Humphrey Bogart: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 10 bajtów ,  1 rok temu
drobne redakcyjne, lit.
(drobne redakcyjne, lit.)
Humphrey DeForest Bogart urodził się 25 grudnia 1899 w [[Nowy Jork|Nowym Jorku]]{{#tag:ref|Przez wiele lat data urodzin Bogarta była kwestią dyskusyjną. Lauren Bacall, żona aktora, przyznała w swojej biografii ''By Myself'' (1978), że Bogart zawsze obchodził urodziny 25 grudnia{{odn|Duchovnay|1999|s=2}}{{odn|Bacall|1978|s=134}}. Również biografowie [[Ann M. Sperber]] i [[Eric Lax]] udokumentowali, że aktor konsekwentnie wymieniał datę 25 grudnia w oficjalnych dokumentach, takich jak akt małżeński{{odn|Sperber|Lax|1997|s=44}}. Sperber i Lax dowiedli także, że datę urodzin wydrukowano w „Ontario County Times” 10 stycznia 1900, co wykluczało często błędnie powielaną datę 23 stycznia{{odn|Sperber|Lax|1997|s=45}}. Federalne i stanowe rejestry spisów z 1900 również informowały o narodzinach Bogarta w okresie świąt [[Boże Narodzenie|Bożego Narodzenia]] 1899{{odn|Bogart|Provost|1995|s=43–44}}.|group="uwaga"}}{{odn|Duchovnay|1999|s=2}}, otrzymując imię będące panieńskim nazwiskiem matki{{odn|Kanfer|2011|s=15}}. Był najstarszym z trójki dzieci Belmonta DeForesta Bogarta (1867–1934) i [[Maud Humphrey]] (1868–1940){{odn|Kanfer|2011|s=13–14}}. Miał dwie siostry – Frances „Pat” Bogart Brose (1901–1982) i Catherine Elizabeth „Kay” Bogart Bonnell (1902–1937){{#tag:ref|Starsza siostra „Pat”, po urodzeniu syna w 1930 nie była w stanie wyjść z [[Depresja poporodowa|depresji poporodowej]]{{odn|Kanfer|2011|s=41}}. Młodsza z sióstr Bogarta bezskutecznie próbowała zostać modelką. Zmagała się z alkoholizmem{{odn|Kanfer|2011|s=41}}. Zmarła na początku 1937, z powodu pękniętego [[Wyrostek robaczkowy|wyrostka robaczkowego]]. Aktor określał ją mianem „ofiary czasów nielegalnych barów alkoholowych. Zbyt wiele wzięła na swoje barki, a potem zniszczyła się od środka”{{odn|Kanfer|2011|s=56}}.|group="uwaga"}}{{odn|Duchovnay|1999|s=2}}{{odn|Meyers|1997|s=8}}. Ojciec Bogarta ukończył [[Uniwersytet Columbia]], a dyplom medyczny otrzymał na [[Uniwersytet Yale’a|Uniwersytecie Yale’a]]{{odn|Kanfer|2011|s=13}}. Był jedynym synem Adama Welty’ego Bogarta (1829–1892), który w wolnym czasie zajmował się [[Litografia|litografią]]. Z czasem zaczął tworzyć obrazy na płytach aluminiowych, co wzbudziło zainteresowanie drukarzy. Sprzedaż litografii wzrosła, czyniąc z Adama Welty’ego Bogarta majętnego człowieka. Dzięki temu przeprowadził się wraz z rodziną na [[Manhattan]]{{#tag:ref|Bogartowie pochodzili z Holandii i od pokoleń byli mieszczanami oraz rolnikami, którzy uprawiali jarzyny{{odn|Kanfer|2011|s=13}}. Nazwa „Bogart” wywodzi się z holenderskiego nazwiska „Bogaert”{{odn|Meyers|1997|s=5}}.|group="uwaga"}}. Z jego inicjatywy nazwisko Bogart wpisano do Blue Book, spisu nowojorskiej socjety{{odn|Kanfer|2011|s=13}}. Zasobny stan zapewnił synowi dorastanie w komfortowych warunkach i odpowiednie wykształcenie w prywatnych szkołach{{odn|Kanfer|2011|s=13–14}}. Po ukończeniu [[Yale School of Medicine]] Belmont DeForest Bogart, w wieku 30 lat, został chirurgiem i pracował w zespołach lekarskich trzech głównych szpitali na Manhattanie{{odn|Kanfer|2011|s=14}}. Matka Bogarta, Maud Humphrey, była córką sprzedawcy pieców z [[Rochester (Nowy Jork)|Rochester]] w stanie [[Nowy Jork (stan)|Nowy Jork]]{{odn|Kanfer|2011|s=14}}. W wieku 16 lat sprzedawała swoje rysunki do czasopism. Po ukończeniu studiów w Nowym Jorku i [[Paryż]]u, gdzie odbyła szkolenie w studiu [[James McNeill Whistler|Jamesa McNeilla Whistlera]]{{odn|Meyers|1997|s=6–7}}, zyskała uznanie jako ilustratorka kalendarzy, książek dla dzieci i reklam{{odn|Kanfer|2011|s=14}}. W późniejszym czasie pełniła funkcję dyrektora artystycznego w modnym czasopiśmie kobiecym „[[The Delineator]]”{{odn|Kanfer|2011|s=18}}, zarabiając przeszło 50. tys. dolarów rocznie, podczas gdy Belmont DeForest Bogart otrzymywał 20. tys. dolarów{{odn|Kanfer|2011|s=15}}{{odn|Meyers|1997|s=6}}.
 
Rodzice Bogarta pobrali się 15 czerwca 1898 w otoczeniu garstki najbliższych kuzynów{{#tag:ref|Belmont DeForest Bogart i Maud Humphrey poznali się ze sobą podczas spotkania towarzyskiego. Kobieta początkowo zerwała z Bogartem, nie mogąc pogodzić się z jego XIX-wiecznymi poglądami, skoncentrowanymi na roli mężczyzny. Gdy dwa lata później Belmont DeForest Bogart uległ wypadkowi (jadącgdy jechał ambulansem konnym, zwierzezwierzę wystraszyło się ruchu ulicznego i przewróciło pojazd), odwiedzała go regularnie w szpitalu{{odn|Kanfer|2011|s=14–15}}.|group="uwaga"}}{{odn|Kanfer|2011|s=15}}. Zakupili trzypiętrowy dom w ekskluzywnej dzielnicy [[Upper West Side]] przy West 103rd Street pod numerem 245, stojący pomiędzy [[Riverside Drive]] i West East Avenue{{odn|Kanfer|2011|s=15}}. Maud Humphrey była wojowniczą [[Sufrażyzm|sufrażystką]]{{odn|Kanfer|2011|s=15}}{{odn|Meyers|1997|s=6–7}}, przez co traktowała swoje dzieci w chłodny sposób, dystansując je od siebie; nie pozwalała im mówić do siebie inaczej jak po imieniu (dzieci nigdy w stosunku do niej nie użyły słowa „mama”){{odn|Sperber|Lax|1997|s=5–7}}. Również Belmont DeForest Bogart nie demonstrował uczuć, co wiązało się z jego przynależnością do danej klasy społecznej i obowiązującym ówcześnie sposobem bycia{{odn|Kanfer|2011|s=15–16}}. „Zostałem wychowany bardzo beznamiętnie, w prosty sposób. Pocałunek w naszej rodzinie był wydarzeniem. Nasza matka i ojciec nie przejmowali się zbytnio moimi dwiema siostrami i mną” – wspominał Bogart{{odn|Meyers|1997|s=9–10}}, dodając, że gdy [matka] była szczęśliwa „poklepała cię po plecach, prawie tak jak mężczyzna”{{odn|Sperber|Lax|1997|s=5–7}}.
 
Według [[Stefan Kanfer|Stefana Kanfera]] przez blisko dziesięć lat pięcioosobowa rodzina żyła w „pretensjonalnym przepychu, w otoczeniu kopii klasycznych rzeźb, ciężkich dekoracyjnych tkanin, wyściełanych kanap i krzeseł wypychanych końskim włosiem”. Dzieci ubierane były w luksusowe stroje, bawiły się najnowszymi zabawkami i jadały najlepsze jedzenie{{odn|Kanfer|2011|s=16}}. Ojciec Bogarta zakupił ekskluzywną posiadłość na brzegu jeziora [[Canandaigua (jezioro)|Canandaigua]] w północnej części stanu Nowy Jork{{#tag:ref|Willow Brook było 22-hektarową posiadłością, składającą się z gospodarstwa rolnego, lodowni i szerokich trawników sięgających do przystani, gdzie ojciec Bogarta trzymał jacht „Comrade”{{odn|Kanfer|2011|s=16}}.|group="uwaga"}}{{odn|Kanfer|2011|s=16}}. Jako młodzieniec przyszły aktor został przywódcą gangu Seneca Point. Przez kolegów otrzymał przydomek „Hump”. Młodzi chłopcy kąpali się w okolicznych jeziorach, zbudowali bazę z desek i bawili się ołowianymi żołnierzykami. Wystawiali także amatorskie przedstawienia na brzegu jeziora{{odn|Meyers|1997|s=10–11}}, korzystając z prawdziwych kostiumów, wycofanych ze scen [[Broadway (teatr)|broadwayowskich]], podarowanych przez [[William A. Brady|Williama Aloysiusa Brady’ego]]{{odn|Kanfer|2011|s=17}}.
Spędzając czas w Nowym Jorku Bogart oglądał [[Film niemy|filmy nieme]] i [[wodewil]]e{{odn|Kanfer|2011|s=17}}. Pierwszą placówką edukacyjną do której uczęszczał była prywatna szkoła Dalancey w Nowym Jorku{{odn|Kanfer|2011|s=18}}. Następnie wysłano go do [[Trinity School]], będącej męskim gimnazjum dla dobrze sytuowanych{{odn|Kanfer|2011|s=18}}. Z racji tego, że Bogart pozował swojej matce do rysunków, przylgnęła do niego opinia maminsynka, przez co często wdawał się w bójki z kolegami z klasy i kłótnie z nauczycielami. Nie przejawiał żadnego talentu sportowego, a jego stopnie wahały się w zakresie dostatecznych{{odn|Kanfer|2011|s=18}}. W ocenie [[Jeffrey Meyers|Jeffreya Meyersa]] Bogart był posępnym uczniem, który nie wykazywał zainteresowania zajęciami pozalekcyjnymi{{odn|Meyers|1997|s=22}}, często również wagarował{{odn|Kanfer|2011|s=18}}. Po latach aktor wspominał: „Zawsze lubiłem we wszystkim namieszać i podważać autorytety. Chyba miałem to po rodzicach. Dogryzali wszystkim, nawet sobie”{{odn|Kanfer|2011|s=18}}.
 
Poirytowany zachowaniem syna, Belmont DeForest Bogart przeniósł go do szkoły z internatem [[Phillips Academy]] w [[Andover (Massachusetts)|Andover]] w stanie [[Massachusetts]], której sam był absolwentem<ref>{{odn|ref=nie|Meyers|1997|s=13}}; {{odn|ref=nie|Kanfer|2011|s=19}}.</ref>. DoHumphrey do nauki przykładał się przez pierwszy miesiąc, po czym ponownie przestał wykazywać aktywność na zajęciach. Na koniec semestru nie zaliczył angielskiego, francuskiego, geometrii i religii{{odn|Kanfer|2011|s=20}}. Pod koniec wiosennego semestru Bogart spakował się i zdecydował o opuszczeniu placówki. Legenda uczelni przez wiele lat głosiła, że powodem usunięcia go ze szkoły była sytuacja, w której przyszły aktor wrzucał winogrona do gabinetu dyrektora. Rzeczywistym powodem były słabe stopnie{{#tag:ref|Wśród innych przyczyn wymieniano także wrzucenie dyrektora placówki (lub opiekuna) do sadzawki na terenie uczelni, spożywanie alkoholu i niewłaściwe odzywanie się do personelu{{odn|Meyers|1997|s=18–19}}.|group="uwaga"}}{{odn|Kanfer|2011|s=20}}. Przedwczesne przerwanie nauki wywołało duże rozczarowanie rodziców Bogarta, zwłaszcza ojca, który liczył na to, że jego jedyny syn, podobnie jak i on, ukończy dobrą szkołę i zostanie lekarzem{{odn|Meyers|1997|s=18–19}}{{odn|Kanfer|2011|s=15, 20}}.
 
Ojciec, w porozumieniu ze znajomym architektem i budowniczym okrętów, załatwił Bogartowi pracę w stoczni na Manhattanie{{odn|Kanfer|2011|s=20}}. 28 maja 1918 przyszły aktor, nie mając realnych możliwości zrobienia kariery, w sekrecie przed rodzicami udał się metrem do [[Brooklyn]]u, gdzie zaciągnął się do [[United States Navy]], podczas amerykańskiego zaangażowania w [[I wojna światowa|I wojnę światową]]. Jak wspominał: „Wojna to było coś! Paryż! Francuskie dziewczyny! Cholernie gorące”{{odn|Kanfer|2011|s=21}}{{odn|Meyers|1997|s=19}}. Bogart przeszedł podstawowe przeszkolenie w Naval Reserve Training Station w [[Pelham (hrabstwo Westchester)|Pelham]] w stanie Nowy Jork, gdzie otrzymał stopień [[sternik]]a{{odn|Kanfer|2011|s=21}}. Wraz z grupą innych chłopców otrzymał przydział na okręt [[SS Leviathan]] transportujący żołnierzy{{odn|Kanfer|2011|s=21}}. Drugiego dnia po wyjściu w morze odmówił wykonania rozkazu, przez co został surowo ukarany. Z uwagi na szereg uchybień wielokrotnie trafiał do aresztu i zdegradowano go do stopnia marynarza. Przegrał również [[żołd]] w karty. Nigdy nie widział walki, ponieważ wojna dobiegła końca 11 listopada 1918, pięć i pół miesiąca od momentu, gdy się zaciągnął{{odn|Kanfer|2011|s=21, 23}}.
 
{{mainsec|Filmografia Humphreya Bogarta|Scena|}}
2 stycznia 1922 Bogart zadebiutował na Broadwayu, występując w sztuce ''Drifting'' w [[Rola epizodyczna|epizodycznej roli]] japońskiego kamerdynera, wypowiadającego jedną kwestię<ref>{{odn|ref=nie|Meyers|1997|s=26}}; {{odn|ref=nie|Kanfer|2011|s=27}}.</ref>. Brady senior zaczął obsadzać przyszłego aktora w kolejnych spektaklach. W tym samym roku zagrał w sztuce ''Swifty'', która otrzymała negatywne recenzje ze strony [[Krytyka teatralna|krytyków]]; Alan Dale z „[[New York Journal-American]]” napisał, że Bogart dał „wyraźny przykład złego aktorstwa”{{odn|Kanfer|2011|s=28}}. [[Alexander Woollcott]] recenzował grę aktora w następujących słowach: „Młody człowiek, który ucieleśnia tegoż potomka wyższych sfer, jest, jak to się zazwyczaj litościwie określa – niedostateczny”{{odn|McCarty|1965|s=8}}. Wycinek z opinią dziennikarza Bogart trzymał przez resztę swojego życia, a w początkowym okresie kariery teatralnej potraktował jego słowa jako wyzywaniewyzwanie{{odn|Kanfer|2011|s=28–29}}.
 
Urażony nieprzychylnymi opiniami namawiał Brady’ego seniora do obsadzania go w lepszych i bardziej znaczących rolach{{odn|Kanfer|2011|s=29}}. Pierwszą z nich otrzymał w 1923 w [[Komedia|komedii]] ''Meet the Wife'', gdzie partnerował parze [[Clifton Webb]] i [[Mary Boland]]{{odn|Kanfer|2011|s=30}}. Magazyn „[[World (magazyn)|World]]” napisał: „Bogart jest przystojnym, dobrze wychowanym reporterem, który dodaje sztuce świeżości”{{odn|Kanfer|2011|s=30}}. Większa rozpoznawalność i regularne zarobki sprawiły, że aktor prowadził towarzyski tryb życia; podczas jednego z wieczornych przedstawień ''Meet the Wife'' wystąpił pod wpływem alkoholu, nie pamiętając części kwestii. Poirytowana Boland, zmuszona do improwizacji na scenie, po zakończeniu spektaklu odmówiła dalszej współpracy z Bogartem{{odn|Kanfer|2011|s=30}}. Do następnego projektu podszedł z większą samodyscypliną. W sezonie 1924 grał w sztuce ''Nerves'' wraz z [[Helen Menken]], [[Mary Philips]] i [[Paul Kelly (aktor)|Paulem Kellym]], zbierając pochlebne recenzje; [[Heywood Broun]] przyznał, że Bogart był „ironiczny i świeży, jeśli w tej sztuce było to w ogóle możliwe”<ref>{{odn|ref=nie|Sperber|Lax|1997|s=33}}; {{odn|ref=nie|Kanfer|2011|s=31–32}}.</ref>.
==== ''Skamieniały las'' ====
[[Plik:Humphrey Bogart The Petrified Forest Still.jpg|left|mały|Humphrey Bogart w filmie ''[[Skamieniały las]]'' (1936), który był pierwszym sukcesem w jego karierze]]
W 1934 zmarł Belmont DeForest Bogart{{#tag:ref|Ojciec Bogarta zmarł w wyniku [[Udar mózgu|udaru]]. „Dopiero w tamtym momencie zdałem sobie sprawę, jak bardzo go kochałem i potrzebowałem, a właściwie nigdy mu tego nie dałem odczuć. Tuż przed śmiercią powiedziałem mu: «Kocham cię, ojcze»” – wspominał Bogart{{odn|Kanfer|2011|s=42}}. Przez lata ojciec aktora uzależniony był od alkoholu i leków (głównie od [[Morfina|morfiny]])<ref>{{odn|ref=nie|Meyers|1997|s=1, 37, 125}}; {{odn|ref=nie|Kanfer|2011|s=14, 16, 41, 253}}</ref>, którą przepisano mu po wypadku, aby uśnieżyćuśmierzyć ból{{odn|Kanfer|2011|s=14}}.|group="uwaga"}}. Aktor postanowił spłacić pozostawione przez ojca długi, wynoszące 10 tys. dolarów. Zastój w karierze i brak pieniędzy spowodował u Bogarta [[alkoholizm]] i [[Zaburzenia depresyjne|depresję]]. Dużą część czasu spędzał w nowojorskich barach{{odn|Kanfer|2011|s=42}}. Przyjaciel aktora, dramaturg i scenarzysta [[Robert E. Sherwood]], polecił Bogarta reżyserowi teatralnemu [[Artur Hopkins|Arturowi Hopkinsowi]], przygotowującemu spektakl ''Skamieniały las'' z główną rolą męską [[Leslie Howard|Lesliego Howarda]]{{odn|Sperber|Lax|1997|s=45}}{{odn|Kanfer|2011|s=42}}. Hopkins zdecydował się zaangażować Bogarta po tym, gdy zobaczył go w kreacji przestępcy w ''Invitation to a Murder''. Największe wrażenie na reżyserze zrobiło milczenie aktora, a nie wypowiadanie przez niego kwestii. „Kiedy nic nie mówił, czas jakby się zatrzymywał” – wspominał{{odn|Kanfer|2011|s=42}}. Bogart otrzymał rolę Duke’a Mantee, zbiegłego więźnia. Premiera spektaklu odbyła się 17 stycznia 1935 i zdaniem Kanfera była to kluczowa data w historii amerykańskiego teatru i kina{{odn|Kanfer|2011|s=44}}. Krytycy wyrażali pochlebne opinie, nazywając ''Skamieniały las'' „perełką” i „melodramatycznym krzykiem zachodu”{{odn|Kanfer|2011|s=47}}. [[Brooks Atkinson]] z „[[The New York Times]]a” ocenił, że Bogart wykonał „najlepszą robotę w swojej karierze jako zmotoryzowany [[partyzant]]”{{odn|Sperber|Lax|1997|s=46}}. Z kolei Robert Garland przyznał że „Humphrey Bogart to gangster Mantee aż po czubek swojego obrzyna”{{odn|Kanfer|2011|s=47}}.
 
Biografowie podkreślali, że rolą Mantee aktor „raz na zawsze wyrósł z białych flanelowych spodni” i stworzył swoje nowe [[emploi]]{{odn|Kanfer|2011|s=47–48}}. Powodzenie sztuki, wystawianej 197 razy{{odn|Meyers|1997|s=51}}, pozwoliło Bogartowi na spłatę długów ojca i zysk w wysokości 1000 dolarów{{odn|Kanfer|2011|s=48}}. Po zakupieniu praw studio [[Warner Bros.]] obsadziło w roli Duke’a Mantee [[Edward G. Robinson|Edwarda G. Robinsona]], znanego z kreacji Caesara Enrico Bandella w dramacie [[Film gangsterski|gangsterskim]] ''[[Mały Cezar]]'' (1931, reż. Mervyn LeRoy){{odn|Kanfer|2011|s=48, 51}}. Zbyt wygórowane żądania finansowe Robinsona i konfliktowe relacje z wytwórnią spowodowały, że Warner Bros. obsadziło Bogarta w roli zbiegłego więźnia{{odn|Kanfer|2011|s=52}}. Podpisał kontrakt zakładający pracę przez dwadzieścia jeden dni i zarobki rzędu 750 dolarów tygodniowo{{odn|Kanfer|2011|s=52}}. Na ekranie, z uwagi na słabą rozpoznawalność, został wymieniony jako piąty w czołówce. Partnerował na planie Bette Davis, [[Dick Foran|Dickowi Foranowi]], [[Genevieve Tobin]] i Lesliemu Howardowi{{odn|Kanfer|2011|s=52}}. Kryminał ''[[Skamieniały las]]'' (reż. [[Archie Mayo]]) okazał się sukcesem{{odn|Kanfer|2011|s=54}}, a rolę Bogarta, podobnie jak w przypadku wersji teatralnej, komplementowano; „[[New York Herald Tribune]]” i „[[New York Post]]” określały ją jako „wspaniałą”, a „The New York Times” napisał: „Należy bardzo wysoko ocenić Humphreya Bogarta, który może stać się psychopatycznym gangsterem w większym stopniu niż [[John Dillinger|Dillinger]], sam bandyta wyjęty spod prawa”{{odn|Kanfer|2011|s=54}}.
Sukces ''Sokoła maltańskiego'' sprawił, że Bogart stał się jedną z głównych gwiazd wytwórni, zarabiając 2 tys. 750 dolarów tygodniowo{{odn|Kanfer|2011|s=85}}. Broadwayowski felietonista określał aktora mianem „ulubionego chłopca Hollywood”{{odn|Kanfer|2011|s=86}}. Zakupiwszy prawa do ekranizacji sztuki ''Everybody Comes to Rick’s'', studio przystąpiło do pracy nad scenariuszem, a producent Hal B. Wallis w głównej roli męskiej widział Bogarta{{odn|Kanfer|2011|s=86–88}}. Do roli Ilsy Lund zaangażowano [[Ingrid Bergman]]{{odn|Kanfer|2011|s=89}}. Fabuła melodramatu noir ''[[Casablanca (film)|Casablanca]]'' (reż. Michael Curtiz) skupiała się na osobie Ricka Blaine’a (Bogart), właściciela nocnego klubu, który spotyka swoją miłość sprzed lat, Ilsę Lund (Bergman), będącą żoną działacza [[Czechosłowacki ruch oporu|czeskiego ruchu oporu]] Victora Laszlo ([[Paul Henreid]]){{odn|Kanfer|2011|s=92–93}}. Scenariusz nieustannie poddawany był przeróbkom, a filmowi do ostatnich dni zdjęciowych brakowało zakończenia, przez co aktorzy byli poddenerwowani{{odn|Kanfer|2011|s=94}}. Relacje między Bogartem, który nie chciał roli w [[Film romantyczny|romansie]], a Bergman były chłodne. Aktorka wspominała, że „pocałowałam go, ale nigdy nie poznałam”<ref>{{odn|ref=nie|Sperber|Lax|1997|s=196}}; {{odn|ref=nie|Kanfer|2011|s=91}}.</ref>. Wypowiedź ta odnosiła się do trybu pracy aktora, który przychodził na plan przygotowany, a po ustalonej godzinie kończył dzień pracy i wracał do domu. Zwykle przyznawał, że jedyne, co jest winny publiczności to dobry występ{{odn|Sperber|Lax|1997|s=196–197}}. Z uwagi na niższy wzrost, w kilku scenach z Bergman aktor nosił buty na podwyższeniu{{odn|Sperber|Lax|1997|s=201}}. Bogart wielokrotnie dyskutował nad scenariuszem z reżyserem oraz pomagał aktorom w przygotowaniu się do danej sceny{{odn|Sperber|Lax|1997|s=203}}.
 
Premiera ''Casablanki'' odbyła się w [[Dzień Dziękczynienia|Dniu Dziękczynienia]] 1942, zbierając w większości pochlebne recenzje. „Time” wyraził mieszaną opinię, uznając, że Bogart „wyglądał jak [[Buster Keaton]] grający [[Paul Gauguin|Paula Gauguina]]”{{odn|Kanfer|2011|s=98}}. Do szerokiej dystrybucji film trafił w styczniu 1943, tydzień po [[Konferencja w Casablance|konferencji w Casablance]]. Jeden z recenzentów „[[The Film Daily]]” napisał, że „ten film Warnerów powinien być bombową sensacją dla publiczności w całym kraju”{{odn|Kanfer|2011|s=98}}. ''Casablanca'', przy budżecie wynoszącym nieco ponad milion dolarów, przyniosła na początku ponad trzykrotne zyski w box offisie{{odn|Kanfer|2011|s=98}}. Za rolę Ricka Blaine’a Bogart otrzymał pierwszą nominację do nagrody Akademii Filmowej w kategorii dla [[Oscar dla najlepszego aktora pierwszoplanowego|najlepszego aktora pierwszoplanowego]], przegrywając z [[Paul Lukas|Paulem Lukasem]], który zdobył statuetkę za występ w filmie ''[[Straż nad Renem]]'' (reż. Herman Shumlin). ''Casablancę'' uhonorowano w kategorii dla [[Oscar za najlepszy film|najlepszego filmu]]{{#tag:ref|Film zdobył także statuetki za najlepszą reżyserię i scenariusz adoptowanyadaptowany{{odn|Kanfer|2011|s=113–114}}.|group="uwaga"}}{{odn|Kanfer|2011|s=113–114}}.
 
Kanfer przyznał, że „kiedy 25 maja 1942 roku Bogart zaczął kręcić ''Casablankę'', już był gwiazdą, chociaż jeszcze nie używano takich słów, by określić jego rangę. Gdy skończył – 1 sierpnia – był najważniejszym amerykańskim aktorem filmowym w tamtym czasie”{{odn|Kanfer|2011|s=96}}. Sukces filmu spowodował, że Bogart stał się największą gwiazdą studia, zarabiając ponad 460 tys. dolarów rocznie, dzięki czemu był najlepiej opłacanym aktorem na świecie{{#tag:ref|W latach 1943–1944 Bogart wraz z trzecią żoną, Mayo Methot, Donem Cummingsem i akordeonistą Ralphem Harkiem odbył za pośrednictwem organizacji [[United Service Organizations]] kilka podróży do Afryki Północnej (w tym do [[Casablanca|Casablanki]] i Włoch), dając występy w obozach wojskowych w ramach trasy Filthy Four{{odn|Meyers|1997|s=151}}{{odn|Kanfer|2011|s=108}}.|group="uwaga"}}{{odn|Meyers|1997|s=151}}.
==== ''Mieć i nie mieć'', ''Wielki sen'' ====
[[Plik:To-Have-and-Have-Not-LIFE-1.jpg|mały|left|Lauren Bacall, Marcel Dalio i Bogart w filmie ''[[Mieć i nie mieć (film)|Mieć i nie mieć]]'' (1944)]]
W 1944 Bogart znalazł się, według giełdy właścicieli kin, wśród aktorów „robiących najlepszą kasę”{{odn|Kanfer|2011|s=109}}. Jego następną produkcją był melodramat przygodowo-wojenny ''[[Mieć i nie mieć (film)|Mieć i nie mieć]]'' (reż. [[Howard Hawks]]), zekranizowany na podstawie opublikowanej w 1937 [[Mieć i nie mieć (powieść)|powieści o tym samym tytule]] [[Ernest Hemingway|Ernesta Hemingwaya]]. W obsadzie znaleźli się również [[Dan Seymour]], [[Hoagy Carmichael]], [[Marcel Dalio]], [[Walter Brennan]] oraz 19-letnia ówcześnie [[Lauren Bacall]]{{odn|Kanfer|2011|s=109}}. Bogart wcielił się w Harry’ego Morgana, właściciela niewielkiej fregaty, który w trakcie II wojny światowej pomaga w przetransportowaniu kilku członków [[Francuski ruch oporu|francuskiego ruchu oporu]]{{odn|Meyers|1997|s=171–172}}. Mimo początkowych obaw aktora, dotyczących różnicy wieku dzielącegodzielącej go z Bacall{{odn|Kanfer|2011|s=109}}, film okazał się sukcesem, zdobywając entuzjastyczne recenzje; porównywano go do ''Casablanki'', a kreację Bacall uznano za najmocniejszą rolę zagraną przez kobietę od czasów [[Greta Garbo|Grety Garbo]] i filmu ''[[Ninoczka]]'' (1939, reż. [[Ernst Lubitsch]]). Umocnił również pozycję Bogarta jako głównej gwiazdy Warner Bros.{{odn|Kanfer|2011|s=119}}
 
[[Plik:Lauren Bacall & Humphrey Bogart The Big Sleep Publicity.jpg|mały|Lauren Bacall i Humphrey Bogart w filmie ''[[Wielki sen]]'' (1946)]]
 
[[Plik:Bogart Hepburn Holden 1954.jpg|mały|Bogart, Hepburn i Holden na fotosie z filmu ''[[Sabrina (film 1954)|Sabrina]]'' (1954)]]
W tym samym roku, w wieku 55 lat, Bogart wystąpił w swojej pierwszej [[Komedia romantyczna|komedii romantycznej]] ''[[Sabrina (film 1954)|SarbinaSabrina]]'' (reż. [[Billy Wilder]]){{odn|Kanfer|2011|s=198–199}}. Pierwotnie do roli Linusa Larrabee został wybrany [[Cary Grant]], lecz odrzucił on możliwość wystąpienia w filmie. Bogart, wiedząc, że nie jest pierwszym wyborem, miał opory przed przyjęciem propozycji. Dał się przekonać za namową dwóch agentów – [[Irving Paul Lazar|Irvinga Paula Lazara]] i [[Sam Jaffe (producent)|Sama Jaffe]] – oraz gaży wynoszącej jego stawkę zwyczajową (200 tys. dolarów){{odn|Kanfer|2011|s=199–200}}. Na planie partnerowała mu Brytyjka [[Audrey Hepburn]] oraz [[William Holden]]{{odn|Kanfer|2011|s=200}}.
 
Fabuła przedstawiała losy braci Larrabee – Linusa i Davida (Bogart, Holden), którzy zakochują się w Sabrinie (Hepburn), córce szofera ([[John Williams (aktor)|John Williams]]){{odn|Kanfer|2011|s=199}}. W trakcie zdjęć Bogart wielokrotnie kwestionował sens scenariusza i wdawał się w kłótnie z reżyserem; lekceważąco wypowiadał się o Hepburn („była w porządku, jeśli kogoś bawi czterdzieści siedem dubli”), uznając za niestosowne grę z dużo młodszą aktorką (która była pięć lat młodsza od Bacall). Ze względu na skłonność do romansów, nazywał Holdena hipokrytą, który z kolei wypominał mu alkoholizm{{odn|Kanfer|2011|s=200–201}}. Mimo konfliktowych warunków pracy, ''Sabrina'' okazała się sukcesem{{odn|Kanfer|2011|s=203}}, a „The New York Times” przyznał w swojej ocenie, że Bogart był „niesamowicie zręczny”{{odn|Sperber|Lax|1997|s=495}}. W późniejszym czasie aktor i Wilder pogodzili się, lecz nigdy więcej nie pracowali razem{{odn|Kanfer|2011|s=203}}.
Choroba Bogarta stała się przedmiotem licznych spekulacji w kręgach Hollywood; informowano w nich m.in., że aktor umiera i wybrano już miejsce pochówku, bądź też przebywał w szpitalu, który w rzeczywistości nie istniał. Po przeczytaniu jednej z fałszywych informacji, osobiście zadzwonił do redakcji „New York Journal-American”, domagając się sprostowania{{odn|Kanfer|2011|s=230}}. Gdy czuł się dobrze, pływał na swojej łodzi „Santana”{{odn|Kanfer|2011|s=231}}. W listopadzie 1956 u aktora nastąpił [[przerzut nowotworowy]]{{odn|Kanfer|2011|s=231}}. Zaczął chudnąć i tracić siły. Od grudnia poruszał się na wózku inwalidzkim, a jego waga wynosiła 36 kilogramów{{odn|Kanfer|2011|s=233}}. W domu zainstalowano prowizoryczną windę, dzięki której, przy pomocy personelu, mógł poruszać się między piętrami{{odn|Bacall|1978|s=273}}. Gdy miał problemy z oddychaniem, korzystał z dwóch dużych pojemników z tlenem{{odn|Kanfer|2011|s=233}}. W ostatnich dniach aktora odwiedzali Clifton Webb, Jack L. Warner, Sam Goldwyn i w szczególności Katharine Hepburn i Spencer Tracy{{odn|Kanfer|2011|s=234}}{{odn|Sperber|Lax|1997|s=516}}. 13 stycznia 1957 Bogart zapadł w [[Śpiączka|śpiączkę]]. Zmarł dzień później o drugiej dwadzieścia pięć nad ranem{{odn|Kanfer|2011|s=234}}. Miał 57 lat{{odn|Kanfer|2011|s=8}}.
 
Nekrologi z informacją o śmierci Bogarta ukazywały się w najważniejszych gazetach na całym świecie, w których opisywano go m.in. jako „ciężko pracującego profesjonalistę”, „doskonałego aktora” i „esencję twardziela”{{odn|Kanfer|2011|s=234–235}}. Rankiem 17 stycznia w kościele episkopalnym w Beverly Hills odbyły się uroczystości pogrzebowe, w których udział wzięło około dwieście pięćdziesiąt osób, w tym m.in. [[Charles Boyer]], [[David Niven]], [[Gary Cooper]], [[Gregory Peck]], [[James Mason]], [[Joan Fontaine]], Katharine Hepburn, [[Louis Jourdan]], Marlene Dietrich, [[Ronald Reagan]], Spencer Tracy, reżyserzy Billy Wilder, [[Nunnally Johnson]], Richard Brooks i William Wyler oraz producenci [[David O. Selznick]], Harry Cohn i Jack L. Warner{{odn|Kanfer|2011|s=235}}. [[Laudacja|Mowę pogrzebową]] wygłosił John Huston<ref>{{odn|ref=nie|Sperber|Lax|1997|s=518}}; {{odn|ref=nie|Kanfer|2011|s=236}}.</ref> (w zastępstwie za Tracy’ego, który przybity śmiercią Bogarta nie był w stanie){{odn|Kanfer|2011|s=234}}. Na zewnątrz Kościołakościoła obecnych było ponad dwa tysiące osób{{odn|Kanfer|2011|s=235}}.
 
Zwłoki aktora poddano [[Kremacja|kremacji]]. Do urny Bacall schowała mały złoty gwizdek, będący częścią bransoletki, który dostała od męża trzynaście lat wcześniej. Znajdowała się na nim inskrypcja: „Gdybyś czegoś potrzebował, po prostu zagwiżdż”. Tekst nawiązywał do filmu ''[[Mieć i nie mieć (film)|Mieć i nie mieć]]'' (1944), na planie którego para poznała się{{odn|Meyers|1997|s=315}}. Wolą Bogarta było, aby jego prochy rozsypano nad Oceanem Spokojnym, lecz z racji tego, że w owym czasie było to nielegalne, decyzją rodziny pochowano je w kolumbarium na cmentarzu [[Forest Lawn Memorial Park (Glendale)|Forest Lawn Memorial Park]] w zespole miejskim Los Angeles–[[Long Beach]]{{odn|Kanfer|2011|s=235}}. W testamencie aktor majątek podzielił między żonę i swoje dzieci oraz zapewnił pensję kucharce (1,500 dolarów) i sekretarce (2 tys. dolarów){{odn|Kanfer|2011|s=233}}{{odn|Meyers|1997|s=315}}.
 
== Spuścizna ==
{{Galeria|Nazwa=|Plik:Humphrey bogart star walk of fame.JPG|Gwiazda Humphreya Bogarta na [[Aleja Gwiazd w Los Angeles|Hollywoodzkiej Alei Gwiazd]] (2007)|Plik:Hollywood steps out (14).png|James Cagney, Humphrey Bogart i George Raft w [[Film animowany|kreskówce]] ''[[Hollywood Steps Out]]'' (1941)|Plik:1993 06 theatre humphrey bogart.jpg|Podpis, odciski dłoni i stóp Bogarta przed [[Grauman’s Chinese Theatre]] (czerwiec 1993)|Plik:Sempre ens quedarà Benimaclet.JPG|Graffiti przedstawiające Bogarta w [[Walencja|Walencji]] (sierpień 2009)|Plik:Likenesses of Katherine Hepburn and Humphrey Bogart, in character in their roles in the movie "The African Queen," at Madame Tussaud's Wax Museum in the Hollywood section of Los Angeles, California LCCN2013631578.tif|FigurowaFigura woskowa przedstawiająca Bogarta w roli Charliego Allnuta w Madame Tussauds w Hollywood (2013)|Plik:Arganda del Rey 09.JPG|Graffiti ukazujące Bogarta i Bacall z filmu ''[[Mieć i nie mieć (film)|Mieć i nie mieć]]'' (1944) w [[Arganda del Rey]] (sierpień 2015)|Plik:245 W103 St Bogie plaque jeh.JPG|Pamiątkowa tablica przy Upper West Side (sierpień 2015)}}
Humphrey Bogart uznawany jest za jedną z największych i najwybitniejszych gwiazd filmowych w historii [[Kinematografia amerykańska|kinematografii amerykańskiej]], legendę i ikonę okresu „[[System studyjny|Złotej Ery Hollywood]]”{{odn|Kanfer|2011|s=8, 257}} oraz najbardziej wpływowego aktora kina noir{{r|i}}. Jego kamienny wyraz twarzy i charakterystyczne spojrzenie spod ronda lekko przekrzywionego [[Fedora (kapelusz)|kapelusza]] stały się symbolami męskości oraz zdominowały wizerunkowo świat [[Kultura popularna|popkultury]] lat 40.{{odn|Kanfer|2011|s=7}} Ówcześni mężczyźni często pozowali „na Bogarta”, podobnie jak i studenci, którzy naśladowali jego styl ubioru, a kobiety doszukiwały się w swoich partnerach cech aktora, jego stylu bycia i prowadzenia dialogów w stylu kreowanych przezeń postaci na ekranie{{odn|Kanfer|2011|s=7}}. Bogart stworzył w kinie nowy archetyp mężczyzny{{odn|Kanfer|2011|s=8}}, który [[Albert Camus]] definiował jako przykład „rzeczowo myślącego egzystencjalisty, żarliwie poszukującego sprawiedliwości”{{odn|Kanfer|2011|s=240}}. Historyk [[Richard Schickel]] twierdził, że Bogart „doskonale ucieleśniał kilka prostych i godnych podziwu cech, które kiedyś wyróżniały amerykański charakter”, a wśród nich „samowystarczalność i niezgodę na bycie pomiatanym”. Jako aktor był „wiarygodny, profesjonalny i wolny od niepokojów czy wątpliwości”{{odn|Kanfer|2011|s=254}}. Uważany jest za jednego z [[antybohater]]ów amerykańskiego kina. Postrzegany jako „uosobienie głównego aktora Złotej Ery Hollywood o nieskazitelnej pasji, goryczy i sile”{{r|h}}.
 
 
[[Plik:Denis Bourez - Madame Tussauds, London (8748150092).jpg|mały|left|Figura woskowa Humphreya Bogarta w [[Muzeum Figur Woskowych Madame Tussaud w Londynie|Madame Tussauds w Londynie]] (kwiecień 2013)]]
Kilka dni po śmierci aktora w 1957, [[Teoria filmu|teoretyk filmu]] [[André Bazin]] opublikował na łamach „[[Cahiers du cinéma]]” esej, w którym podkreślał, że w przeciwieństwie do [[James Dean|Jamesa Deana]] czy Marlona Brando, Bogart był przewidywalną postacią, co stanowiło o jego sile. „On zawsze będzie mężczyzną, który potrafił wydyszeć z siebie nieufność i znużenie, mądrość i sceptycyzm: Bogie jest stoikiem”. Według autora mężczyznęmężczyzny, którego Bogart portretował „nie można określić doraźnym szacunkiem czy tchórzostwem, a jedynie dojrzałością egzystencji, która nasyca powoli życie uporczywą ironią wobec śmierci”{{odn|Kanfer|2011|s=240}}. [[Alistair Cooke]] wspominał, że Bogart był „o wiele bardziej inteligentnym człowiekiem niż większość w branży czy jeszcze kilku innych (…) On przekształcił swój charakter w postać filmową i narzucił ją temu światu, który niecierpliwie oczekiwał mężczyzn w oczywisty sposób dobrych”{{odn|Kanfer|2011|s=239}}. [[Rod Steiger]] opisywał aktora jako „starszego oficera, który prowadził pluton przez dżunglę. Szanowało się te wojny, w których walczył, i jego zdolność do przetrwania. Był dżentelmenem, artystycznym żołnierzem”{{odn|Kanfer|2011|s=238}}.
 
Od 8 lutego 1960, w uznaniu za wkład w [[przemysł filmowy]], Bogart posiada gwiazdę na [[Aleja Gwiazd w Los Angeles|Hollywoodzkiej Alei Gwiazd]], mieszczącą się przy 6322 [[Hollywood Boulevard]]{{r|j}}. Postać aktora miała istotny wpływ na twórców francuskiej [[Nowa Fala (kino francuskie)|Nowej Fali]], którzy inspirowali się kinem noir. W filmie ''[[Do utraty tchu]]'' (1960, reż. [[Jean-Luc Godard]]), bohater kreowany przez [[Jean-Paul Belmondo|Jeana-Paula Belmondo]] naśladował styl Bogarta (palący papieros, charakterystyczna mimika twarzy){{odn|Kanfer|2011|s=240–241}}. [[François Truffaut]] inspirował się amerykańskim aktorem, tworząc postać Charliego Kohlera w filmie ''[[Strzelajcie do pianisty]]'' (1960), którą stworzył [[Charles Aznavour]]{{odn|Kanfer|2011|s=241}}. W ocenie krytyk [[Pauline Kael]] oba te filmy były „nawiedzane przez ducha Bogarta”{{odn|Kanfer|2011|s=242}}.
42 797

edycji