odwodzie pozostawała 2 kompania 14 pp. Natarcie przebiegało według planu. Jednak II/10 pp nie zdołał zamknąć drogi odwrotu bolszewikom{{odn|Wysocki|1997|s=29}}.
[[Pościg]] aż do Narodycza kontynuował oddział kawalerii ppor. Łubieńskiego. Oddział spowodował paniczną ucieczkę przedstawicieli bolszewickiej administracji i wojska. Pododdział zwiadu opanował punkt łączności telefonicznej. Kpt. Matuszek, korzystając ze zdobytych łączy, nakazał batalionowi z Noryńska marsz do Owrucza celem „wsparcia” załogi przed spodziewanym atakiem polskim. Bolszewicy nie przeczuwając podstępu postąpili zgodnie z „rozkazem”{{odn|Wysocki|1997|s=29}}.
Rano 8 marca grupa wypadowa wycofała się z Owrucza. Zdobyto wiele wozów z materiałem wojennym. Opuszczając miejscowość podpalono składy z amunicją i zniszczono działa. Podczas odwrotu w trakcie postoju w Sławecznie kpt. [[Rudolf Matuszek]] otrzymał z dowództwa rozkaz czasowego zatrzymania w tej miejscowości i utrzymania jej aż do momentu zakończenia przegrupowania 9 DP – zgodnie z otrzymanymi rozkazami - na nowe pozycje w rejonie Mozyrza.
 
Po powrocie grupy wypadowej nastąpiło przegrupowanie pułku. I batalion „usamodzielnił” swoje kompanie. 1 kompania zajęła obronę w okolicach Pergi, 2. ześrodkowała się w Olewsku jako odwód VII Brygady, a 3. w Zurzewiczach jako odwód pułku.
W trzeciej dekadzie marca 10 pp częścią sił rozpoczął działania bojowe w kierunku Sławeczna i Wieledników i 24 marca zajął Tchoryn, Biehuń i Sławeczno. Przez prawie miesiąc pozostawał w rejonie Sławeczna, odpierając ataki bolszewików na wysuniętą pozycję obronną wojsk polskich{{odn|Wysocki|1997|s=30}}. Kilkakrotnie dochodziło do walk na bagnety.
Dowódca 2 Armii gen. ppor. Listowski w swoim rozkazie nr 5 napisał{{odn|Wysocki|1997|s=31}}:
{{Cytat|''Długo przygotowana ofensywa bolszewicka mimo silnych uderzeń na linią naszego Frontu nie zdołała nawet przejściowo nim zachwiać. W odparciu ataków nieprzyjacielskich odznaczyły się szczególnie pułki: 14 pp, 18 pp, 26 pp, 44 pułk strzelców kresowych, w brawurowych kontratakach 10 pp, 43 p. strz. kresowych i 25 pp. (...) kpt. Matuszce składam podziękowania w Imieniu Ojczyzny i Służby dla Ich bohaterskich Oddziałów za wytrwanie w najcięższych chwilach, jak i za zachowanie ofensywnego ducha, który się objawił w szeregu naszych brawurowych przeciwuderzeń, paraliżujących nieprzyjacielskie zamiary.''}}
 
; Działania odwrotowe z linii Berezyny nad Wisłę
4 lipca 1920 rozpoczęła się wielka ofensywa bolszewicka{{odn|Kłosowski|1929|s=25}}. Jednostki polskie cofały się na całej linii. 10 pułk piechoty prowadził [[działania opóźniające]]. 8 lipca walczył w Żodzinie, 9 lipca bronił Smolewicz. Bronił Mińska i dalej cofał się przez Lachowicze, Świerzeń Nowy i Mir aż pod Cyryn. W rejonie Baranowicz przez dwa dni pułk powstrzymywał ataki nieprzyjaciela i dopiero na rozkaz wycofywał się przez Poruczyn, Łotwicze by 22 lipca zająć pozycje pod Hołynką. Następnie pułk toczył ciężkie walki pod Wołkowyskiem. 26 lipca pod Świsłoczą pułk stracił w walce ponad 100 żołnierzy. W rejonie wsi Bujaki pułk przebijał się przez okrążenie do Bugu. Przez Bug przeprawił się pod Drohiczynem na lewy brzeg i tam walcząc pod Tokarami zwarł się z nieprzyjacielem. Dalej walczył w okolicach Mord, pod Krzymoszami i pod Stokiem Lackim{{odn|Wysocki|1997|s=36}}. 13 sierpnia pod Czerskiem przeprawił się przez Wisłę{{odn|Kłosowski|1929|s=26}}.
 
; Walki na przedmościu warszawskim
 
Na zachodnim brzegu Wisły 10 pułk piechoty obsadził pozycje na północ od ujścia Pilicy, a następnie w rejonie Góry KalwiariiKalwarii. Na tym kierunku bolszewicy przygotowywali natarcie flankowe. Planowali uderzenie od południowego wschodu, a na kierunku 10 pp nacierać miała dywizja piechoty. Plan ten został przekreślony przez ofensywę znad Wieprza{{odn|Wysocki|1997|s=38}}.
 
Po zakończeniu walk na przedpolach Warszawy pułk pozostawał w [[Zakroczym]]iu. Tam zreorganizowano pododdziały. Pułk składał się z dwóch batalionów po dwie kompanie i kompania karabinów maszynowych. W miarę napływu uzupełnień starano się odtworzyć stany etatowe poszczególnych pododdziałów{{odn|Wysocki|1997|s=38}}.
; W Małopolsce Wschodniej
 
30 sierpnia 1920 4 DP otrzymała zadanie przejścia na front w Galicji Wschodniej. 10 pułk piechoty został przewieziony transportem kolejowym z Zakroczymia w okolice Bełżca. Pierwsze starcia miały miejsce podczas zajmowania Bełżca i Krystynopola. Potem pułk ruszył na Lwów i Przemyślany. W kolejnych dniach zajął Dunajów i Pomorzany{{odn|Wysocki|1997|s=39}}.
 
; Na froncie przeciwlitewskim
 
=== Służba na granicy górnośląskiej ===
20 czerwca 1921 pułk otrzymał zadanie: ''Celem wzmocnienia granicy należy natychmiast zaalarmować i wysłać 10 pp w całości do Częstochowy do dyspozycji DOG Kielce, skąd dowódca pułku otrzyma dalsze rozkazy. (...) Skład pułku etatowy, wyekwipowanie i uzbrojenie kompletne. Na karabin po 120 naboi, na karabin maszynowy po 4000 naboi (...) Tabor kompletny. Na miejscu pozostaje tylko Kadra z minimalną ilością ludzi koniecznie potrzebnych do strzeżenia koszar i majątku wojskowego (...) Transport uważać za bardzo pilny''{{odn|Wysocki|1997|s=43}}. Pułk obsadził granicę górnośląską w rejonie Myszkowa, Siewierza, Kamienicy Polskiej i Zawiercia. Do jego zadań należało przyjmowania i rozmieszczania powstańców śląskich w przygotowanych rejonach za linią demarkacyjną, zapewnienie powstańcom bezpieczeństwo i przeciwdziałanie militarnym akcjom lokalnych sił niemieckich lub przewidywanym działaniom inwazyjnym ze strony Niemiec. W tym celu I batalion obsadził odcinek od Korzonek po Gniazdów. III baon zajął odcinek od Gniazdowa, wyłączając tę miejscowość, po Niezdarę włącznie. II batalion jedną kompanią miał ochraniać linię kolejową Częstochowa – Zawiercie, reszta baonu stanowiła odwód pułku i stacjonowała w Myszkowie przy dowództwie pułku{{odn|Wysocki|1997|s=44}}. W pierwszych dniach lipca na dworcu w Częstochowie zorganizowana została stacja zborna pod kierownictwem dowódcy 5 kompanii por. Friedela. W sierpniu pułk powrócił do Łowicza{{odn|Wysocki|1997|s=44}}.
 
== Pułk w okresie pokoju ==
;Święto pułkowe
{{osobny artykuł|Święta wojskowe w Polsce}}
13 czerwca 1922 roku pułk obchodził woje święto w 3. rocznicę bitwy pod Trembowlą<ref>{{Cytuj pismo|url=http://bc.wbp.lodz.pl/dlibra/publication/20755?tab=1|tytuł=Święto pułkowe|czasopismo=Łowiczanin|wolumin=23|strony=5|data=1922-06-09|miejsce=Łowicz}}</ref><ref>{{Cytuj pismo|url=http://bc.wbp.lodz.pl/dlibra/publication/20755?tab=1|tytuł=Święto pułkowe 10 pp|czasopismo=Łowiczanin|wolumin=24|strony=5|data=1922-06-16|miejsce=Łowicz}}</ref>. 13 czerwca następnego roku w obchodach święta pułkowego wzieliwzięli udział rezerwiści powołani na sześciotygodniowe ćwiczenia. Wśród zaproszonych gości był ówczesny dowódca Okręgu Korpusu Nr IV generał dywizji [[Stefan Majewski (wojskowy)|Stefan Majewski]], przed którym defilowali żołnierze 10 pp<ref>{{Cytuj pismo|url=http://bc.wbp.lodz.pl/dlibra/publication/20866?tab=1|tytuł=Święto pułkowe 10 pułku piechoty|czasopismo=Łowiczanin|wolumin=24|strony=5-6|data=1923-06-15|miejsce=Łowicz}}</ref>.
 
19 maja 1927 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski [[Józef Piłsudski]] ustalił i zatwierdził dzień 27 czerwca, jako datę święta pułkowego<ref>Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.</ref>. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę obrony [[Gołogóry (miejscowość)|Gołogór]] w 1919 roku{{odn|Kłosowski|1929|s=11}}.
;Działania pułku w czasie przewrotu majowego
{{osobny artykuł|Przewrót majowy}}
12 maja 1926 minister spraw wojskowych, gen. [[Juliusz Tadeusz Tarnawa-Malczewski]], zarządził telefonicznie dla pułku stan pogotowia{{odn|Jachieć|1960|s=337}}. Dowódca pułku zdecydował na bazie I i II batalionu stworzyć jeden oddział asystencyjny w składzie trzech kompanii strzeleckich i kompanii ckm{{odn|Wysocki|1997|s=48}}. [[Dowodzenie (wojsko)|Dowodzenie]] nad oddziałem przejął etatowy dowódca I batalionu mjr szt. gen. [[Franciszek Jachieć]]. Drugi oddział stworzono na bazie skierniewickiego III batalionu mjr. Ottona Urbana, stacjonującego w Skierniewicach. Bataliony do stolicy przybyły osobnymi transportami kolejowymi. Działały też oddzielnie{{odn|Wysocki|1997|s=15}}. Z pierwszym batalionem przybył dowódca pułku ppłk Wecki. Po konsultacjach, opowiedział się on po stronie rządowej i skierował swych żołnierzy w rejon Belwederu. I batalion miał ubezpieczać Belweder od ulic Agrykola i 29 Listopada. Dwie kompanie obsadziły Łazienki od strony Ogrodu Botanicznego, 3 kompania stanowiła odwód{{odn|Wysocki|1997|s=49-50}}.
 
Od świtu do południa 13 maja trwała chaotyczna wymiana ognia pomiędzy żołnierzami chroniącymi Belweder, a żołnierzami z koszar szwoleżerów. W południe gen. [[Marian Kukiel]] zarządził atak na koszary kawaleryjskie<ref>Władysław Pobóg-Malinowski - Najnowsza Historia Polityczna Polski 1914-1939 Tom II</ref>. Do bezpośredniego ataku na koszary jednakże nie doszło. Zostały one opuszczone przez pododdziały bojowe, a przebywali w nich jedynie ordynansi, luzacy i kanceliści{{odn|Jachieć|1960|s=338}}. Wieczorem 10 pp otrzymał rozkaz objęcia odcinka między ulicą Rozbrat a Szpitalem Ujazdowskim. Jedna z kompanii miała przejść do Łazienek i stanowić odwód grupy operacyjnej gen. Kukiela. W nocy i nad ranem kolejnego dnia przychodziły jeszcze kolejne, często sprzeczne ze sobą rozkazy{{odn|Wysocki|1997|s=50}}.
 
Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 10 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych{{odn|Jagiełło|2007|s=63-65}}.
Po wprowadzeniu nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej, pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu [[Korpus Ochrony Pogranicza|Korpusu Ochrony Pogranicza]]{{odn|Jagiełło|2007|s=64}}. W 1936 II batalion oddawał do dyspozycji KOP 4. i 5 kompanię po 167 żołnierzy, 6 kompania i 2 kompania karabinów maszynowych pozostawały w garnizonie{{odn|Wysocki|1997|s=63}}. W marcu 1939 przekazano z pułku grupę ponad 250 strzelców do batalionów KOP Podświle, Berezwecz, Czortków i Osowiec{{odn|Wysocki|1997|s=64}}.
 
W latach 30. XX w. wybudowano trzykondygnacyjny budynek koszarowy przy ulicy Podrzecznej na odcinku ulicy Koziej. Zbudowano też obiekt koszarowy przy ulicy Kiernoskiej. Budowę ukończono ostatecznie dopiero w 1938. Obiektowi nadano nazwę: Koszary im. marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza{{odn|Wysocki|1997|s=55}}.
 
Wiosną 1938 wcielono poborowych rocznika 1916. Nastąpiła kolejna reorganizacja zakwaterowania. W koszarach im. gen. Szeptyckiego pozostał I batalion. Kompanie 1,2 i 3 nie zmieniły kwater, 9 kompania zajęła pomieszczenia po 3 kompanii km., zaś 1 kompanię km umieszczono w dodatkowej sali żołnierskiej, urządzonej z pomieszczeń sanitarnych. W koszarach im. marszałka Śmigłego-Rydza na Blichu umieszczono II batalion. 4 kompanię uzupełniono „starym rocznikiem” 6., 5. kompanię strzelecką{{refn|grupa=uwaga|Na bazie 5 kompanii strzeleckiej funkcjonowała szkoła podoficerska{{odn|Wysocki|1997|s=63}}.}} skadrowano, 6 kompanię strzelecką ze zmniejszonym stanem osobowym do 50 żołnierzy przeniesiono do koszar im. Piłsudskiego przy ul. Podrzecznej{{refn|grupa=uwaga|6 kompania strzelecka stacjonowała w sali obok wartowni, gdzie wcześniej znajdował się warsztat pułkowy{{odn|Wysocki|1997|s=63}}.}} , 2 kompanię karabinów maszynowych uzupełniono żołnierzami z 3 kompanii km{{refn|grupa=uwaga|Wcześniej 3 kompania km stacjonowała w koszarach im. Szeptyckiego{{odn|Wysocki|1997|s=63}}.}} i rozlokowano w dodatkowym pomieszczeniu. Kompanie 5. i 6. po wybudowaniu koszar na Blichu zajmowały uprzednio pierwsze piętro bloku koszarowego.
W koszarach im. Śmigłego-Rydza zakwaterowany został też III batalion, który w tym okresie przekazywał uzupełnienia dla KOP-u. 7 kompania strzelecka zakwaterowana została w pomieszczeniach po 6 kompanii, a 8 kompania zajęła pomieszczenia po 5 kompanii. 3 kompania karabinów maszynowych, bez oddanego do KOP-u plutonu km, przydzielona została do 2 kompanii km{{odn|Wysocki|1997|s=63}}.
 
== Pułk w kampanii wrześniowej ==
[[Plik:10PP 39.png|240px|thumb|right|Tereny działań bojowych pułku w 1939]]
=== Mobilizacja pułku i działania do czasu rozpoczęcia wojny ===
Pułk otrzymał rozkaz [[Mobilizacja (1939)|mobilizacji alarmowej]] już 23 marca 1939. Poszczególne pododdziały osiągały gotowość do działań kwaterując w obiektach publicznych Łowicza. 1. i 2. kompania oraz 1 kompania karabinów maszynowych kwaterowały w Państwowym Liceum Pedagogicznym, park intendentury w Szkole Powszechnej nr 4, 7. i 8 kompania i 3 kompania km w Państwowym Liceum i Gimnazjum Męskim i Żeńskim, 9 kompania w Szkole Podstawowej nr 3 na Korabce, samodzielna kompania km i kolumna taborowa w Szkole Powszechnej im. Legionów Polskich, 5. i 6. kompania w Szkole Rolniczej na Blichu, kompania gospodarcza w kinie Eos{{odn|Wysocki|1997|s=94}}. Pełną gotowość pułk osiągnął o 18.00 24 marca{{odn|Rezmer|1992|s=43}}.
 
25 i 26 marca pułk zajął rejony we wsiach powiatu łowickiego w pobliżu wyznaczonych stacji załadowczych. I batalion („Ryś”) stacjonował w [[Klewków|Klewkowie]], II batalion („Wrona”) - w [[Goleńsko|Goleńsku]], III batalion w [[Niedźwiada (województwo łódzkie)|Niedźwiadzie]], park intendentury dywizyjnej w [[Popów (powiat łowicki)|Popowie]], samodzielna kompania km w [[Zielkowice|Zielkowicach]], kompania gospodarcza, plutony łączności, pionierów, przeciwgazowy, kompania zwiadowcza w [[Małszyce (województwo łódzkie)|Małszycach]], kolumna taborowa w Jastrzębi. W rejonach tych pododdziały przebywały do 8 maja{{odn|Wysocki|1997|s=94}}.
 
8 maja w ramach poprawy położenia [[Marsz (wojsko)|przedyslokowano]] pododdziały w nowe rejony rozmieszczone wzdłuż linii kolejowej. Dowództwo pułku zajęło oficynę [[Pałac w Nieborowie|pałacu w Nieborowie]]. I batalion przeszedł do [[Bobrowniki (powiat łowicki)|Bobrownik]], II batalion i samodzielna kompania km do [[Nieborów (województwo łódzkie)|Nieborowa]], III batalion do [[Dzierzgów (województwo łódzkie)|Dzierzgowa]], kompania zwiadowcza do [[Mysłaków (województwo łódzkie)|Mysłakowa]]; kompania gospodarcza, kompania ppanc., pluton artylerii, pluton pionierów, oficer żywnościowy pułku i naczelny lekarz pułkowy kwaterowali w [[Arkadia (powiat łowicki)|Arkadii]], pluton łączności i pluton artylerii w kolonii [[Małszyce (województwo łódzkie)|Małszyce]]; park intendentury w Popowie{{odn|Wysocki|1997|s=94}}.
 
Dowódca Armii „Poznań” gen. [[Tadeusz Kutrzeba]] początkowo zamierzał wprowadzić 26 Dywizję Piechoty (w tym 10 pp) w tzw. korytarz czarnkowski i bronić nią kierunku na Wągrowiec – Żnin i dalej na Gniezno lub Inowrocław. Rozważał też koncepcję obsadzenia przez dywizję przedmościa „Koło”{{odn|Rezmer|1992|s=31}}. Ostatecznie jednak dowódca armii zdecydował się na pierwszy wariant. 10 pułk piechoty miał bronić odcinka „Głowicz” na przesmykach jezior wągrowieckich w rejonie Gołańcz – Panigródz – Dobieszewo – Smogulec – Czerlin. Następnie, prowadząc działania opóźniające, pułk miał przejść na pozycję pośrednią w rejon lasów na zachód od Łabiszyna, pozostawiając ubezpieczenia na północno-zachodnich skrajach lasu Nadleśnictwa Nakło, a ostatecznie główne stanowiska na rubieży odcinka „Gołańcz”. W czasie walk na głównej pozycji dowódcy 10 pp podporządkowany miał być batalion ON „Kcynia” i III/26 pułku artylerii lekkiej{{odn|Wysocki|1997|s=95}}.
 
Ze swojego składu pułk wydzielił kompanię „Nakło” w składzie: kompania strzelców, plutonu ckm i patrol telefoniczny. Jej zadaniem była obrona przeprawy pod [[Nakło nad Notecią|Nakłem]] w [[Paterek|Paterku]]. W razie sforsowania przez nieprzyjaciela Noteci kompania „Nakło” miała się wycofać się przez [[Szubin]] na [[Smolniki (wieś w powiecie nakielskim)|Smolniki]] i tam zaryglować wejście szosy do lasu i tam powrócić pod rozkazy dowódcy piechoty dywizyjnej 26 DP{{odn|Wysocki|1997|s=95}}.
 
Między 4 a 11 lipca pułk został przewieziony transportem kolejowym w rejon odpowiedzialności bojowej. Zajął pozycje obronne na zachód od przewidywanego dlań odcinka [[Gołańcz]] – [[Dobieszewo (województwo kujawsko-pomorskie)|Dobieszewo]], mając ona prawym skrzydle [[18 Pułk Piechoty (II RP)|18 pp]], a na lewym [[37 Łęczycki Pułk Piechoty|37 pp]]. Dowództwo 26 DP rozlokowało się w Wapnie Nowym{{odn|Wysocki|1997|s=95}}. W tym czasie [[Sztab Główny Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego|Sztab Główny]] zezwalał już na rozpoczęcie budowy umocnień polowych nie zważając na straty w uprawach rolnych. Pododdziały przystąpiły do prac [[Fortyfikacja|fortyfikacyjnych]]. Kopały rowy strzeleckie i przeciwpancerne, stawiały zasieki, budowały gniazda karabinów maszynowych i działek przeciwpancernych oraz przygotowywały obiekty komunikacyjne, zwłaszcza mosty na Noteci, do zniszczenia{{odn|Rezmer|1992|s=66}}{{odn|Wysocki|1997|s=97}}.
Już o 2.00 1 września, w rejonie odpowiedzialności 26 DP, niemieckie oddziały wojskowe dokonały napadu na [[Placówka Straży Granicznej I linii „Kaczory”|placówkę Straży Granicznej I linii „Kaczory”]]. Straż Graniczna nie dała się zaskoczyć i wykonała wszystkie przewidziane planem niszczenia{{odn|Wysocki|1997|s=97}}.
O świcie 10 pułk piechoty, wzmocniony [[Batalion ON „Kcynia”|batalionem ON „Kcynia”]] i [[26 Pułk Artylerii Lekkiej|III/26 pal,]] zajmował odcinek „Gołańcz”{{odn|Paradowski|Wojewoda|2018|s=26}}. I batalion i 7 bateria 26 pal zajęły stanowiska w centrum odcinka „Gołańcz”, II batalion z 8/26 pal – ośrodek obrony „Dobieszewko”, III batalion i 9/26 pal – ośrodek obrony „Grocholin”, batalion ON „Kcynia” – ośrodek obrony „Kcynia”{{odn|Rezmer|1992|s=75}}. Po stronie niemieckiej rozlokował się 12 pułk Grenzwachtu, 2 batalion zaporowy i Brygada „Netze”. Oddziały niemieckie otrzymały zadania osłony południowego skrzydła zgrupowania uderzeniowego. Tylko czaty II batalionu nawiązały kontakt ogniowy z nieprzyjacielem w rejonie Zamczyska{{odn|Wysocki|1997|s=98}}.
O świcie pozycje 10 pp zostały zbombardowane przez lotnictwo w rejonie Gołańczy. Dwóch żołnierzy odniosło kontuzje. Nalot osłabił jednak mocno morale wojska{{odn|Wysocki|1997|s=98}}. 2 września, na przedpolu II batalionu, na odcinku „Dobieszewko”, kolumny niemieckie dotarły północnym brzegiem [[Noteć|Noteci]] do [[Nakło nad Notecią|Nakła]], ale ostrzelane [[Wycofanie (wojsko)|wycofały się]] pozostawiając silne [[Ubezpieczenie (wojsko)|ubezpieczenia]]{{odn|Rezmer|1992|s=101}}.
Wieczorem dowódca 26 DP nakazał dowódcy III/10 pp wykonać [[Wypad (wojsko)|wypad]] w okolicach Mieszkowa dwoma plutonami strzeleckimi z plutonem ckm{{odn|Paradowski|Wojewoda|2018|s=26}}. Grupą wypadową dowodzić miał kpt. Rudolf Gajewski . Po wykonaniu wypadu pododdział miał pozostać na czatach na lewym brzegu Noteci naprzeciw Osieka{{odn|Rezmer|1992|s=102}}. Wobec poprawionej oceny sytuacji na froncie, dowódca dywizji odwołał jednak rozkaz{{odn|Wysocki|1997|s=99}}.
W tym czasie sytuacja w rejonie Armii „Pomorze” komplikowała się. 3 września wieczorem gen. Kutrzeba nakazał 26 DP przerzucić gros sił w rejon [[Żnin]]a i jednocześnie utrzymać pozycję Nakło – [[Wągrowiec]] – [[Skoki (powiat wągrowiecki)|Skoki]]. W czasie wycofywania pozycje w okolicach lasów w rejonie [[Żarczyn (województwo kujawsko-pomorskie)|Żarczyna]] miał obsadzić 10 pp wraz z samodzielną kompanią ckm, kompanią ON „Chodzież”, III/26 pal{{odn|Wysocki|1997|s=99}}.
Zejście bez walki z przygotowanych pozycji obronnych wywołało psychozę zagrożenia o[[Okrążenie|krążeniem]]. Wkradły się elementy [[Panika|paniki]]. Żołnierz 10 pp wspominał{{odn|Wysocki|1997|s=99}}:
{{Cytat|...''nagle przyszedł rozkaz wycofania się. Bowiem groziło nam okrążenie przez wojska niemieckie. (...) z miejsca zapanował ogólny chaos, nawet panika... Łączność przestała istnieć. Pluton mój wraz z mnóstwem oddziałów wszelkiej broni, specjalności i wielkości zaczął się chaotycznie i w pośpiechu wycofywać. Posuwaliśmy się, raczej uciekaliśmy dniem i nocą lasami i bocznymi drogami, z grubsza zygzagowaliśmy w kierunku na Inowrocław, ażeby umknąć zamykającym się kleszczom hord niemieckich''...}}
;Natarcie na Skierniewice
 
Wieczorem 12 września 26 DP zaczęła marsz zbliżania w kierunku wschodnim{{odn|Paradowski|Wojewoda|2018|s=27}}. Na lewym skrzydle dywizji miał nacierać [[37 Łęczycki Pułk Piechoty|37 pułk piechoty]], na prawym na kierunku lasów nieborowskich atakować miał 10 pp{{odn|Wysocki|1997|s=104}}. III/10 pp przemieszczono transportem samochodowym do [[Gągolin Północny|Gągolina Północnego]] by bronił przepraw przez [[Bzura|Bzurę]]{{odn|Rezmer|1992|s=312}}. Batalion obsadził przyczółek mostowy na południowym brzegu Bzury. Siły główne pułku po południu dotarły w okolice [[Rybno (powiat sochaczewski)|Rybna]]. Wieczorem rozkaz dowódcy dywizji nakazał pułkowi odmaszerować do odległej o 14 kilometrów [[Kompina|Kompiny]]. Pododdziały osiągnęły rejony wyjściowe do działań dopiero rano 14 września{{odn|Wysocki|1997|s=103}}. W tym czasie II batalion [[Luzowanie|zluzował]] stojący cały dzień nad Bzurą III batalion pułku. Ten ostatni przeszedł do odwodu, w rejon [[Sromów|Sromowa]].
10 pp miał atakować po osi Kompina – [[Nieborów (województwo łódzkie)|Nieborów,]] rozbić pododdziały niemieckiego 54 pp 18 DP i w zadaniu bliższym zająć Nieborów - Pasiecznik, a następnie nacierać w kierunku na lasy skierniewickie. Pułk wspierać miały II i III dywizjony 26 pal.
Pas natarcia pułku wynosił około 6 kilometrów. I batalion po zajęciu [[Mysłaków (województwo łódzkie)|Mysłakowa,]] Janowic i [[Bednary (województwo łódzkie)|Bednar Starych]] utknął pod silnym ogniem, II batalion mjr. Kulczyckiego częściowo zajął wieś Nowe Bednary, [[Bednary-Kolonia|Bednary Kolonię]] i [[Sierzchów (województwo łódzkie)|Sierzchów]] i dotarł 5 kompanią do [[Bednary (stacja kolejowa)|stacji kolejowej Bednary.]] Tu zaległ pod ogniem broni maszynowej i artylerii niemieckiej. Niemiecki [[18 Dywizja Piechoty (III Rzesza)|54 pp 18 DP]] kontratakował z powodzeniem w kierunku na II/10 pp. Polacy utracili stację kolejową Bednary. Zamierzano wprowadzić do walki odwód – III batalion. W tym czasie dowódca dywizji, obawiając się uderzenia [[Wojska pancerne|niemieckich wojsk pancernych]], wstrzymał [[natarcie]]. Paniczny strach przed czołgami niemieckimi pozbawił polskich dowódców inicjatywy i był dramatycznym punktem zwrotnym, który miał dalsze nieszczęśliwe następstwa{{odn|Wysocki|1997|s=104-105}}.
 
Dowódca 26 DP [[Adam Brzechwa-Ajdukiewicz|płk Brzechwa-Ajdukiewicz]] wydał podległym oddziałom rozkaz natychmiastowego wycofania się na północny brzeg Bzury. O swojej decyzji nie powiadomił przełożonego, ani sąsiada – [[16 Pomorska Dywizja Piechoty|16 Dywizji Piechoty]], która znalazła się w sytuacji krytycznej{{odn|Wysocki|1997|s=106}}.
W tym czasie II/10 pp walczył w pobliżu stacji kolejowej. I batalion był również w kontakcie ogniowym z przeciwnikiem. Bataliony oderwać się mogły od Niemców dopiero po południu. Odbywało się to pod silnym ogniem artylerii niemieckiej. Wieczorem z [[Ubezpieczenie (wojsko)|linii ubezpieczeń]] odeszły pododdziały osłonowe. Niemcy, zaskoczeni nagłym odwrotem wojsk polskich, ograniczyli się początkowo do pościgu ogniowego{{odn|Ciechanowski|1983|s=329}}.
 
Prawie dwutygodniowe [[Wycofanie (wojsko)|wycofywanie się]] pułku bez walki i tragiczny odwrót z południowego brzegu Bzury, spowodowało rozgoryczenie, rozprzężenie i dezorganizację. Hugon Zieliński w swojej kronice tak opisywał ówczesne położenie{{odn|Wysocki|1997|s=107}}:
 
{{cytat|''10 pułk piechoty (...) wycofał do wieczora swoje oddziały na północny brzeg Bzury. Straty pułku były również ciężkie, podobnie jak i upadek ducha, który miał doprowadzić pułk do samowolnego rozchodzenia się żołnierzy, szczególniej starszych rezerwistów do domów, gdyż działania pułku toczyły się w rejonie garnizonu pokojowego, jakim był Łowicz i rejonu mobilizacyjnego, z którego pochodziła przewaga rezerwistów.''}}
; Walki pułku w rejonie Gągolina
 
15 września III batalion 10 pp zorganizował obronę na wschodnim skraju [[Gągolin Południowy|Gągolina Południowego]], I batalion obsadzał przeprawę w Kompinie, a II batalion pozostawał w odwodzie. Od 15 września 26 DP miała działać w składzie [[Grupa Operacyjna „Koło”|GO gen. Knolla-Kownackiego]] i stanowić osłonę prawego skrzydła grupy operacyjnej. Dywizja miała przekroczyć Bzurę między Nidą a [[Rawka (rzeka)|Rawką]]{{odn|Wysocki|1997|s=107}}. Grupę uderzeniową miał stanowić [[18 Pułk Piechoty (II RP)|18 pp]] i III batalion 10 pp. Grupa wspierana miała być artylerią i trzema kompaniami czołgów TKS. I i II batalion 10 pp miały osłaniać natarcie i bronić odcinka Bzury{{odn|Rezmer|1992|s=356}}.
 
Natarcie ruszyło rano 16 września. Działająca w osamotnieniu 26 DP atakowała trzema batalionami. W tym czasie [[14 Wielkopolska Dywizja Piechoty|14 Dywizja Piechoty]] dopiero dochodziła na pozycje wyjściowe. Nacierający III/10 pp mjr. Zygmunta Roszkowskiego atakował zgodnie z wcześniej ustaloną trasą wzdłuż linii: wschodni skraj Gągolina Południowego – [[Kozłów Szlachecki|Kozłów Szlachecki Now]]<nowiki/>y – Kozłów Szlachecki Stary, zaś dowódca 18 pp zdecydował się ominąć silnie broniony przez Niemców las{{odn|Wysocki|1997|s=109}}. Kierunki działania batalionów stały się rozbieżne. Zanotowano jednak pewne sukcesy. 9 kompania 10 pp zdobyła Kozłów Szlachecki Nowy. Bojąc się jednak odcięcia przez czołgi, por. Jan Domański po pewnym czasie wycofał kompanię aż od Gągolina Południowego. Udany manewr przeprowadzili też czołgiści kpt. Szczepankowskiego i tym samym wprowadzili w szeregach niemieckich spore zamieszanie.
 
Dramatyczna sytuacja wojsk okrążonych nad Bzurą wymusiła dalsze reorganizacje. W nocy płk Brzechwa-Ajdukiewicz starał się uporządkować wyparte oddziały. III/10 pp rozkazem płk. Krudowskiego został wycofany do Osieka III. Tu zbierały się też resztki 10 pułku piechoty. Pułk liczył już mniej niż tysiąc żołnierzy. Wieczorem w rejon pułku wyszło natarcie piechoty niemieckiej wsparte czołgami. Atak Niemców został powstrzymany.
Zieliński napisał{{odn|Wysocki|1997|s=112}}:
{{cytat|''Działające dotychczas prawie bez przerwy lotnictwo niemieckie poczęło spływać z pola bitwy. Odezwała się natomiast ze zdwojoną siłą artyleria niemiecka oraz rozpoczęło się natarcie piechoty nieprzyjacielskiej wspieranej czołgami. Rzecz ciekawa, że pojawienie się piechoty niemieckiej, zamiast doprowadzić do ostatecznego rozsypania się polskich jednostek, odwrotnie – przyczyniło się właśnie do ich scementowania. Widok wroga uchwytnego, przeciw któremu polscy żołnierze mieli broń działającą skutecznie – ożywił szeregi i nieprzyjaciel został przywitany tak silnym ogniem, iż z miejsca zaległ, przy czym nie pomogły nawet czołgi do ponownego poderwania piechoty niemieckiej.''|}}
 
13 002

edycje