Nogaj: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 5009 bajtów ,  1 rok temu
od nowa
m (nie był przecież władcą, więc co tutaj robi ten infobox?)
Znacznik: Anulowanie edycji
(od nowa)
{{dopracować|źródła=2018-05}}
'''NogajNoghaj''', zwany także '''Kara Nogaj''' (''Czarny Nogaj'') (ur. ? - zm. [[1299]]) – wódz [[Mongołowie|Mongołów]], [[emir]] [[Złota Orda|Złotej Ordy]].
 
Noghaj był wprawdzie prawnukiem Dżocziego, jednak formalnie piastował tylko stanowisko dowódcy [[tümen]]u (''tümen begi'') i sprawował władzę nad częścią Złotej Ordy rozciągającą się na zachód od [[Don]]u. Wyróżnił się w kampaniach przeciwko [[Ilchanidzi|Ilchanidom]] na początku lat sześćdziesiątych zaś w roku 1264 poprowadził wojska Złotej Ordy i [[Drugie państwo bułgarskie|Bułgarów]] przeciwko [[Cesarstwo Bizantyńskie|Bizancjum]], które wcześniej sprzymierzyło się z [[Hulegu-chan|Hulegu]] (1256 - 1265). Później cesarz [[Michał VIII Paleolog|Michał VIII]] (1259 - 1281) zawarł jednak sojusz z Noghajem, któremu w roku 1272 oddał za żonę swoją nieślubną córkę [[Eufrozyna Paleologini|Eufrozynę]]. Odtąd Mongołowie Noghaja regularnie najeżdżali Bułgarię jako sojusznicy Bizancjum by w końcu zmusić cara [[Jerzy I Terter|Jerzego Tertera]] (1280 - 1292) do uznania zwierzchności chana i oddania synowi Noghaja, [[Czaka (car bułgarski)|Dżöge]] (1299 - 1300) ([[język bułgarski|bułg.]] Czaka), swojej córki za żonę. Jednocześnie syn cara [[Teodor Swetosław]] (1300 - 1324) został zakładnikiem na dworze Noghaja. Noghaj rozciągnął swoją władzę także na pomniejszych bułgarskich dynastów panujących w [[Widyń|Widyniu]] i [[Braniczewo|Braniczewie]]. Zwierzchnictwo mongolskie w roku 1291 przyjął również król [[Serbia Nemaniczów|Serbii]] [[Stefan Urosz II Milutin|Stefan Urosz Milutin]] (1281 - 1321), oddając swojego syna [[Stefan Urosz III Deczański|Stefana Urosza Deczańskiego]] (1321 - 1331) Noghajowi za zakładnika{{odn|Di Cosmo|2009|s=77 - 78}}{{odn|Atwood|2005|s=73}}{{odn|Jackson|2007|s=252 - 253}}.
== Życiorys ==
Prawnuk [[Czyngis Chan]]a. Utalentowany dowódca, zwolennik prowadzenia przez Złotą Ordę dotychczasowej polityki podbojów i najazdów. Przez kilkadziesiąt lat sprawował rzeczywistą władzę nad Złotą Ordą, tak że przez wielu władców europejskich (w tym i książąt polskich) traktowany był jak [[chan (władca)|chan]].
 
[[Tode Monge|Töde Mengü]] (1280 - 1287), po swoim nawróceniu się na islam oddał się głównie praktykom religijnym, lekceważąc sprawy państwa. W tej sytuacji Noghaj i [[Kuniczi]] (ok. 1277 - ok. 1299), chan [[Biała Orda|Niebieskiej Ordy]], stali się faktycznie współrządzącymi chanami. Ta trójka w roku 1283/1284 zdecydowała o odesłaniu [[Kubilaj-chan|Kubiłajowi]] (1260 - 1294) jego syna [[Nomukan]]a i stosunki pomiędzy nim a Dżoczydami uległy poprawie. Brak jednolitej władzy w Ordzie rychło dał o sobie znać w jej relacjach z ruskimi książętami. Töde Mengü i Noghaj nie mogli porozumieć się co do tego który z synów Aleksandra Newskiego, [[Dymitr Aleksandrowicz|Dymitr]] (1276 - 1294) czy [[Andrzej III Aleksandrowicz|Andrzej]] (1281 - 1304), ma zostać wielkim księciem. W rezultacie "cztery razy pomiędzy rokiem 1281 a 1293 armie chana plądrowały [[Ruś Włodzimiersko-Suzdalska|Ruś Włodzimiersko-Suzdalską]] w imieniu Andrzeja, podczas gdy armie Noghaja wspierały Dymitra"{{odn|Atwood|2005|s=480}}. W roku 1285 Noghaj [[Mongolski najazd na Węgry w latach 1285 - 1286|najechał Węgry]], zaś w roku 1287 [[III najazd mongolski na Polskę|Polskę]]. W obu wyprawach brał udział blisko współpracujący z Noghajem bratanek Töde Mengü, [[Tole Buka|Töle Bugha]] (1287 - 1291). W roku 1287 czterej bratankowie Töde Mengü zmusili go do abdykacji i najstarszy z nich, Töle Bugha, został chanem. Pomimo że Noghaj walnie przyczynił się do zdobycia władzy przez Töle Bughę szybko doszło pomiędzy nimi do konfliktu. Nowy chan w roku 1288 odnowił wojnę z Ilchanidami, natomiast skoncentrowany na ekspansji na Zachód Noghaj był przeciwny walce z potomkami Tołuja. Jeszcze w tym samym roku zawarł on przymierze z ilchanem [[Argun-chan|Arghunem]] (1284 - 1291). W roku 1291 Noghaj poparł syna Mengü Temüra [[Tokta|Toktę]] (1291 - 1312) przeciwko Töle Budze, który został zamordowany{{odn|Atwood|2005|s=50, 79, 206, 407}}{{odn|Grekow|Jakubowski|1953|s=79 - 80}}{{odn|Jackson|2007|s=248, 254 - 255}}.
Kres jego rządom przyniosło panowanie dopiero chana [[Tokta|Tochty]], który odzyskał wpływy należne jego tytułowi. Podczas wojny domowej zbuntowany Nogaj poniósł klęskę i z rozkazu chana został stracony. Nogaj dokonał m.in. najazdów na ziemie polskie w latach 1259 (podczas którego splądrowano [[Kraków]]) i 1287. Podczas walk stracił oko. W 1266 żoną Nogaja została [[Eufrozyna Paleologini|Eufrozyna]] - córka cesarza [[Cesarstwo Bizantyńskie|bizantyjskiego]] [[Michał VIII Paleolog|Michała VIII Paleologa]].
W latach 90. XIV wieku potomkowie i zwolennicy Nogaja uniezależnili się od [[Złota Orda|Złotej Ordy]] i stworzyli [[Orda Nogajska|Ordę Nogajską]]. Pozostałością po niej jest lud [[Nogajowie|Nogajów]].
 
Tokta jeszcze poszerzył domenę Noghaja, oddając mu władzę nad [[Półwysep Krymski|Krymem]]. Jednocześnie próbował jednak odbudować autorytet chańskiej władzy i szybko stosunki pomiędzy nim a Noghajem pogorszyły się, na co wpływ miał także osobisty konflikt pomiędzy tym ostatnim a głównym doradcą Tokty, [[Seldżi'udej]]em. W roku 1296 Noghaj zaczął szukać sojuszu z Ilchanidami przeciwko Tokcie, zaś w roku 1296/1297 przyjął tytuł chana, co ostatecznie doprowadziło do wybuchu wojny domowej. W roku 1299 Tokta pokonał i zabił Noghaja, jednocząc tym samym prawe skrzydło Złotej Ordy. Syn Noghaja, [[Czaka (car bułgarski)|Dżöge]], uciekł do Bułgarii, gdzie obwołano go carem. W następnym roku Tokta najechał jednak Bułgarię i Dżöge zginął zamordowany przez swojego szwagra, [[Teodor Swetosław|Teodora Swetosława]], który uznał władzę chana{{odn|Atwood|2005|s=73, 206}}{{odn|Jackson|2007|s=248, 253}}.
== Zobacz też ==
 
* [[III najazd mongolski na Polskę]]
W ciągu czterech dziesięcioleci Noghaj "odgrywał tak wielką rolę w życiu politycznym Złotej Ordy, że władcy cudzoziemscy brali go za chana, wysyłali doń poselstwa i hojne podarki, przyjmowali jego posłów jak posłów królewskich itd."{{odn|Grekow|Jakubowski|1953|s=78}}.
"Po śmierci Noghaja Złota Orda nigdy więcej nie zdobyła wpływów, które on posiadał na [[Półwysep Bałkański|Bałkanach]], w Bułgarii i Cesarstwie Bizantyńskim"{{odn|Di Cosmo|2009|s=78}}.
 
== Przypisy ==
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę | odn=tak | nazwisko=Atwood | imię=Christopher P. |autor link= | inni= | tytuł=Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire | data=2004 | wydawca=Facts on File, Inc. | miejsce=New York | isbn=978-1-4381-2922-8 | strony=}}
* {{Cytuj książkę | odn=tak | nazwisko=Di Cosmo | imię=Nicola | nazwisko2=Frank | imię2=Allen J. | nazwisko3=Golden (eds.) | imię3=Peter B. | tytuł=The Cambridge History of Inner Asia: The Chinggisid Age | data=2009 | wydawca=Cambridge University Press | miejsce=Cambridge | isbn=9780521849265 | strony=}}
* {{Cytuj książkę | odn=tak | nazwisko = Grekow | imię = Borys | nazwisko2 = Jakubowski | imię2 = Aleksander | autor link=Boris Griekow |tytuł = Złota Orda i Jej Upadek | data = 1953 | wydawca = Książka i Wiedza | miejsce = Warszawa}}
* {{Cytuj książkę | odn=tak | nazwisko=Jackson | imię=Peter | tytuł= Mongołowie i Zachód | data=2007 | wydawca=Bellona | miejsce=Warszawa | isbn=978-83-11-10851-6 | strony=}}
 
{{Kontrola autorytatywna}}
24 709

edycji