Kolumbia: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 8290 bajtów ,  5 miesięcy temu
m
Wycofano edycje użytkownika 188.127.160.188 (dyskusja). Autor przywróconej wersji to Dzuma20.
Znaczniki: VisualEditor usuwanie dużej ilości tekstu (filtr nadużyć)
m (Wycofano edycje użytkownika 188.127.160.188 (dyskusja). Autor przywróconej wersji to Dzuma20.)
Znacznik: Wycofanie zmian
{{Inne znaczenia|państwa|[[Kolumbia (ujednoznacznienie)|inne znaczenia tego słowa]]}}
{{Państwo infobox
|nazwa_oryginalna = República de Colombia
|nazwa_polska = Republika Kolumbii
|flaga_obraz = Flag of Colombia.svg
|herb_obraz = Coat of arms of Colombia.svg
|nazwa_dopełniacz = Kolumbii
|p1 =
|p1_flaga =
|lata_istnienia =
|n1 =
|n1_flaga =
|s1 = [[Panama]]
|s1_flaga =
|s1_data = 1903
|i1 =
|i1_flaga =
|i1_data =
|dewiza = Libertad y Orden
|dewiza_język = [[język hiszpański|hiszp.]]
|dewiza_polski = Wolność i porządek
|lokalizacja_obraz = Colombia on the globe (San Andrés and Providencia special) (Americas centered).svg
|konstytucja =
|państwo =
|język_urzędowy = [[język hiszpański|hiszpański]]
|język_używany =
|stolica = [[Bogota]]
|ustrój_polityczny = [[republika]]
|typ_państwa =
|głowa_państwa = [[Iván Duque Márquez]]
|głowa_państwa_opis = [[prezydenci Kolumbii|prezydent]]
|status_terytorium =
|zależne_od =
|głowa_terytorium =
|głowa_terytorium_opis =
|w_imieniu_tekst =
|w_imieniu_urząd =
|w_imieniu =
|szef_rządu = [[Iván Duque Márquez]]
|szef_rządu_opis = [[prezydenci Kolumbii|prezydent]]
|w_imieniu_tekst2 =
|w_imieniu_urząd2 =
|w_imieniu2 =
|powierzchnia = 1 139 825<ref>[http://www.dane.gov.co/censo/files/libroCenso2005nacional.pdf dane Kolumbijskiego Urzędu Statystycznego].</ref>
|powierzchnia_wód = 8,8%
|powierzchnia_miejsce = 26
|ludność = 49 292 000{{r|IMF}}
|gęstość = 42
|gęstość_miejsce =
|ludność_rok = 2017
|narodowości =
|ludność_miejsce = 29
|pkb = 309,2 mld<ref name="IMF">{{cytuj stronę| url = https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=81&pr.y=8&sy=2016&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=233&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |tytuł = World Economic Outlook Database, April 2018 |autor = International Monetary Fund |język = en |data dostępu = 2018-04-19}}</ref> [[dolar amerykański|USD]]
|pkb_rok = 2017
|pkb_osoba = 6273{{r|IMF}} [[dolar amerykański|USD]]
|pkb_ppp = 714 mld{{r|IMF}} [[Dolar międzynarodowy|dolarów międzynar.]]
|pkb_ppp_rok = 2017
|pkb_ppp_osoba = 14 485{{r|IMF}} [[Dolar międzynarodowy|dolarów międzynar.]]
|utworzenie_sposób = [[Niepodległość]]<br />• proklamowana<br />• uznana
|od_kogo = od [[Hiszpania|Hiszpanii]]
|utworzenie_data = 20 lipca 1810<br />7 sierpnia 1819
|likwidacja_sposób =
|przez_kogo =
|likwidacja_data =
|religia_dominująca =
|waluta_nazwa = [[peso kolumbijskie]]
|waluta_symbol = COP
|UTC = -5
|hymn = [[Plik:United States Navy Band - ¡Oh, gloria inmarcesible!.ogg|centruj]][[Hymn Kolumbii|¡Oh Gloria inmarcesible!]]
|hymn_nazwa_polska = O niegasnąca chwało!
|kod_ISO = CO
|domena = [[.co]]
|kod_samochodowy = CO
|kod_samolotowy = HK
|numer_kierunkowy = +57
|terytoria_zależne =
|terytoria_autonomiczne =
|mapa_obraz = Co-map.png
|uwagi =
|commons = Category:Colombia
|quote = Kolumbia
|wikisłownik = Kolumbia
}}
'''Kolumbia''', '''Republika Kolumbii''' ([[język hiszpański|hiszp.]] ''Colombia'', ''República de Colombia'') – państwo w północno-zachodniej części [[Ameryka Południowa|Ameryki Południowej]] leżące nad [[Morze Karaibskie|Morzem Karaibskim]] i [[Ocean Spokojny|Oceanem Spokojnym]].
Kolumbia graniczy z następującymi pięcioma państwami:
* {{Flaga|VEN}} [[Wenezuela]] 2050&nbsp;km
* {{Flaga|PERBRA}} [[PeruBrazylia]] 1643&nbsp;km
* {{Flaga|PER}} [[Peru]] 1496&nbsp;km
* {{Flaga|ECU}} [[Ekwador]] 590&nbsp;km
* {{Flaga|PAN}} [[Panama]] 225&nbsp;km
Zamieszkane od kilku tysięcy lat przez [[Indianie|Indian]] (m.in. plemiona [[Czibcza]] i [[Arawak]]) tereny dzisiejszej Kolumbii, odkrył dla Europejczyków hiszpański żeglarz [[Alonso de Hojeda]] w 1499 roku. W następnym stuleciu tereny te zostały podbite przez [[Hiszpania|Hiszpanów]] (początek podboju – 1525) i weszły w skład [[Wicekrólestwo Peru|wicekrólestwa Peru]], a od roku 1717 w skład [[Wicekrólestwo Nowej Granady|wicekrólestwa Nowej Granady]] (razem z Ekwadorem i Wenezuelą). W roku 1810 wybuchło powstanie przeciwko hiszpańskiej władzy kolonialnej. Powstańcy zdołali nawet 20 lipca (dzień święta narodowego) usunąć wicekróla, ale ostatecznie wojska królestwa ponownie przejęły władzę. Jednak w roku 1819 kraj został zdobyty przez walczące z Hiszpanami wojska [[Simón Bolívar|Simóna Bolívara]]. Razem z [[Wenezuela|Wenezuelą]] Kolumbia utworzyła federację [[Wielka Kolumbia|Wielkiej Kolumbii]], którą z czasem zasiliły Panama (1821) oraz [[Ekwador]] (1822). Federacyjne państwo przetrwało do roku 1830. Po rozpadzie Wielkiej Kolumbii powstało, na obszarze z grubsza odpowiadającemu dzisiejszej Kolumbii, państwo Nowa Granada. Przez znaczną część dziewiętnastego stulecia sytuacja wewnętrzna nie była stabilna. Lata 1831–1840 były zdominowane przez konflikt graniczny z Ekwadorem<ref name="Kolumbia. Historia">[http://encyklopedia.pwn.pl/haslo/Kolumbia-Historia;4574504.html Kolumbia. Historia.]</ref>.
[[Plik:AGHRC (1890) - Carta XI - División política de Colombia, 1824.jpg|mały|[[Wielka Kolumbia]], 1824]]
{{osobny artykuł|Wojna Tysiąca Dni}}
[[Plik:Separacion Panama de Colombia.png|mały|W 1903 roku, wspierana przez Stany Zjednoczone, [[Wojny bananowe|Panama oddziela się od Kolumbii]] i staje się republiką]]
Konstytucją z roku 1858 utworzono konfederację Granadina, którą w 1861 przekształcono w Stany Zjednoczone Nowej Granady, a dwa lata później w Stany Zjednoczone Kolumbii. W okresie przewagi [[liberalizm|liberałów]] dokonano wielu postępowych reform w tym zniesienia niewolnictwa w 1852 i wprowadzenia federalistycznej i [[antyklerykalizm|antyklerykalnej]] konstytucji rok później. W okresie rządów Tomása Cipriano de Mosquery w latach 60. wprowadzono federalistyczny i skrajnie antyklerykalny system rządów. Reformy liberałów starał cofać się konserwatywnie nastawiony Rafael Núñez który objął rządy w 1880 roku i sprawował je przez kolejne czternaście lat. W roku 1885 w wyniku antyfederalistycznej rewolucji kraj przekształcono w republikę Kolumbii. Trwające dziesiątki lat zatargi między liberałami (promowali [[federalizm]] i rozdział Kościoła od państwa) a [[konserwatyzm|konserwatystami]] (optowali za centralizacją i silną pozycją Kościoła) wywołały ostatecznie tzw. [[wojna domowa w Kolumbii (1899-1902)|wojnę 1000 dni]] (1899-1902), która skończyła się zwycięstwem konserwatystów. W wojnie zginęło około 100 tysięcy mieszkańców Kolumbii. Konserwatyści mimo zwycięstwa przyjęli program modernizacji kraju<ref name="Kolumbia. Historia" />.
{{osobny artykuł|La Violencia}}
W roku 1948 zamordowany został przywódca obozu liberalnego [[Jorge Eliécer Gaitán]]. Wznieciło to tlącą się cały czas w kraju wojnę domową (''[[La Violencia]]''). Konflikt trwał do 1958 roku, a w jego wyniku zginęło 300 tys. osób w większości chłopów i robotników mieszkających na wsi<ref>Nazih Richani (2002). ''Systems of Violence: the political economy of war and peace in Colombia''. SUNY Press. s. 23–28.</ref>. W roku 1953 rządy przejął, w wyniku [[zamach stanu|zamachu stanu]], generał Gustavo Rojas Pinilla który próbując zakończyć wojnę stale wzmacniał armię. Kraj pogrążał się w korupcji. Rządy junty doprowadziły do zawarcia sojuszu między konserwatystami i liberałami (Front Narodowy) którzy wsparli pucz w 1957. Odwieczni wrogowie przejęli władzę którą wspólnie sprawowali aż do 1974 roku. Sojusz konserwatystów i liberałów nie potrafił jednak sprostać pogarszającej się sytuacji gospodarczej (m.in. wysoka [[inflacja]]).
{{osobny artykuł|2=Wojna domowa w Kolumbii (od 1964)|FARC}}
W końcu lat 60. na kolumbijskiej arenie pojawiły się dwie lewicowe organizacje partyzanckie [[FARC]] i [[Armia Wyzwolenia Narodowego (Kolumbia)|ELN]], a w roku 1970 dołączył do nich [[Ruch 19 Kwietnia]] (M-19). Partyzanci cieszyli się poparciem głównie wśród ubogiej części społeczeństwa. Często po stronie partyzantów stawali również duchowni. Na korzyść partyzantów wpływała sytuacja ekonomiczno-społeczna kraju, do lat 60. w kraju żyło ponad 400 tys. bezrolnych rodzin, a od 1961 roku ich liczba corocznie wzrastała o 40 tys.<ref>Richard Gott (1970). ''Guerrilla Movements in Latin America''. Nelson. s. 516.</ref><ref>Gary MacEoin (1971). Revolution Next Door: Latin America in the 1970s. Holt, Rinehart & Winston. s. 91.</ref> W tym samym okresie brak podstawowej opieki medycznej i niedożywienie spowodowało wzrost śmiertelności noworodków i częstości występowania chorób<ref>{{Cytuj|autor = James Jeremiah Brittain |tytuł = Revolutionary Social Change in Colombia: The Origin and Direction of the FARC-EP |data = 2010 |isbn = 978-0-7453-2876-8 |miejsce = London |wydawca = Pluto Press |s = 74–76 |oclc = 656846654}}</ref>. W 1970 roku, 77% gruntów wchodziło do [[latyfundia|latyfundiów]], czyli gospodarstw zajmujących powierzchnię sięgającą ponad 50 hektarów<ref>Raúl A. Fernández (1979). ''„Imperialist capitalism in the Third World: theory and evidence from Colombia”''. Latin American Perspectives 6 (1): 56.</ref>. W 1971 roku 70% gruntów należało do raptem 5,7% obywateli<ref>Ernest Feder (1971). The Rape of the Peasantry: Latin America’s Landholding System. New York: Anchor. s 244.</ref>. W roku 1974 liberalno-konserwatywny sojusz rozpadł się. Przy władzy pozostali liberałowie, ale w roku 1982 przegrali wybory. Cztery lata później odzyskali władzę. Podejmowane w latach 80. próby zakończenia wojny spełzły na niczym (m.in. próby wciągnięcia partyzantów w życie polityczne).
 
 
{|
|
# [[Amazonas (Kolumbia)|Amazonas]] ([[Leticia]])
# [[Antioquia]] ([[Medellín]])
# [[Arauca (departament)|Arauca]] ([[Arauca (miasto)|Arauca]])
# [[Atlántico]] ([[Barranquilla]])
# [[Bolívar (departament)|Bolívar]] ([[Cartagena de Indias|Cartagena]])
# [[Boyacá]] ([[Tunja]])
# [[Caldas]] ([[Manizales]])
# [[Caquetá]] ([[Florencia]])
# [[Casanare]] ([[Yopal]])
# [[Cauca (departament)|Cauca]] ([[Popayán]])
# [[Cesar (Kolumbia)]] ([[Valledupar]])
# [[Chocó]] ([[Quibdó]])
# [[Córdoba (departament)|Córdoba]] ([[Montería]])
# [[Cundinamarca]] ([[Bogota]])
# [[Guainía]] ([[Inírida (miasto)|Puerto Inírida]])
# [[Guaviare]] ([[San José del Guaviare]])
# [[Huila]] ([[Neiva]])
 
| <ol start=18>
<li>[[La Guajira]] ([[Ríohacha|Riohacha]])
** [[Pentekostalizm|zielonoświątkowcy]] – 6%
** [[Kościół Adwentystów Dnia Siódmego|adwentyści dnia siódmego]]
** mormoninieokreśleni0,45%
** Świadkowieinne Jehowyreligie0,342%:
** [[mormoni]] – 0,4%
** [[Świadkowie Jehowy]] – 0,34%
 
Źródło: CIA, 2014<ref>{{cytuj stronę |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/co.html |tytuł=Colombia |data= |opublikowany=The World Factbook CIA |data dostępu=2017-08-27}}</ref>; LDS, 2016<ref>{{cytuj stronę |url=http://www.mormonnewsroom.org/facts-and-statistics/country/colombia/ |tytuł=Facts and Statistics |data= |opublikowany=An Official WEBSITE of The Church of JESUS CHRIST of LATTER-DAY SAINTS |data dostępu=2017-08-27}}</ref>; [[Rocznik Świadków Jehowy]], 2017<ref>{{cytuj książkę |tytuł = Rocznik Świadków Jehowy 2017 |url = https://www.jw.org/pl/publikacje/ksi%C4%85%C5%BCki/rocznik-2017/sprawozdanie-z-dzialalnosci-2016/|wydawca = Towarzystwo Strażnica |rok = 2016 |strony = 178–187}}</ref>.
 
{{mapa lokalizacyjna
|mapa = Kolumbia
}}
|rozmiar = 600
|wyrównanie = center
|podpis = <span style="border-bottom:1px solid #dadada; padding-bottom:2px; ">Porty lotnicze w Kolumbii</span>
|punkty mapy =
{{mapa lokalizacyjna/punkt|03°32′35″N 76°22′53″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Palmira}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|04°11′36″S 69°56′35″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Leticia}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|01°23′46″N 77°17′29″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Pasto}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|07°48′43,40″N 76°42′59,14″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Apartadó}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|02°57′00″N 75°17′38″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Neiva}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|04°42′06″N 74°08′49″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Bogotá}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|03°49′11″N 76°59′23″W|pozycja=left|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Buenaventura}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|07°55′39″N 72°30′42″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Cucuta}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|10°26′23″N 75°30′47″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Cartagena}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|05°19′09″N 72°23′02″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Yopal}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|04°27′09″N 75°45′59″W|pozycja=left|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=El Eden}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|10°53′22″N 74°46′50″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Barranquilla}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|02°34′12″N 77°53′54″W|pozycja=left|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Guapi}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|02°27′15″N 76°36′33″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Popayán}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|01°35′21″N 75°33′52″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Florencia}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|04°25′17″N 75°07′57″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Ibagué}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|06°12′10″N 77°23′40″W|pozycja=left|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Bahía Solano}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|06°13′11″N 75°35′25″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Medellín}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|09°19′58″N 75°17′08″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Corozal}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|08°49′25″N 75°49′33″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Montería}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|07°07′35″N 73°11′05″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Lebrija}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|04°48′45″N 75°44′22″W|pozycja=left|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Pereira}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|12°35′01″N 81°42′40″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=San Andrés}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|11°07′10″N 74°13′50″W|pozycja=top|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Santa Marta}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|07°04′08″N 70°44′13″W|pozycja=right|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Arauca}}
{{mapa lokalizacyjna/punkt|07°01′28″N 73°48′24″W|pozycja=left|znak=Airplane silhouette.svg|rozmiar znaku=8|opis=Barrancabermeja}}
}}
 
== Przypisy ==