Toyen: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 8285 bajtów ,  1 rok temu
WP:SK, rozbudowa na podstawie źródeł, infobox
(kat.)
(WP:SK, rozbudowa na podstawie źródeł, infobox)
{{Artysta infobox
[[Plik:Toyen1930.jpg|220px|right|thumb|Zdjęcie Toyen.]]
|imię i nazwisko = Toyen
'''Toyen''', właśc. '''Marie Čermínová''' (ur. 21 września 1902 w Pradze, zm. 9 listopada 1980 w Paryżu) - [[Czechy|czeska]] malarka awangardowa.
|imię i nazwisko org =
|pseudonim =
|grafika =
|opis grafiki =
|pełne imię i nazwisko = Marie Čermínová
|data urodzenia = 21 września 1902
|miejsce urodzenia = Praga
|data śmierci = 9 listopada 1980
|miejsce śmierci = Paryż
|narodowość = czeska
|język =
|Alma Mater =
|dziedzina sztuki =
|epoka =
|muzeum artysty =
|ważne dzieła =
|faksymile = Toyen signatura.jpg
|opis faksymile =
|odznaczenia =
|nagrody =
|commons = Category:Toyen
|wikiźródła =
|wikicytaty =
|www =
}}
 
'''Toyen''', właśc. '''Marie Čermínová''' (ur. 21 września 1902 w Pradze, zm. 9 listopada 1980 w Paryżu) - [[Czechy|czeskaczesko]]-francuska malarka awangardowa, przedstawicielka surrealizmu.
Od 1934 należała do przedstawicieli czeskiego surrealizmu ([[artyficjelizm]]u) razem z m. in. [[Oldřich Wenzl|Oldrichem Wenzlem]] i [[Jindřich Heisler|Jindrichem Heislerem]]; temu ostatniemu udzieliła schronienia z powodu jego żydowskiego pochodzenia, które zagrażało mu z powodu aneksji Czechosłowacji przez nazistów. W marcu 1947 wspólnie z Heislerem wyjechała do Paryża, przebywając od tej pory na emigracji po zapanowaniu w jej ojczyźnie ustroju komunistycznego. Tworzyła nastrojowe kompozycje prezentujące postacie ludzkie i zwierzęce.
 
== Życiorys ==
[[Plik:StyrskyToyenDeka1929.jpg|mały|Štyrský i Toyen w maskach, przy pracy z farbami „Deka”, 1929.]]
Urodziła się 21 września w [[Smíchov]]ie (dzisiejszej dzielnicy Pragi), w rodzinie listonosza, jako Marie Čermínová{{r|archiv}}. W wieku szesnastu lat opuściła rodzinę, prawdopodobnie ze względu na swoje poglądy anarchistyczne{{Odn|de Haan|2006|s=580}}, w tym okresie przyjęła także pseudonim Toyen, pod którym występowała do końca życia{{Odn|Rosemont|1998|s=80}}. Możliwe, że pseudonim pochodził od francuskiego słowa „citoyen” (pol.: obywatel){{Odn|Huebner|s=65}}. W latach 1919–1922 studiowała w Szkole Sztuki Stosowanej (''Umělecko-průmyslová škola v Praze''), w pracowni malarskiej Emanuela Dítě. Latem 1922, podczas pobytu na wyspie [[Korčula]], poznała malarza i pisarza [[Jindřich Štyrský|Jindřicha Štyrskiego]] (1899–1942), z którym związała się artystycznie aż do jego śmierci, wspólnie tworząc wiele wystaw w Czechach i za granicą. W 1923 razem dołączyli do radykalnej grupy awanardowej [[Devětsil]]{{Odn|de Haan|2006|s=580}}. W latach 1925–1929 mieszkała w Paryżu; jej pierwszą wystawę indywidualną we Francji opatrzył wstępem [[Philippe Soupault]]{{Odn|Rosemont|1998|s=80}}. Z początku malowała pod wpływem [[kubizm]]u i [[Puryzm (kierunek w malarstwie)|puryzmu]], lecz szybko nawiązała do poetyki [[Prymitywizm (sztuka)|prymitywizmu]], malując w połowie lat 20. serię obrazów przedstawiających egzotyczne i cyrkowe tematy, stylistycznie przypominające prace [[Henri Rousseau]], którego ceniła. Od 1925, wraz z Štyrskim zaczęła projektować okładki dla publikacji wielu znaczących pisarzy i krytyków w czeskim wydawnictwie Odeon{{Odn|de Haan|2006|s=580}}; ich projekty łączyły fotomontaż z abstrakcją. Wspólnie ogłosili także manifest nowego nurtu w malarstwie: [[artyficjelizm]]u{{Odn|de Haan|2006|s=581}}. Toyen nosiła często męski strój, przypominający jej ubrania z czasów, gdy pracowała w fabryce; mówiąc o sobie, używała męskich końcówek, a jej nieodmienialny pseudonim dodatkowo utrudniał określenie płci, do czego nawiązał [[Adolf Hoffmeister]] w satyrycznej ilustracji pod tytułem ''Ten-Ta-To-yen'' (1930){{Odn|Huebner|s=64, 71}}. Na początku lat 30. w jej malarstwie zaczęły pojawiać się tajemnicze obiekty, takie jak muszle, głazy, czy sznury{{r|:0}}. W 1934 współzałożyła Grupę Surrealistyczną w Pradze. Rok później jej prace pokazano na Międzynarodowej Wystawie Surrealistów na [[Teneryfa|Teneryfie]]; od tego czasu – z wyjątkiem lat wojennych – brała udział w każdej wystawie surrealistów{{Odn|Rosemont|1998|s=80}}. Podczas II wojny światowej udzieliła schronienia [[Jindřich Heisler|Jindřichowi Heislerowi]], artyście żydowskiego pochodzenia, z którym w 1947 wyjechała na stałe do Paryża. W 2005 powstał film o ich przyjaźni w reżyserii [[Jan Němec|Jana Němeca]]{{Odn|Hames|s=159-160}}. W Paryżu należała do grupy surrealistycznej [[André Breton]]a{{r|:0}}, z którym łączyła ją przyjaźń{{Odn|Rosemont|1998|s=80}}. Zmarła 9 listopada 1980 w Paryżu{{r|:0}}.
 
Zafascynowana dziełami markiza [[Donatien-Alphonse-François de Sade|de Sade]], wielokrotnie malowała ruiny jego posiadłości w [[Lacoste (Vaucluse)|Lacoste]]{{r|ox}}. Choć znana jest głównie dzięki malarstwu, tworzyła także cykle rysunków i [[kolaż]]e{{Odn|Rosemont|1998|s=80}}. Niektóre prace Toyen mają charakter otwarcie [[Erotyka (sztuka)|erotyczny]]{{Odn|Huebner|s=72}}.
 
== Wybrane wystawy ==
* 1934: Międzynarodowa Wystawa Surrealistów, Teneryfa{{Odn|Rosemont|1998|s=80}}
* 1994–1995: ''A century of Artists Books'', [[Museum of Modern Art]], Nowy Jork{{r|:1}}
* 2013–2014: ''Designing Modern Women 1890–1990'', Museum of Modern Art, Nowy Jork{{r|:1}}
* 2015: ''Vidím, neboť je noc'', Museum Kampa, Praga{{r|ct}}
* 2018–2019: ''1918–1938: Pierwsza Republika Czechosłowacka'', [[Galeria Narodowa w Pradze]]{{r|pierwsza}}
* 2019: ''Czas przełomu. Sztuka awangardy w Europie Środkowej 1908–1928'', [[Międzynarodowe Centrum Kultury]], Kraków{{r|mck}}
* 2019: ''Toyen „U Zlatého slunce“'', Galerie Moderna, Praga{{r|moderna}}
 
== Przypisy ==
{{Przypisy|
* <ref name="archiv">{{Cytuj |autor = |tytuł = Archivní katalog |data = |data dostępu = 2019-10-15 |opublikowany = katalog.ahmp.cz |url = http://katalog.ahmp.cz/pragapublica/permalink?xid=AA0D55BAF8324A38810A8641A6852AA3&scan=349 |język = cs}}</ref>
* <ref name=":0">{{Cytuj |autor = |tytuł = Česká grafická moderna. Práce na papíře 9-10/2017 |data = |data dostępu = 2019-10-15 |opublikowany = ART GALLERY - Svetlana & Lubos Jelinek - Czech and world art |url = https://www.galerieart.czvystavy/galerie/ceska-graficka-moderna/679/?dilo= |język = cs}}</ref>
* <ref name="ox">{{Cytuj |autor = |tytuł = Toyen |data = |data dostępu = 2019-10-15 |opublikowany = Oxford Reference |doi = 10.1093/oi/authority.20110803105130887 |url = https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803105130887 |język = en}}</ref>
* <ref name=":1">{{Cytuj |autor = |tytuł = Toyen (Marie Čermínová). MoMA |data = |data dostępu = 2019-10-15 |opublikowany = The Museum of Modern Art |url = https://www.moma.org/artists/5916?locale=en |język = en}}</ref>
* <ref name="ct">{{Cytuj |autor = Česká televize |tytuł = Vidím, neboť je noc. Je to yen surrealismus |data dostępu = 2019-10-15 |opublikowany = ČT24 - Nejdůvěryhodnější zpravodajský web v ČR - Česká televize |url = https://ct24.ceskatelevize.cz/kultura/1579106-vidim-nebot-je-noc-je-yen-surrealismus |język = cs}}</ref>
* <ref name="pierwsza">{{Cytuj |autor = |tytuł = 1918–1938: Pierwsza Republika Czechosłowacka – wystawa w Galerii Narodowej w Pradze |data = |data dostępu = 2019-10-15 |url = https://www.czechtourism.com/pl/e/prague-first-republic-exhibition/|język = pl}}</ref>
* <ref name="mck">{{Cytuj |autor = |tytuł = Czas przełomu. Sztuka awangardy w Europie Środkowej 1908–1928 |data = |data dostępu = 2019-10-15 |opublikowany = mck.krakow.pl |url = https://mck.krakow.pl/wystawy/i-czas-przelomu-sztuka-awangardy-w-europie-srodkowej-1908-1928-i |język = pl}}</ref>
* <ref name="moderna">{{Cytuj |autor = |tytuł = Výstava |data = |data dostępu = 2019-10-15 |opublikowany = Galerie Moderna |url = https://www.galeriemoderna.cz/exhibition/detail/157 |język = cs}}</ref>
}}
 
== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę|odn={{odn/id|de Haan|2006}}|nazwisko=|imię=|tytuł=Biographical Dictionary of Women's Movements and Feminisms in Central, Eastern, and South Eastern Europe: 19th and 20th Centuries|rok=2006|wydawca=Central European University Press|miejsce=|strony=|isbn=9637326391|inni=Francisca de Haan, Krassimira Daskalova, Anna Loutfi (red.)|adres rozdziału=https://books.google.pl/books?id=hsgQjbgBOAkC&pg=PA580&dq=toyen&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj77KHniZ7lAhXMUJoKHdMHA5EQ6AEIKTAA#v=onepage&q=toyen&f=false|rozdział=Toyen (born Marie Čermínová) (1902-1980)|język=en}}
* [http://www.galerieart.cz/toyen__zivotopis.htm Artykuł o życiu Toyen]
*{{Cytuj książkę|nazwisko=Hames|imię=Peter|tytuł=Czech and Slovak Cinema|rok=2010|wydawca=Edinburgh University Press|miejsce=|strony=|isbn=0748686835|rozdział=The AvantGarde|język=en}}
*{{Cytuj książkę|nazwisko=|imię=|tytuł=Czech Feminisms: Perspectives on Gender in East Central Europe|rok=2016|wydawca=Indiana University Press|miejsce=|strony=|isbn=0253021936|rozdział=The Czech 1930s through Toyen|inni=Iveta Jusová, Jiřina Šiklová (red.)|adres rozdziału=https://books.google.pl/books?id=fLH-DAAAQBAJ&pg=PA71&dq=toyen&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj77KHniZ7lAhXMUJoKHdMHA5EQ6AEIPDAD#v=onepage&q=toyen&f=false|nazwisko r=Huebner|imię r=Karla|język=en}}
*{{Cytuj książkę|odn={{odn/id|Rosemont|1998}}|nazwisko=|imię=|tytuł=Surrealist Women. An International Anthology|rok=1998|wydawca=A&C Black|miejsce=|strony=|isbn=0485300885|adres rozdziału=https://books.google.pl/books?id=dxoIIb31pYYC&pg=PA80&dq=toyen&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj77KHniZ7lAhXMUJoKHdMHA5EQ6AEINjAC#v=onepage&q=toyen&f=false|rozdział=Toyen|inni=Penelope Rosemont (red.)|język=en}}
{{ka}}