Nowy Targ: Różnice pomiędzy wersjami

Usunięte 20 bajtów ,  1 miesiąc temu
m
MalarzBOT: WPCHECK#64: poprawiam link tożsamy z tekstem linka
(linkuję do nowego artykułu)
m (MalarzBOT: WPCHECK#64: poprawiam link tożsamy z tekstem linka)
|dewiza =
|województwo = małopolskie
|powiat = [[powiatPowiat nowotarski|nowotarski]]
|gmina =
|data założenia = XIII wiek
|bip = http://www.nowytarg.pl/dane.php?cid=1712
}}
'''Nowy Targ''' (pełna nazwa: ''Królewskie Wolne Miasto Nowy Targ'', {{w języku|la|Novum Forum}}, {{k|la|Neoforum}}<ref name="slownik">Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski: ''Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich'', Warszawa 1880, tom VII, s. 307–310.</ref>, {{W języku|de|Neumarkt}}, {{w języku|sk|Nový Targ}}) – [[miasto]] w [[województwoWojewództwo małopolskie|województwie małopolskim]], siedziba [[powiatPowiat nowotarski|powiatu nowotarskiego]] oraz [[Nowy Targ (gmina wiejska)|gminy wiejskiej Nowy Targ]]. Główny ośrodek handlowy, komunikacyjny i przemysłowy [[Podhale|Podhala]].
 
[[Miasto królewskie]], położone w drugiej połowie XVI wieku w powiecie sądeckim [[województwoWojewództwo krakowskie (I Rzeczpospolita)|województwa krakowskiego]], należało do tenuty nowotarskiej<ref>Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 97.</ref>. W [[Podział administracyjny Polski (1975–1998)|latach 1975–1998]] miasto należało do [[województwoWojewództwo nowosądeckie|województwa nowosądeckiego]].
 
Nowy Targ, potocznie zwany przez górali ''Miastem'', jest historyczną stolicą [[Podhale|Podhala]]. W okresie lokacyjnym miasto nosiło nazwę {{w języku|de|Neumarkt}}, zaś w okresie [[zabórZabór austriacki|zaboru austriackiego]] było nazywane przez miejscowych [[Żydzi|Żydów]] ''Naj-Mark'' ({{w języku|yi|נײַ־מאַרק}})<ref>{{Cytuj książkę | nazwisko = Bordin | imię = Hanan-Michael | tytuł = English-Yiddish dictionary of place-names | wydawca = Bedek Media Group | miejsce = Jerusalem – Tel Aviv | data = 2015 | język = en yi}}</ref>.
 
Liczący ponad 33 tys. mieszkańców Nowy Targ jest największym miastem Podhala.
 
Nowy Targ był [[miastoMiasto królewskie|miastem królewskim]] [[Korona Królestwa Polskiego|Korony Królestwa Polskiego]]. Nowy Targ uzyskał [[prawo składu]] w 1638 roku<ref>Stan Lewicki, ''Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu)'', Warszawa 1920, s. 139.</ref>.
 
== Geografia ==
</timeline>
 
Na wykresie<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.stat.gov.pl/cps/rde/xbcr/gus/rs_rocznik_demograficzny_2013.pdf | tytuł = Rocznik demograficzny 2013 | data dostępu = 2013-12-31}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = http://web.archive.org/web/20141115044810/http://old.stat.gov.pl:80/gus/5840_5222_PLK_HTML.htm | tytuł = Roczniki demograficzne 2006–2012 | data dostępu = 2017-05-29}}</ref><ref name="dzieje">{{Cytuj książkę | nazwisko = Adamczyk | imię = Mieczysław | tytuł = Dzieje miasta Nowego Targu | wydawca = Podhalańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk | miejsce = Nowy Targ | rok = 1991}}</ref> widoczne są spadki liczby ludności wywołane [[potopPotop szwedzki|potopem szwedzkim]], zarazą<ref>{{Cytuj stronę | url = http://podhaleregion.pl/index.php/spoleczenstwo/magazyn/8559-dawny-trakt-handlowy,-epidemia,-moskale-i-romuald-traugutt-tajemnice-kapliczki-na-ul-polnej-w-nowym-targu | tytuł = Dawny trakt handlowy, epidemia, Moskale i Romuald Traugutt. Tajemnice kapliczki na ul. Polnej w Nowym Targu | data dostępu = 2014-05-26}}</ref> i głodem spowodowanym przez [[rzeźRzeź galicyjska|rabację galicyjską]]<ref name="Stauter-Halsted2005">{{cytuj książkę |autor=Keely Stauter-Halsted |tytuł=The Nation In The Village: The Genesis Of Peasant National Identity In Austrian Poland, 1848–1914 |url=http://books.google.com/books?id=g7Nwn-WzLC4C&pg=PA26 |data=2005-02-28 |wydawca=Cornell University Press |isbn=978-0-8014-8996-9 |strony=26 |data dostępu=2013-12-31}}</ref> oraz [[II wojna światowa|II wojną światową]].
 
Piramida wieku mieszkańców Nowego Targu w 2014<ref name="populacja2016" />:
|}
[[Plik:Tatra mountains View from Nowy Targ.jpg|thumb|990x990px|Widok [[Tatry|Tatr]] z północnych dzielnic Nowego Targu]]
Dzielnice i osiedla mieszkaniowe nie stanowią oficjalnego, prawnego podziału administracyjnego miasta. Nie są zgodnie z art. 5 ustawy o samorządzie gminnym z 8 marca 1990 [[jednostkaJednostka pomocnicza gminy|jednostkami pomocniczymi gminy]]. Nazwy niektórych osiedli i dzielnic funkcjonują jako nazwy potoczne poszczególnych obszarów miasta<ref name="um1">{{cytuj stronę| url = http://www.nowytarg.pl/dok/wybory/owb_bm_20100929-1.pdf | tytuł = Okręgi wyborcze, ich granicach i numery | data = 2013 | data dostępu = 2013-01-27}}</ref>.
<div style="-moz-column-count:2; column-count:2">
# Śródmieście
Początki osadnictwa na terenach dzisiejszego [[Podhale|Podhala]] sięgają XIII wieku, kiedy to z opactwa w [[Jędrzejów|Jędrzejowie]] przybyli [[cystersi]]. Założyli klasztor w [[Ludźmierz]]u, a w 1254 [[Bolesław V Wstydliwy|Bolesław Wstydliwy]] zezwolił im na zakładanie nowych osad.
 
Już w 1233 wymieniana jest leżąca w tym miejscu osada o nazwie Stare Cło (''Antiquum Theoloneum'') lub Długie Pole. Była ona prawdopodobnie położona na prawym brzegu [[Biały Dunajec (wieś)|Białego Dunajca]], na wschód od obecnego centrum miasta. Osada została założona przez [[cystersiCystersi|cystersów]] ze [[Szczyrzyc]]a, lokowana na [[prawoPrawo magdeburskie|prawie niemieckim (magdeburskim)]] w drugiej połowie [[XIII wiek]]u, miała komorę celną przy szlaku handlowym ze [[Śląsk]]a na [[Węgry]], którym wywożono sól i [[ołów]], a sprowadzano wino. Jeszcze w 1338 znajdował się tam oddzielny kościół św. Leonarda, a [[sołtys]]em w tym czasie był człowiek o imieniu Günter. Według źródeł historycznych z XVII wieku osada Nowy Targ (''Novum Forum'') została zniszczona przez [[Tatarzy|Tatarów]] w 1287. Pierwsza wzmianka o istnieniu parafii, a zarazem Nowego Targu (lokowanego na prawie niemieckim) pochodzi z 1326. Po dojściu do władzy [[Kazimierz III Wielki|Kazimierz Wielki]] przejął własności cystersów. W ten sposób Nowy Targ, jak i całe Podhale, stał się w 1335 [[Królewszczyzna|własnością królewską]] i tak zostało aż do rozbiorów. W 1337 zadecydowano o przeniesieniu miasta, w 1346 połączono go z leżącą niedaleko osadą Stare Cło, a Kazimierz Wielki nadał powtórny przywilej lokacyjny (22 czerwca). W ten sposób powstało nowe miasto z rynkiem i kościołem parafialnym ([[Katarzyna Aleksandryjska|św. Katarzyny]]). Miasto zostało lokowane między Białym i [[Czarny Dunajec (rzeka)|Czarnym Dunajcem]] na 150 [[Łan (miara powierzchni)|łanach frankońskich]], które wcześniej należały do miejscowości Nowy Targ i Stare Cło. [[Zasadźca|Zasadźcą]] był Dytrych, syn Dytrycha Szyi. Parafię w Starym Cle w 1350 przyłączono do parafii nowotarskiej, a od 1354 wymieniane są jako połączone.
 
=== Przywileje królewskie ===
Miasto, jako ważny ośrodek handlowy znajdujący się blisko granicy z Węgrami, otrzymywało od królów polskich wiele przywilejów. Dzięki temu mógł rozwijać się handel i rzemiosło. Król Kazimierz Wielki zwolnił nowotarżan od płacenia cła krakowskiego, a także pozwolił na organizowanie corocznego [[jarmark]]u na 25 XI (św. Katarzyny), który trwał osiem dni. W 1487 [[Kazimierz IV Jagiellończyk]] potwierdził dotychczasowe prawa miasta, nadał mu prawo magdeburskie i usunął ciężary [[Lokacja (historia)#Lokacje na prawie polskim|prawa polskiego]], a także ustanowił drugi jarmark 25 lipca ([[Jakub Większy Apostoł|św. Jakuba]]) oraz nadał przywilej organizowania czwartkowego targu, który odbywa się do dzisiaj. W 1494 [[Jan I Olbracht]] potwierdził prawa i przywileje miasta. W 1521 [[Zygmunt I Stary]] pozwolił [[wójt]]owi pobierać [[myto]] na drodze prowadzącej na Węgry przez [[Orawa (region)|Orawę]] w wysokości 1 [[grosz]]a polskiego od wozu i 1 [[denar]]a od konia, w zamian za naprawianie dróg i mostów. Od 1533 obcy kupcy nie mogli omijać miasta. Zwolniono wójta od świadczeń dla wojska. Zygmunt Stary pozwolił spółce, w której członkiem był Jan Burian z Nowego Targu, na poszukiwanie metali w [[Karpaty|Karpatach]] i na [[Spisz]]u, a w 1588 podobny przywilej nadał [[Zygmunt III Waza]]. Wcześniej, w 1576 [[Stefan Batory]] potwierdził statut [[Cech rzemiosła|cechu]] [[rękodziełoRękodzieło|rękodzielników]]. Od 1593 miasto miało prawo składu soli, ołowiu i śledzi, a od 1603 też wina. W 1613 Zygmunt Waza potwierdził statut cechu zbiorowego Nowego Targu. Król [[Jan II Kazimierz Waza]] wprowadził trzeci jarmark w Niedzielę Białą (pierwsza niedziela po Wielkanocy). Ostatni przywilej, pozwalający na organizowanie 12 jarmarków w roku, nadał król [[Stanisław August Poniatowski]] w 1772, gdy miasto było już pod obcą administracją.
 
=== Okres [[I Rzeczpospolita|Rzeczypospolitej szlacheckiej]] ===
[[Plik:Hondius Adam Kazanowski.jpg|thumb|Starosta [[Adam Kazanowski (ok. 1599–1649)|Adam Kazanowski]]]]
[[Plik:Kazanowski Palace Warsaw.jpg|thumb|[[Pałac Kazanowskich w Warszawie]] został sfinansowany w dużej mierze z podatków płaconych przez nowotarskich mieszczan]]
Pierwszymi wójtami Nowego Targu byli potomkowie zasadźcy Dytrycha. W 1424 wójt Mikołaj sprzedał wójtostwo [[starostwoStarostwo|staroście]] nowotarskiemu Ratułdowi. On i jego potomkowie łamali prawa chłopów, wciąż powiększali [[pańszczyznaPańszczyzna|pańszczyznę]], wprowadzali nowe daniny i robocizny i z tego powodu toczył się ciągły spór między mieszkańcami a kolejnymi starostami. Podobnie było też później za starostów Pieniążków, Komorowskich i Kazanowskich. W tym czasie, w 1448 powstał [[dekanat]] w Nowym Targu. Prawdopodobnie pod koniec XV w. postawiono kościół [[święta Anna|św. Anny]]. Na przełomie XV i XVI wieku miasto liczyło ok. 500 mieszkańców, w ciągu roku organizowano 7 jarmarków. Starostwo objęli członkowie rodziny Pieniążków, którzy zakładali nowe wsie i ostatecznie wykupili urząd wójta w 1525, łącząc go z urzędem starosty. W 1586 powstała w Nowym Targu komora celna w miejsce dawnej podkomory, podległej komorze w [[Myślenice|Myślenicach]]. W XVI wieku miasto liczyło ok. 800 mieszkańców. Na początku XVII wieku powstało osiedle Gazdy. W 1616 starostą został Stanisław Witowski. W 1624 powstał w mieście pierwszy cech [[kuśnierstwoKuśnierstwo|kuśnierski]], a urząd starosty objął Mikołaj Komorowski. Zabiegał o zwiększenie dochodów z dzierżaw starostwa, co było przyczyną wielkiego niezadowolenia mieszczan i chłopów. Słali oni ciągle skargi na starostę, który jednak nic sobie nie robił z wyroków sądowych. Trwało to aż do jego śmierci w 1633 Następcą Komorowskiego został [[Tomasz Zamoyski]], syn [[hetman]]a [[Jan Zamoyski|Jana Zamoyskiego]]. Następnie starostą był [[Adam Kazanowski (ok. 1599–1649)|Adam Kazanowski]], który usuwając sołtysów zwiększał liczbę [[folwark]]ów. Przeciwko jego praktykom występowali górale nowotarscy. Później przez rok starostą był książę [[Jeremi Wiśniowiecki]]. Wówczas wydarzył się bunt [[Aleksander Kostka-Napierski|Kostki Napierskiego]], który był stronnikiem [[Bohdan Chmielnicki|Chmielnickiego]]. 16 czerwca 1651 wyprowadził on chłopów z Nowego Targu i zaatakował [[zamek w Czorsztynie]]. Został schwytany i zginął wbity na pal. W 1655 nowotarżanie wzięli udział w antyszwedzkim powstaniu pod wodzą Gabriela Woyniłłowicza. W latach 1650–1666 starostami byli [[Adam Kisiel]], [[Jan Wielopolski (zm. 1668)|Jan Wielopolski]], Władysław Łukowski, Michał Ossoliński i [[Stanisław Witowski]]. Następnie urząd ten przejęli [[Wielopolscy herbu Starykoń|Wielopolscy]]. Starościna Maria Wielopolska obniżyła robociznę chłopom i dała im przywilej propinacyjny. W 1669 miasto zostało zajęte przez okolicznych chłopów zbuntowanych z powodu nadużyć, jakich dopuszczali się stacjonujący na zimę w mieście żołnierze chorągwi pancernej Jana Wielopolskiego. Buntownicy założyli samodzielny twór terytorialny zwany przez historyków „Rzecząpospolitą Podhalańską”. Został on zlikwidowany dopiero w maju 1670, kiedy to buntownicy zostali pokonani pod Nowym Targiem przez ekspedycyjny, 1000-osobowy regiment wojsk cudzoziemskiego autoramentu<ref>Krzysztof Jóźwiak, ''Nieznane polskie powstania'', „Rzecz o Historii”, 9 lutego 2018.</ref>. Później starostwo trafiło w ręce rodziny [[Wiśniowieccy herbu Korybut|Wiśniowieckich]] i [[Radziwiłłowie herbu Trąby|Radziwiłłów]]. Anna Radziwiłłowa wprowadziła na Podhalu gospodarkę czynszową. Na przełomie XVII i XVIII wieku powstało osiedle Oleksowa (dziś Oleksówki). Wcześniej wypalany tam był węgiel drzewny. Około lat 50. XVIII wieku miasto liczyło ok. 1000 mieszkańców. W 1759 [[jezuici]] założyli w mieście misję. W 1766 Franciszek Rychter został ostatnim starostą nowotarskim.
 
=== Klęski dotykające miasto ===
Wraz ze schyłkiem Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku następował powolny upadek Nowego Targu. Przyczyniały się do tego liczne nieszczęścia spadające na miasto. Pierwszy wielki pożar zdarzył się w 1601, niszcząc stare akta miejskie i większość budynków, w tym kościół parafialny, szpital, ratusz i dwór. W 1656 do Nowego Targu dotarli [[potopPotop szwedzki|Szwedzi]], który złupili i spalili, a wielu mieszkańców wymordowali. Kolejne pożary zdarzały się w latach 1673, 1696, 1710 i 1719, za każdym razem niszcząc przynajmniej połowę zabudowań, z czego ten ostatni ponownie zniszczył kościół. W 1710 w Nowym Targu wybuchła epidemia [[dżumaDżuma|dżumy]], natomiast w czasie [[konfederacjaKonfederacja barska|konfederacji barskiej]] miasto złupili Rosjanie. Ostatni wielki pożar zdarzył się w 1784 i zniszczył ponad 380 budynków, kościół i dwór. W 2. połowie XVIII wieku miasto zaczęło podnosić się ze zniszczeń. W 1761 rozpoczęto renowację kościoła, a w 1767 wybudowano drewniany ratusz, istniejący do 2. połowy XIX wieku. Miał dwa piętra, a w jego podziemiach znajdowało się więzienie i skład wina.
 
=== Czas rozbiorów ===
Już w 1769 zastawione tereny Spisza administrowane przez Rzeczpospolitą zostały zwrócone przez Austrię Węgrom, rzekomo w celu utworzenia [[kordonKordon sanitarny|kordonu sanitarnego]] dla panującej wówczas w Polsce zarazy. Rok później również ziemia nowotarska znalazła się poza granicami Polski, na dwa lata przed [[I rozbiór Polski|I rozbiorem Polski]]. Wtedy tereny te zostały połączone z [[Królestwo Galicji i Lodomerii|Galicją]] i trafiły pod administrację [[austria]]cką. Starostwo trafiło pod zarząd austriackiego [[prefektPrefekt (administracja)|prefekta]], a jego majątek został skonfiskowany przez państwo (sprywatyzowano go później w 1819). Chociaż władze austriackie zachowały przywileje Nowego Targu, miasto musiało opłacać świadczenia dla państwa i dostarczać rekrutów do armii. Po pożarze w 1784 starosta [[Nowy Sącz|sądecki]] Austriak Tischirsch von Siegstetten zainicjował przebudowę miasta. Nadał miastu nowy plan siatki ulic, nie pokrywający się z dawnym układem budynków. Został wtedy powiększony rynek. W 1790 wyprowadzono cmentarz z centrum miasta, zgodnie z polityką [[józefinizm]]u. W pierwszej połowie XIX w. Nowy Targ i Podhale nawiedziła kolejna seria klęsk żywiołowych. W 1819 powstały odrębne władze miejskie, jednocześnie jednak miasto pozbawiono zarządu nad większymi majątkami ziemskimi. Zmieniło się to dopiero w 1854, kiedy to w Nowym Targu powstało starostwo. W 1840 miasto osiągnęło liczbę 2 tys. mieszkańców. W 1847 zakończył się trwający od połowy XVIII wieku konflikt z [[Waksmund]]em o tereny na wschód od potoków: Kowańca i Białego Dunajca. Nowotarżanie wygrali, ponieważ waksmundzianie przedstawili sądowi sfałszowany akt lokacyjny swojej wsi. Po [[Wiosna Ludów|Wiośnie Ludów]] zniesiono pańszczyznę, a gdy Galicji przyznawano autonomię w 1867 powstał powiat z siedzibą w Nowym Targu oraz sąd. W 1872 miasto kupiło [[jaz]] na Czarnym Dunajcu, dzięki czemu możliwe było zbudowanie młyna, tartaku, browaru i elektrowni. Istniały także liczne młyny i [[Folusz (budynek)|folusze]] nad potokiem Kowaniec. Choć już w 1842 wybudowano szkołę ludową, to w 1880 ponad ½ mieszkańców nie umiała pisać i czytać. Od tego roku na terenie dzisiejszego [[lotniskoLotnisko Nowy Targ|lotniska]] znajdował się poligon cesarsko-królewskiej artylerii z twierdz w [[Kraków|Krakowie]] i [[Przemyśl]]u. W 1881 w mieście zaczęła działać straż ogniowa. Po 1884 powstał nowy murowany ratusz, o kształcie takim jak obecnie. W 2. połowie XIX wieku miasto liczyło ok. 5 tys. mieszkańców. Od 1892 działało w Nowym Targu [[Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”|Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”]], a w 1908 oddano do użytku budynek sokolni. Mieściło się tam m.in. kino. W 1897 przy dzisiejszym placu [[Juliusz Słowacki|Słowackiego]] wybudowano nową szkołę powszechną, a w 1912 zburzono starą celem poszerzenia placu. W 1899 oddano do użytku linię kolejową [[Chabówka]]-[[Zakopane]]. Po 30 latach starań, w 1904 utworzono (pierwsze na Podhalu) [[gimnazjum]] o profilu humanistycznym, a w 1912 wybudowano [[Bursa (budynek)|bursę]] gimnazjalną dla uczniów spoza miasta. W 1911 powstał w Nowym Targu [[Związek Górali|Związek Podhalan]] z prezesem [[Władysław Orkan|Władysławem Orkanem]], a od 1913 ukazywała się „[[Gazeta Podhalańska]]”. W roku tym dzięki członkom „Sokoła” utworzono Związek Drużyn Podhalańskich, które weszły później w skład [[II Brygada Legionów Polskich|II Brygady Legionów]]. W 1914 oddano do użytku szpital, a miasto osiągnęło liczbę ponad 9 tys. mieszkańców.
 
=== I wojna światowa i dwudziestolecie międzywojenne ===
[[Plik:Nowy Targ 1940 - Dom Niemiecki (German Stationhouse).jpg|thumb|Budynek [[Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”|Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego]], podczas okupacji Dom Niemiecki]]
[[Plik:Józef Kuras Ogień.jpg|thumb|upright|[[Józef Kuraś]] „Ogień”]]
1 września 1939 około godziny 16:30 Nowy Targ zostały zajęty bez walki przez Niemców. W czasie [[Okupacja niemiecka ziem polskich (1939–1945)|okupacji]] Podhale stało się punktem przerzutu na Węgry ludzi będących w konflikcie z nową władzą i odcinkiem na trasie kurierów utrzymujących łączność [[Rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie|rządu emigracyjnego]] w [[Londyn]]ie z [[Polskie Państwo Podziemne|polskim państwem podziemnym]]. Niemcy rozpoczęli wśród górali akcję [[germanizacjaGermanizacja|germanizacyjną]] pod nazwą ''[[Goralenvolk]]u''. Miał być to tzw. naród góralski, który był różny od Polaków i pochodził tak jak Niemcy od [[Goci|Gotów]]. Na czele górali, którzy przyjęli [[kenkartaKenkarta|kenkarty]] z literą „G” stanął Komitet Góralski (''Goralisches Komitee'') z prezesem [[Wacław Krzeptowski|Wacławem Krzeptowskim]], mający siedzibę w Zakopanem. Jednak nie wszyscy górale poszli na współpracę z hitlerowcami i w 1941 Nowy Targ stał się siedzibą konspiracyjnej [[Konfederacja Tatrzańska|Konfederacji Tatrzańskiej]] na czele z [[Augustyn Suski|Augustynem Suskim]], mającą na celu walkę z Goralenvolkiem. Wydawała ona podziemne pisma „Na placówce”, „Wiadomości Polskie” i „Der freie Deutsche” (w języku niemieckim). Organizacja została rozbita w 1942, a jej członkowie wraz z przywódcą zostali aresztowani i zamordowani lub wywiezieni do [[Auschwitz-Birkenau|Auschwitz]]. Części członków udało się jednak uciec do lasu, był wśród nich [[Józef Kuraś]] „Ogień”. Na terenie więzienia nowotarskiego Niemcy wykonywali egzekucje. W latach 1941–1942 w mieście istniało [[getto]] żydowskie.
 
29 stycznia 1945 miasto zostało wyzwolone spod okupacji hitlerowskiej przez oddziały 1 Armii Gwardii IV Frontu Ukraińskiego [[Armia Czerwona|Armii Czerwonej]]<ref name=przewodnik>Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, ''Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945'', Sport i Turystyka 1988, {{ISBN|83-217-2709-3}}, s. 463.</ref>, które wkroczyły do Nowego Targu od strony Kowańca, przeprowadzone przez Gorce przez oddział „Ognia”. W czasie walk o miasto zginęło 237 żołnierzy radzieckich (pochowanych na cmentarzu komunalnym). Ku ich czci w 1945 wzniesiono na placu Słowackiego pomnik<ref name=przewodnik />. W czasie II wojny światowej zginęło 130 nowotarżan narodowości polskiej i prawie cała ludność żydowska miasta.
W październiku 1953 podjęta została uchwała Prezydium Rady Ministrów PRL o budowie w mieście kombinatu obuwniczego, który miał zapewnić zatrudnienie ludności rejonu. Budowa rozpoczęła się w styczniu 1954, a w 1955 Nowotarskie Zakłady Przemysłu Skórzanego „Podhale” rozpoczęły produkcję. Ich pierwszym wieloletnim dyrektorem był T. Jelonek. Zakłady w czasach swojej świetności zatrudniały ponad 10 tysięcy ludzi. Specjalnie dla zakładu wybudowano stację kolejową [[Nowy Targ Fabryczny]] oraz osiedle mieszkaniowe „Bór”<ref>„Fabryka Milioner” – gazeta Samorządu Robotniczego Nowotarskich Zakładów Obuwniczych 1961.</ref>.
 
Pod koniec lat 50. powstały pierwsze osiedla mieszkaniowe: Świerczewskiego (obecnie Topolowe), Zawadzkiego (obecnie Suskiego). W 1961 otwarto [[Miejska Hala Lodowa w Nowym Targu|halę lodową]], a już pięć lat później Podhale Nowy Targ po raz pierwszy zdobyło tytuł mistrza Polski. W latach 70. zbudowano przelotowe [[drogaDroga wojewódzka nr 969|Aleje Tysiąclecia]] i [[drogaDroga krajowa nr 47 (Polska)|Zakopiankę]]. W 1974 otwarto Powiatowy Dom Kultury, który trzy lata później otrzymał status Miejskiego Ośrodka Kultury. W 1979 na [[lotniskoLotnisko Nowy Targ|lotnisku]] nowotarskim mszę świętą odprawił [[papież]] [[Jan Paweł II]]. W tym samym roku rozpoczęto budowę nowego szpitala, która zakończyła się dopiero w 2008. W 1985 rozpoczęto budowę hotelu „Skalny”, jednego z najwyższych budynków w mieście. Hotel został otwarty w 2016<ref>{{Cytuj stronę | url = http://www.podhaleregion.pl/index.php/spoleczenstwo/116-wypoczynek-i-turystyka/19394-hotel-campanile-nowy-targ-%E2%80%93-zakopane-otwarcie-w-listopadzie | tytuł = Hotel Campanile Nowy Targ – Zakopane otwarcie w listopadzie | autor = Beata Szkaradzińska | data = 2016-10-12 | język = pl | data dostępu = 2019-12-12}}</ref> i od 2019 działa pod inną marką<ref>{{Cytuj stronę | url = https://nowytarg24.tv/hotel-w-nowym-targu-pod-marka-bb-hotels | tytuł = Hotel w Nowym Targu – pod marką B&B Hotels | data = 2019-10-22 | język = pl | data dostępu = 2019-12-12}}</ref>. Utworzono [[prewentorium]] kolejowe im. [[Tadeusz Boy-Żeleński|Tadeusza Boya-Żeleńskiego]] na Kowańcu.
 
Po 1989 w dawnym „Domu [[Polska Zjednoczona Partia Robotnicza|Partii]]” umieszczono Urząd Rejonowy, a później [[Starostwo powiatowe|starostwo]]. W 1994 utworzono [[Euroregion Tatry]] z siedzibą po polskiej stronie w Nowym Targu.
* 1911–1912 – W Nowym Targu otwarto kino.
* 1925 – Utworzono rezerwat „Na Czerwonem” (później „[[Bór na Czerwonem]]”).
* 1930 – Powstało [[lotniskoLotnisko Nowy Targ|lotnisko]].
* 1932 – Powstał Klub Sportowy [[Podhale Nowy Targ]].
* 1933 – Miasto odwiedził [[Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej|prezydent Polski]] [[Ignacy Mościcki]].
* 1979 – W czasie pierwszej pielgrzymki do Polski w Nowym Targu przebywał papież [[Jan Paweł II|Jana Pawła II]] (8 czerwca).
* 1994 – Założono [[Euroregion Tatry]] z siedzibą w Nowym Targu.
* 2004 – Miasto odwiedził [[Prezydent Słowacji|prezydent Słowacji]] [[Ivan Gašparovič]].
* 2009 – Miasto odwiedził prezydent Polski [[Lech Kaczyński]].
* 2011 – Miasto odwiedził prezydent Polski [[Bronisław Komorowski]]<ref>{{cytuj stronę| url = http://podhale24.pl/aktualnosci/artykul/15224/Bronislaw_Komorowski_w_Nowym_Targu_Powiedzialem_ze_przyjade_no_i_jestem_zdjecia.html | tytuł = Bronisław Komorowski w Nowym Targu: Powiedziałem, że przyjadę, no i jestem | opublikowany = podhale24.pl | data = 2011-05-31 | data dostępu = 2017-05-29}}</ref>.
 
== Transport ==
Przez miasto przechodzi łącząca [[Kraków]] z [[Zakopane]]m [[drogaDroga krajowa nr 47 (Polska)|droga krajowa nr 47]], będąca częścią [[zakopiankaZakopianka|zakopianki]]. W Nowym Targu zaczyna się [[drogaDroga krajowa nr 49 (Polska)|droga krajowa nr 49]] prowadząca do przejścia granicznego do [[Słowacja|Słowacji]] w [[Jurgów|Jurgowie]]. W czerwcu 2010 ruszyła budowa wschodniej obwodnicy miasta, mającą odciążyć ruch w centrum miasta<ref>{{Cytuj stronę |url=http://podhale24.pl/aktualnosci/artykul/11075/Budowa_mostu_na_Dunajcu_oficjalnie_rozpoczeta.html |tytuł=Budowa mostu na Dunajcu oficjalnie rozpoczęta |opublikowany=podhale24.pl |data=2010-06-02 |data dostępu=2017-05-29}}</ref>. Najbliższy port lotniczy to [[port lotniczy Kraków-Balice]].
 
=== Transport drogowy ===
Najbliższe porty lotnicze:
* Port lotniczy Poprad – ok. 50&nbsp;km i [[Port lotniczy Kraków-Balice]] – ok. 80&nbsp;km
Ponadto rozważana jest także rozbudowa obecnego [[Lotnisko Nowy Targ|lotniska]] [[Aeroklub Nowy Targ|Aeroklubu Nowy Targ]] dla potrzeb ruchu pasażerskiego z zachowaniem sportowego charakteru lotniska. W 2011 przy ul. Szpitalnej 14 otworzono [[lądowiskoLądowisko Nowy Targ|lądowisko]] sanitarne.
 
== Edukacja ==
* Kaplica Matki Boskiej Królowej Gorców, pod [[Turbacz]]em
 
Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzi także [[Kościół Zielonoświątkowy w RP|Kościół Zielonoświątkowy]], [[protestantyzmProtestantyzm|protestancka]] wspólnota o charakterze [[ewangelikalizmEwangelikalizm|ewangelicznym]], posiadająca kaplicę (zbór „Elim”) przy ul. Orkana 4, a także [[Kościół Boży]], posiadający kościół „Drzewo życia” Foursquer.
 
W mieście działalność prowadzi również zbór [[Świadkowie Jehowy|Świadków Jehowy]] z [[Sala królestwa|Salą Królestwa]] przy ul. Kasprowicza 93<ref>{{jw|data dostępu=2017-01-12}}</ref>.
* '''Kościół pod wezwaniem św. Anny'''
[[Plik:Nowy targ anna.jpg|thumb|left|Kościół św. Anny]]
Drewniana budowla, wzniesiona na podciętym od północy stromą skarpą wzgórzu, na terenie [[cmentarz]]a. Zbudowany został prawdopodobnie w końcu XV wieku (tradycja o jego ufundowaniu przez zbójników w 1219 nie znajduje żadnego potwierdzenia w źródłach). Późniejsze przebudowy zatarły większość jego pierwotnych cech [[gotykGotyk|gotyckich]]. Najpoważniejszy remont dokonany został tuż przed 1610, ok. 1772 dobudowano wieżę, a późniejsze remonty przeprowadzono w latach: 1865, 1879, 1903, 1974 i 2002. Późnobarokowy ołtarz główny pochodzi z 1 poł. XVIII wieku. W jego polu środkowym umieszczono obraz Rodziny N. P. Marii z 1516 (przykryty obrazem św. Rodziny z 1763), a w górnej kondygnacji obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z początku XVI wieku. W ołtarzach bocznych z końca XVII wieku znajdują się barokowe obrazy: św. Marii Magdaleny i św. Marii Egipcjanki w lewym oraz Matki Boskiej Łaskawej i św. Rozalii w prawym. Malowidła ścienne autorstwa urodzonego w Nowym Targu malarza [[Hipolit Lipiński (malarz)|Hipolita Lipińskiego]] z ok. 1880, przedstawiają m.in. legendę o założeniu kościoła przez zbójników. Do ciekawszych elementów wyposażenia wnętrza należą także: [[rokoko]]wa [[ambonaAmbona (architektura)|ambona]], [[organy]] z 2 poł. XVIII wieku oraz dwie [[gotykGotyk|gotyckie]] rzeźby przedstawiające Matkę Boską Bolesną i św. Jana Ewangelistę. Podczas ostatniego remontu, przeprowadzonego w latach 1998–2001, odnowiono m.in. malowidła ścienne i położono marmurową posadzkę. Kościół znajduje się na [[Szlak Architektury Drewnianej (województwo małopolskie)|małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej]]. Jest to najstarsza góralska świątynia na Podhalu<ref>Marian Kornecki ''Gotyckie kościoły drewniane na Podhalu'', [[Wydawnictwo Literackie]], Kraków 1987.</ref>.
 
* '''[[Kościół św. Katarzyny w Nowym Targu|Kościół pod wezwaniem św. Katarzyny Aleksandryjskiej]]'''
* '''Pomniki'''
[[Plik:Władysław Orkan-pomnik.jpg|thumb|left|Pomnik [[Władysław Orkan|Władysława Orkana]] przed usunięciem z Rynku]]
Na terenie Nowego Targu znajdują się trzy pomniki: pomnik [[Władysław Orkan|Władysława Orkana]] na Placu Słowackiego, pomnik [[Adam Mickiewicz|Adama Mickiewicza]] przy wejściu do parku miejskiego, oraz pomnik [[Jan Paweł II|Jana Pawła II]] na nowotarskim [[lotniskoLotnisko Nowy Targ|lotnisku]].
 
* '''Rynek i ratusz'''
== Sport ==
[[Plik:Krzysztof Zborowski.jpg|thumb|Wychowanek [[Podhale Nowy Targ|Podhala]] Krzysztof Zborowski w barwach [[Reprezentacja Polski w hokeju na lodzie mężczyzn|Reprezentacji Polski]]]]
Z Nowym Targiem związanych jest wielu utytułowanych sportowców i klubów sportowych. W mieście działa klub [[hokejHokej na lodzie|hokejowy]] Tatry Ski [[Podhale Nowy Targ]] – najbardziej utytułowany, wielokrotny mistrz Polski, [[Szarotka Nowy Targ]] – jedenastokrotny mistrz Polski w [[unihokej]]u od roku 2000–2010. Do 2009 posiadający także sekcję [[piłkaPiłka nożna|piłki nożnej]] oraz [[Górale Nowy Targ]] (aktualny mistrz Polski w unihokeju).
 
Sporty motorowe reprezentuje [[Auto Moto Klub Gorce Nowy Targ]] który jest najbardziej utytułowanym klubem [[trialTrial motocyklowy|trialowym]] w Polsce. Wychowankiem Auto Moto Klubu Gorce jest najlepszym zawodnik trialu, [[Tadeusz Błażusiak|Tadeuszem Błażusiakiem]] który jako pierwszy w historii pięciokrotnie wygrał jedne z najtrudniejszych zawodów&nbsp;[[enduro]]&nbsp;świata:&nbsp;Erzbergrodeo. W 2013 został odznaczony Złotym [[Krzyż Zasługi|Krzyżem Zasługi]].
[[Aeroklub Nowy Targ]] posiada sekcję samolotową, szybowcową, paralotniarską i modelarską. Ponadto prowadzi szkolenia dla przyszłych pilotów samolotów i szybowców oraz skoczków spadochronowych.
[[Plik:NowyTarg2.jpg|thumb|Widok na miasto z [[Szybowiec|szybowca]] miejskiego aeroklubu]]
3 050 937

edycji