Lipan: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 3862 bajty ,  13 lat temu
(→‎Historia: to be continue)
W połowie XVIII wieku Lipanowie sami stali się w potrzebie i poprosili miejscowe władze [[Hiszpania|hiszpańskie]] o pomoc przeciwko [[Komancze|Komanczom]] napierających na nich z północy i wschodu. Nie na wiele się to zdało i pod koniec stulecia Lipanowie wyparci zostali tam, gdzie ich pobratymcy [[Mescalero]] i [[Jicarilla]]. Na terenie Teksasu pozostała ich zaledwie garstka. W roku [[1900]] liczono ich na około 100 osób. Trzeba jednak przyznać, że ci nieliczni oddali stanowi wielkie usługi jako przewodnicy, zwiadowcy i obwoźni handlarze.
 
Po wojnie z Meksykiem w roku [[1848]], w której Lipanowie wspomagali [[Stany Zjednoczone|Amerykanów]], nie doczekali się podziękowań ani lepszego traktowania. Władze postanowiły ich spacyfikować i zesłać do rezerwatu. Bili sie o swoje (uczestniczyli w ostatnich bojach wodza Chiricahua'ów, Victoria), aż w końcu zostali zmuszeni do połączenia się z Apaczami Mescalero w ich rezerwacie. Było to w roku [[1903]].
 
==Religia==
Religia Apaczów oparta jest na bogatej mitologii oraz personifikacji sił natury. Bogiem o największej potędze jest Słońce, ale niewiele mniejszą potęgą obdarzone są bóstwa pomniejsze, jak np. ''Biało Malowana Kobieta'' i jej syn ''Dziecko Wody'', będące duchami opiekuńczymi gór (''ga'an''). Podczas określonych ceremonii (np. inicjacji seksualnej dziewcząt) te ostatnie odgrywane są przez tancerzy w maskach<ref>Wpływ Indian Pueblo</ref>. Apacze wierzyli, że każda żywa istota miała w innym wcieleniu przodka - człowieka, w związku z czym każdy człowiek postępuje śladami swego odległego poprzednika.
 
Źródła [[szaman]]izmu Apacze doszukiwali sie w sile, która przychodziła do określonego człowieka poprzez zwierzę, ciało niebieskie lub określone siły przyrody; gdy siła została okazana i zaakceptowana, przyjmujący ją miał obowiązek podjąć naukę obowiązków szamańskich. Wykształceni szamani posiadali moc wykorzystywaną w czasie wojny, prośby o deszcz, szczęście, zdrowie. Siła może być zarówno dobra, jak i zła, ale choroba i nieszczęście powodowane są gniewem bóstwa spowodowanym niewłaściwym traktowaniem natury. Szaman posiadał odpowiednią wiedzę i zdolności do uzdrawiania, dlatego cieszył się wśród Lipanów ogromnym szacunkiem.
 
Określone ceremonie wiązały się z pewnymi wydarzeniami (np. święto inicjacji seksualnej dziewcząt i chłopców). Powstały w pierwszych latach życia w rezerwacie i popularny tzw. ''Native American Church'' w latach późniejszych stracił na znaczeniu. Dzisiejsi Lipanowie należą przede wszystkim do Kościoła baptystów.
 
==Życie codzienne==
Apacze Lipan mieszkali w typowych dla Indian prerii [[tipi]] krytych skórami bizonów. Gdy znaleźli się na terenach górzystych zaczęli używać szałasów z giętych prętów krytych trawą lub - w razie złej pogody - skórami, co zapożyczyli od innych Apaczów.
 
Byli łowcami i zbieraczami. Do XVII wieku polowali głównie na bizony, później na drobniejszą zwierzynę górską. Nie jadali mięsa [[niedźwiedź|niedźwiedzi]], [[indyk]]ów, ani nie łowili [[ryba|ryb]].
 
Podstawowym pożywieniem roślinnym były [[orzech]]y, miąższ [[agawa|agawy]], [[jagody]] ziarna dzikich trwa, [[miód]], dzika [[cebula]] i [[ziemniak]]i. Orzechy i nasiona często mielono na mąkę. Agawa miała wyjątkowe znaczenie jako roślina o znacznej ilości zastosowań: korzeń pieczony na rozżarzonych kamieniach dawał [[mezcal]], słodką, pożywną papkę, którą następnie suszono i przechowywano na okres zimowy, albo poddawano fermentacji uzyskując wysokoprocentowy napój alkoholowy<ref>Dzisiaj tę nazwę nosi jedna z najmocniejszych meksykańskich wódek</ref>, odpowiednio ułamany ostry kolec wraz z włóknem służył do szycia jako igła z nitką, inne włókna były wykorzystywane do produkcji plecionek, np. mat.
 
W XVII wieku nauczyli się od Indian Pueblo rolnictwa i do początków XIX wieku uprawiali (nad brzegami rzek i nieco dalej, przy wykorzystaniu kanałów nawadniających) [[fasola|fasolę]], [[dynia|dynię]], [[groch]], [[zboże]] i [[melon]]y. Gdy zbiory były kiepskie, zaopatrzenie uzupełniali zakupami lub rajdami łupieżczymi na tereny Pueblo.
 
Ubierali się w skóry i bielone, wyszywane paciorkami mokasyny. Moda kobieca opierała się na podobnych standardach jak w innych plemionach Apaczów, przy czym wyróżniała się wyskubywaniem brwi.
 
Podczas wojny wojownicy walczyli o dobra doczesne (np. konie), a sławę wojownikowi przynosiło powalenie przeciwnika od jednego ciosu. Ich tradycyjnymi wrogami byli [[Komancze]], [[Jutowie]] i [[Meksyk]]anie. Do wyposażenia wojownika należała skórzana, malowana tarcza, łuk ze strzałami, skórzane ochraniacze nadgarstków, oszczepy, proce ze skóry, krzemienne noże i maczugi.
 
[[Kategoria:Plemiona Indian Ameryki Północnej]]
107 753

edycje