Zamek w Będzinie: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 8180 bajtów ,  13 lat temu
rozszerzenie opisu
(infobox, kat.)
(rozszerzenie opisu)
|www =
}}
'''Królewski Zamek Będziński''' - średniowieczna warownia obronna wzniesiona przez Kazimierza Wielkiego w systemie tzw. Orlich Gniazd na pograniczu Małopolski i Śląska, na wzgórzu nad Czarną Przemszą; wielokrotnie niszczona i odbudowana w [[1956]] r.
'''Zamek w Będzinie''' – historia [[Fortyfikacja|fortyfikacji]] na wzgórzu zamkowym w [[Będzin]]ie sięga [[IX wiek]]u. Już wtedy na Górze Zamkowej wzniesiono [[gród]], prawdopodobnie należący do plemienia [[Wiślanie|Wiślan]] lub jego zachodniego odłamu. Gród był kilkakrotnie rozbudowywany: m.in. w miejsce pierwotnej palisady wzniesiono istniejący do dziś zewnętrzny wał [[Podgrodzie|podgrodzia]] a wewnętrzny wał podgrodzia zniwelowano celem założenia [[cmentarz]]a wczesnochrześcijańskiego ([[XII wiek]]). Osadnictwo podgrodowe rozwijało się na południowym stoku wzgórza (obecne podejście pod [[zamek]] i teren [[Parafia Świętej Trójcy w Będzinie|parafii Św. Trójcy]]). Wbrew rozpowszechnionym opiniom [[Tatarzy]] nie zdobyli grodu – ślady spalenizny odkryte w wale grodu w świetle najnowszych badań archeologicznych (m.in. metodą [[dendrochronologia|dendrochronologii]]) pochodzą z lat wcześniejszych.
== Historia ==
'''Zamek w Będzinie''' – historiaHistoria [[Fortyfikacja|fortyfikacji]] na wzgórzu zamkowym w [[Będzin]]ie sięga [[IX wiek]]u. Już wtedy na Górze Zamkowej wzniesiono [[gród]], prawdopodobnie należący do plemienia [[Wiślanie|Wiślan]] lub jego zachodniego odłamu. Gród był kilkakrotnie rozbudowywany: m.in. w miejsce pierwotnej palisady wzniesiono istniejący do dziś zewnętrzny wał [[Podgrodzie|podgrodzia]] a wewnętrzny wał podgrodzia zniwelowano celem założenia [[cmentarz]]a wczesnochrześcijańskiego ([[XII wiek]]). Osadnictwo podgrodowe rozwijało się na południowym stoku wzgórza (obecne podejście pod [[zamek]] i teren [[Parafia Świętej Trójcy w Będzinie|parafii Św. Trójcy]]). Wbrew rozpowszechnionym opiniom [[Tatarzy]] nie zdobyli grodu – ślady spalenizny odkryte w wale grodu w świetle najnowszych badań archeologicznych (m.in. metodą [[dendrochronologia|dendrochronologii]]) pochodzą z lat wcześniejszych.
[[Grafika:Będzin zamek pocz. XXw..jpg|250px|thumb|Zamek w Będzinie. Fotografia z pocz. XX w.]]
W 2 połowie [[XIII wiek]]u, prawdopodobnie za panowania [[Bolesław V Wstydliwy|Bolesława Wstydliwego]], w obrębie grodu wzniesiono kamienny [[stołp]] – [[Wieża (architektura)|wieżę]], istniejącą do dziś. Do niej [[Kazimierz Wielki]] w latach 40. [[XIV wiek|XIV stulecia]] dobudował zamek, który składał się początkowo z zamku górnego (ta część – po przebudowach – istnieje do dziś) otoczonego dwoma pierścieniami murów, oraz dolnego, z bramą wjazdową od strony północnej (do dziś zachowane dolne partie murów). W roku [[1349]] wymieniony jest pierwszy burgrabia będziński Wiernko (Vernco), co wskazuje jednoznacznie, że w tym czasie zamek musiał już stać. Także przywilej lokacyjny ([[1358]]) zawiera słowa, że miasto lokowane jest "pod zamkiem naszym". Budowa zamku związana była ściśle z utratą [[Śląsk]]a i jego przejściem pod panowanie [[Czechy|czeskie]] ([[1348]]) – granica między Koroną Polską a Czeską przebiegała wówczas po linii [[Czarna Przemsza|Czarnej Przemszy]], a więc u samego podnóża zamku.
 
W sierpniu [[1588]] roku zamek stał się miejscem pertraktacji, prowadzonych przez pełnomocników cesarza Rudolfa II z Polską, o zwolnienie uwięzionego po bitwie pod [[Byczyna|Byczyną]] (24 I 1588) Maksymiliana Habsburga, pretendenta do korony polskiej. W będzińskiej warowni stanęli więc - pełnomocnicy Polski: [[Jan Zamoyski]] - wielki kanclerz z 400 husarzami i 100 strzelcami, Andrzej Opaliński - marszałek wielki koronny, Hieronim Rozrażewski - biskup kujawski, książę ostrógski, Jan Gostomski - wojewoda rawski oraz Krzysztof Zienowicz - wojewoda ruski; stronę przeciwną reprezentowali: książę Sobioneta Ursini Wilhelm von Rosenberg - delegat cesarski, Mikołaj Istvanfi - biskup Raab i Jetwansi von Kissenfalva, delegaci węgierscy: Krzyszot Lobkowitz i Jan Kurzbach, delegaci czescy: baron Ryszard Strein von Schwarzenau i Jan Kobentzel, delegaci austriaccy: baron Zygfryd Promnitz z Pszczyny, delegat sląski oraz przedstawiciel Stanisława Pawłowskiego - biskupa ołomunieckiego - Kasper Rogoyski. Pełnomocnikiem papieskim był kardynał Hipolit Aldobrandini (1536-1605), od [[1592]] r. [[papież Klemens VIII]]. Po dość długich pisemnych pertraktacjach wstępnych, delegacja cesarska przeniosła się do [[Bytom]]ia, a delegat papieski zamieszkał w [[Olkusz]]u. W rezultacie obrad dzięki mediacji Aldobrandiniego na ratuszu [[Czeladź|Czeladzi]] 9 marca [[1589]] podpisano tzw. pakta będzińskie (trakat bytomsko-będziński). Po załatwieniu wszelkich formalności Maksymiliana przewieziono 6 września [[1589]] r. do [[Będzin]]a, skąd w towarzystwie biskupa Wawrzyńca Goslickiego, Mikołaja Zebrzydowskiego i pocztu husarii polskiej odesłany został na graniczny most na [[Brynica|Brynicy]] pod Czeladzią.
Obecny wygląd zamek zawdzięcza pracom rekonstrukcyjnym z [[1834]] r. przeprowadzonym według projektu [[Franciszek Maria Lanci|F.M. Lanciego]] oraz odbudowie w latach [[1952]]-[[1956|56]]. Pierwotnie wieża okrągła była znacznie wyższa niż obecnie i prawdopodobnie miała zwieńczenie ceglane. Budynek mieszkalny nie miał wyodrębnionej wieży kwadratowej – w obu swych częściach miał tę samą liczbę kondygnacji ([[kasztel]]).
 
W [[1616]] r. zamek wraz z częścią miasta spłonął. Warownię na własny koszt odbudował starosta będziński [[Andrzej Dębiński]] - podstoli krakowski Jednak już w czasie tzw. potopu szwedzkiego w latach [[1655]]-[[556]] zamek znów został spalony i częściowo zburzony przez wojska Hartfelda, Montecuculliego i Sporka.
W [[1840]] r. w zamku urządzono kaplicę ewangelicką, w której odprawiono pierwsze nabożeństwo ewangelickie na terenie [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]]. Działała tu do ok. [[1843]] r.
 
Gdy w [[1660]] r. lustratorzy królewscy zjechali do Będzina, rozkazali zamek odbudować, jednak miasto nie mogło się podnieść z upadku.
Obecnie w zamku znajduje się [[Muzeum Zagłębia]].
 
19 lub 20 sierpnia [[1683]] r. według tradycji zamek gości [[Jan III Sobieski|Jana III Sobieskiego]] z żoną Marysieńką oraz poselstwo cesarza [[Leopold I (cesarz niemiecki)|Leopolda I Habsburga]] z generałem hr. Antonem Caraffą (zm. 1693) na czele. Sobieski właśnie zmierzał z odsieczą pod Wiedeń (do wydarzenia tego nawiązuje przechodzący pod zamkiem turystyczny [[Szlak Husarii Polskiej]].
 
15 września [[1696]] r. na zamek przybywa [[August II Mocny]] (1677-1733), a w [[1797]] r. [[Stanisław August Poniatowski]].
 
Do końa XVI w. zamkiem zarządzali z ramienia króla burgrbiowie, zaś posiadłości ziemskie, należące do zamku (tzw. starostwo niegrodowe) już od poł. XV w. znajdowało się przeważnie dozywotnio w rękach prywatnych rycerskiego stanu (bez opłat dzierżawncyh). Dopiero konstytucja z 1562 r. nakazała obdarowanym płacić do skarbu państwa tzw. kwartę (1/4 czystego dochodu). Na pocz. XVII w. sam zamek wchodził w skład starostwa niegrodowego i stał się siedzibą dożywotnich posiadaczy, tzw. starostów niegrodowych. Spośród nich znani są z okresu XV-XVIII w.: Piotr Szafraniec, Stefan z Pogórzyc, Prosper Prowana, [[Andrzej Dębiński]], Krzysztof Gosławski i Jan Debowski. Po zniesieniu strarostw ustawą sejmu z [[1775]] r. dobra będzińskie otrzymał w 50-letnią dzierżawę na podstawie licytacji Stanisław Mieroszewski.
 
Po drugim rozbiorze Polski zamek wraz z posiadłościami zarząd pruski podarował jednemu z Hohenzollernów na własnoć, który bezprawnie oddał go w na mocy kontraktu z 19 lipca [[1802]] r. w wieczystą dzierżawę 96. mieszczanom będzińskim. Nadzór nad zamkiem i dobrami starościńskimi powierzono kuratorom: Janowi Machurowskiemu i Jakubowi Jędrzejkowi.
Inne źróła podają, że na mocy tego kontraktu zawartego we Wrocławiu między 87. mieszkańcami Będzina a Królewsko-Pruską Kamerą Wojenno-Ekonomiczną we Wrocławiu właścicielem zamku został [[Jan Gęborski]], ostatni kurator b. dóbr starostwa będzińskiego. On to jako właściciel pięciomorgowego obszaru Góry Zamkowej rzucił myśl odbudowy zamku i murów. Własnym kosztem obsadził wzgórze dzrewami, dając początek dzisiejszemu parkowi.
Przy kopaniu dołów pod drzewa natrafiano na groby, z których kilka furmanek kości ludzkich wywieziono na pobliski cmentarz. Odkryto także chodnik podziemny, prowadzący z zamku w stronę kościoła św. Tomasza. Jednak wikariusz ks. Podczaski zabezpieczając go przed poszukiwaczami skarbów, kazał otwór zamurować i zasypać gruzem.
 
Mieroszewscy nie mieszkając na zamku, nie dbali o niego, więc popadał w ruine, co potwierdza lustracja z 1789 r. Gdy w 1825 r. pod walącym się murem zamkowym zginął jeden z mieszkańców, komisarz obwodu olkuskiego, Lauzański wydał polecenie zburzenia zamku do fundamentów. Na szczęście jednak z Warszawy przyszedł 5 marca 1827 r. rozkaz, nakazujący przeprowadzić rejestrację wszystkich zabytków, znajdujących się na terenie obdwodu, oraz zalecający ich ochronę. W myśl tego rozkazu burmistrz miasta Trzciński otrzymał zawiadomienie, że należy wstrzymać rozbiurke zamku. Nawet burmistrz Siewierza, Kobyliński został wydelegowany do Będzina w celu dopilnowania zarządzenia.
 
W [[1833]] r. przybył do Będzina w celu poddźwignięcia tutejszego górnictwa komisarz Banku Polskiego a także miłośnik pamiątek narodowych, hr. [[Edward Raczyński]]. Gdy ujrzał romantyczne zwaliska zamku postanowił go odbudować. Już w [[1834]] r. zamek wrócił do świetności według projektu architekta i budowniczego włoskiego [[Franciszek Maria Lanci|Franciszka Marii Lanciego]], mieszkającego w Krakowie. Opracowując projekt odbudowy zamku wprowadził do surowej, gotyckiej bryły elementy romantycznej architektury pseudogotyckiej. Wycięto w sredniowiecznych murach ślepe strzelnice, założono slepe mahikuły, zmniejszono grubośc murów wieży czworobocznej w celu uzyskania wiekszych powierzchni, wprowadzono duże, obramowane opaskami ceglanymi okna; wybitnie też obnizono wieżę cylindryczną.
Zamek miał zostać siedzibą szkoły górniczej, lecz koncepcja ta szybko upadła. Zarząd Górniczy przeznaczył zamek na sale modlitw dla sprowadzonych w 1838 r. do Dąbrowy z Saksonii kilkudziesięciu górników. Nabożeństwa odprawiał pastor przeniesiony z Tarnowskicg Gór. W [[1840]] r. w zamku urządzono kaplicę ewangelicką, w której odprawiono pierwsze nabożeństwo ewangelickie na terenie [[Zagłębie Dąbrowskie|Zagłębia Dąbrowskiego]]. Działała tu do ok. [[1843]] r.
Następnie po drobnych przeróbkach zamek służył też jako szpital. Nie nadając się do tego celu już w 1849 r. znów popadł w ruinę.
 
W [[1919]] r. z inicjatywy Stefana Warchoła - inżyniera powiatowego, [[Jan Gęborski|Jana Gęborskiego]] - właściciela Góry Zamkowej, Benedykta Misiórskiego - farmaceuty i Romana Wyszatyckiego - pisarza hopotecznego, powstało Towarzystwo Opeki nad Grą Zamkową. Statut Towarzystwa został ostatecznie zatwierdzony przez wojewodę kieleckiego 18 listopada [[1927]] ru. Gęborski odstąpił Towarzystwu park i ruiny zamku, z nadzieją na jego odbudowanie. Towarzysztwo przystąpiło do odbudowy w [[1929]] r., którego projekt i plan odbudowy sporządził prof. [[Adolf Szyszko-Bohusz]] (1883-1948). W czasie prac budowlanych odnaleziono wiele zabytkowych przedmiotów (ostrogi, miecze, miserikordie, topory, toporek kamienny, klucze gotyckie, majolika, grosze Wacława II), które przechowywano w Magistracie. [[Marian Kantor]]-Mirski odnalazł u obywatela Peisera głaz z rysunkiem ryngrafa oraz datą 1588. Był to prawdopodobnie kamień pamiątkowy uwieczniający podpisanie paktu będzińskiego. Kamień umieszczono w ogrodzie J. Geborskiego.
 
Obecny wygląd zamek zawdzięcza pracom rekonstrukcyjnym z [[1834]] r. przeprowadzonym według projektuprzez [[Franciszek Maria Lanci|F.M.Franciszka Marię Lanciego]] oraz odbudowie w latach [[1952]]-[[1956|56]]. Pierwotnie wieża okrągła była znacznie wyższa niż obecnie i prawdopodobnie miała zwieńczenie ceglane. Budynek mieszkalny nie miał wyodrębnionej wieży kwadratowej – w obu swych częściach miał tę samą liczbę kondygnacji ([[kasztel]]).
 
==[[Muzeum Zagłębia]] ==
Od [[1956]] roku w zamku znajduje się część [[Muzeum Zagłębia]] (głównie zbiory broni i uzbrojenia z dawnych wieków (do 1982 również siedziba dyrekcji Muzeum).
 
== Linki zewnętrzne ==
Anonimowy użytkownik