Komisje Rozdawnicze Koronna i Litewska: Różnice pomiędzy wersjami

m
Bot poprawia linkowanie wewnętrzne i wykonuje inne drobne zmiany.
m (Poprawiam szablon cytowania)
m (Bot poprawia linkowanie wewnętrzne i wykonuje inne drobne zmiany.)
 
[[Plik:Ignacy Massalski.PNG|thumb|Biskup wileński Ignacy Jakub Massalski, pierwszy prezes KEN, oskarżony o defraudację 300 tysięcy [[Złoty polski|złp]] z majątku pojezuickiego przeznaczonego na edukację]]
[[Plik:Adam Poniński.png|thumb|Marszałek Adam Poniński był zwolennikiem sprzedaży pojezuickich dóbr ziemskich rodowitej szlachcie]]
'''Komisje Rozdawnicze Koronna i Litewska 1774-17761774–1776''' – ustanowione przez [[Sejm Rozbiorowy 1773-1775(1773–1775)|Sejm Rozbiorowy 1773–1775]] celem sprzedaży majątku zakonu [[Jezuici|jezuitów]], skasowanego w [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej]].
 
'''Komisje Rozdawnicze Koronna i Litewska 1774-1776''' – ustanowione przez [[Sejm Rozbiorowy 1773-1775|Sejm Rozbiorowy 1773–1775]] celem sprzedaży majątku zakonu [[Jezuici|jezuitów]], skasowanego w [[Rzeczpospolita Obojga Narodów|Rzeczypospolitej]].
 
== Historia ==
W 1773 roku Sejm Rozbiorowy w milczeniu przyjął [[Brewe|breve]] kasacyjne [[Klemens XIV|Klemensa XIV]] ''[[Dominus ac Redemptor]]''. [[Stanisław August Poniatowski]] dążył do przejęcia zarządu nad majątkiem pojezuickim poprzez podsunięte osoby, by uzyskać nowe źródło dóbr dla kaptowania swoich zwolenników. Wyznaczona przez monarchę komisja miała administrować pojezuicką masą majątkową i czuwać nad jak najkorzystniejszym obrotem kapitałów, przeznaczonych na edukację publiczną<ref name=polityka>{{cytuj pismo|tytuł=Biorą nawet ryby|url=http://archiwum.polityka.pl/art/biora-nawet-ryby,378166.html|strony=76–79|autor=Jerzy Besala|autor2=Mirosław Nagielski|data dostępu=2011-07-11|czasopismo=Polityka|wolumin=12 (2393)|data= 2003-03-22}}</ref>. Projekt ten wniósł w czasie obrad delegacji 8 października 1773 roku [[podkanclerzy litewski]] [[Joachim Chreptowicz]]. Zgodzono się utworzyć komisję edukacyjną oraz lustracyjną. Do zadań tej drugiej miało należeć zbadanie wartości pojezuickiego majątku ruchomego i nieruchomego. Marszałek [[Adam Poniński (zm. 17981732–1798)|Adam Poniński]] przystał na ten projekt z zastrzeżeniem, by nieruchomości oddano w [[emfiteuza|emfiteuzę]] szlachcie rodowej. 14 października 1773 na wniosek Stanisława Augusta Poniatowskiego i za zgodą [[Ambasadorowie i posłowie rosyjscy w Rzeczypospolitej 1763–1794|rosyjskiego posła nadzwyczajnego i ministra pełnomocnego]] [[Otto Magnus von Stackelberg|Ottona Magnusa von Stackelberga]] powołano [[Komisja Edukacji Narodowej|Komisję Edukacji Narodowej]]<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = | imię = | autor r = [[Jerzy Michalski (historyk)|Jerzy Michalski]]| rozdział= Stanisław August Poniatowski|tytuł = [[Polski Słownik Biograficzny]]| wydawca = | miejsce =Warszawa, Kraków | tom= XLI/4 |rok = 2002| strony =620 | isbn =}}</ref>.
 
Jednak przed przybyciem lustratorów [[Magnateria polska|magnaccy]] fundatorzy dzieł jezuickich i ich sukcesorzy zdołali zabrać dużą część majątku pojezuickiego, niejednokrotnie zajmując ich grunta i przesuwając kopce graniczne. Także sami lustratorzy dopuszczali się kradzieży.
 
14 marca 1774 przyjęto wniosek [[kanclerz wielki koronny|kanclerza wielkiego koronnego]] [[Biskupi poznańscy|biskupa poznańskiego]] [[Andrzej Stanisław Młodziejowski|Andrzeja Stanisława Młodziejowskiego]] by powołać dwie komisje rozdawnicze: [[Korona Królestwa Polskiego|koronną]] oraz [[Wielkie Księstwo Litewskie|litewską]], liczące po 14 senatorów i 32 posłów, do przydziału dóbr ziemskich. <ref>[http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/docmetadata?id=65554 ''Volumina Legum'' t.8] f.267nn s.152nn</ref>
 
Szacowana wartość mienia jezuitów przejętego przez Rzeczpospolitą wynosiła 32 mln złp<ref name=polityka/>. W rozdziale dóbr ziemskich miała uczestniczyć tylko dawna szlachta rodowita, zaś nieruchomości w miastach mogła nabywać również świeża szlachta i mieszczanie; kolegia pojezuickie pozostawiono do dyspozycji KEN. Dobra ruchome i sprzęty nieprzydatne w edukacji sprzedano na licytacji.
 
Wszelkie srebra kościelne oddano do [[mennica|mennicy]], nie wyłączając [[monstrancja|monstrancji]]. W czasie likwidacji majątku dopuszczano się wielu [[defraudacja|malwersacji]], nagminnie dochodziło do przypadków [[korupcja|korupcji]]. Oblicza się, że nawet połowa materiału przesyłanego do mennicy mogła być przejęta na cele prywatne przez lustratorów i ich pomocników. Według ówczesnych świadectw, dochodziło do sytuacji, gdy ludzie klękali przed końmi, których [[szory]] były zrobione ze sreber pojezuickich znajdujących się na ołtarzach.
Ustanowiono też dwie komisje sądownicze po 32 członków każda dla dóbr, w stosunku do których toczyły się procesy sądowe. Już 5 komisarzy wystarczało do kompletu.
 
Dopiero [[Sejm 1776]] ustanowił komisję egzaminacyjną, która zajęła się działalnością KEN, komisji rozdawniczych i sądowych. Na wniosek [[Biskupi płoccy|biskupa płockiego]] [[Michał Jerzy Poniatowski|Michała Poniatowskiego]] 22 października rozwiązał komisje rozdawnicze i sądowe, przelewając ich kompetencje na KEN. <ref name=staropolska/> <ref>''Volumina Legum'' t.8, s. 537n</ref>
 
== Przypisy ==
311 898

edycji