Wykopaliska: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 47 bajtów ,  12 lat temu
(poprawa linków)
'''Wykopaliska archeologiczne''' to jedna z najważniejszych terenowych metod badawczych [[archeologia|archeologii]], polegająca na systematycznym i pieczołowicie dokumentowanym fizycznym rozbiorze [[stanowisko archeologiczne|stanowiska archeologicznego]] na poszczególne [[jednostka stratygraficzna|jednostki stratygraficzne]], w kolejności od najmłodszej do najstarszej.
[[ImageGrafika:BirkaExcavation2.png|right|thumb|180px|Wykopaliska na terenie wczesnośredniowiecznej osady w Birce w Szwecji]]
== Rodzaje wykopalisk archeologicznych ==
[[ImageGrafika:Detalle en la Alcazaba, Alhambra.JPG|right|thumb|Wykopaliska w Alhambrze]]
Wyróżnić można dwa zasadnicze rodzaje wykopalisk:
* wykopaliska badawcze, podejmowane z pobudek czysto naukowych i dotyczące niezagrożonych stanowisk archeologicznych;
* wykopaliska ratownicze, podejmowane w odniesieniu do stanowisk archeologicznych zagrożonych zniszczeniem.
Wśród wykopalisk ratowniczych wyróżnić można także dwa podrodzaje:
** wykopaliska wyprzedzające, podejmowane ze znacznym wyprzedzeniem czasowym w stosunku do planowanego zniszczenia stanowiska (np. w wyniku inwestycji);
** wykopaliska interwencyjne, podejmowane w sytuacji stwierdzenia trwającego procesu niszczenia na stanowiskach wcześniej nieznanych i odkrytych dopiero w czasie trwania inwestycji.
 
== Filozofia wykopalisk archeologicznych ==
Wykopaliska archeologiczne są destrukcyjną metodą badawczą: w procesie wykopalisk badana część stanowiska archeologicznego przestaje istnieć i jest przekształcana w dokumentację i zbiory znalezisk.
Wykopaliska podejmowane były dawniej swobodnie przez archeologów na wybranych przez nich stanowiskach. W związku ze zmianą nastawienia archeologów do dziedzictwa archeologicznego, która dokonała się pod koniec XX wieku, wykopaliska obecnie uważa się jednak za metodę badawcza, którą należy stosować dopiero wówczas, gdy:
* wyczerpane zostały możliwości zastosowania metod [[archeologia niedestrukcyjna|archeologii niedestrukcyjnej]] i/lub
* wyczerpane zostały inne możliwości zapobiegania zagrożeniom.
 
Takie podejście skodyfikowane zostało przede wszystkim w ''Międzynarodowej Karcie Ochrony i Zarządzania Dziedzictwem Archeologicznym'' (czyli tzw. [[Karta Lozańska|''Karcie Lozańskiej'']]) przyjętej w roku 1990 przez Międzynarodową Radę Ochrony Zabytków i Miejsc Historycznych ([[ICOMOS]]).
 
 
W związku z destrukcyjnym charakterem wykopalisk we wszystkich cywilizowanych krajach ich prowadzenie jest kontrolowane przez służby konserwatorskie poprzez wydawanie zezwoleń.
 
== Narzędzia stosowane podczas wykopalisk archeologicznych ==
[[ImageGrafika:Masons trowel.jpg|thumb|right|Szpachelka typu angielskiego - najważniejsze narzędzie każdego archeologa terenowca]]
 
W czasie wykopalisk stosowane być mogą wszelkie narzędzia, które są wystarczająco precyzyjne, aby oddzielać od siebie poszczególne jednostki stratygraficzne. W zależności od rozciągłości i miąższości danej jednostki stratygraficznej, jak również od jej zawartości do jej eksploracji mogą być używane:
* koparki i minikoparki - do warstw znacznej miąższości, zawierających gruz lub ziemię bez zawartości zabytkowej
* szpadle - do warstw średniej miąższości, bez zawartości zabytkowej
* szpachelki = do warstw niewielkiej miąższości oraz do warstw zawierających zabytki ruchome.
Ponadto, archeolodzy stosują rozmaite inne narzędzia, dostosowane do specyficznych rodzajów jednostek stratygraficznych danego stanowiska: szczotki, pędzle, skalpele, łyżki, itp.
 
== Metodyka wykopalisk ==
[[ImageGrafika:Coudoulous I stratigraphie.jpg|thumb|left| Przekrój przez stratyfikację paleolitycznego stanowiska Coudoulous we Francji z oznaczonymi jednostkami stratygraficznymi]]
 
Wykopaliska archeologiczne polegają na identyfikowaniu granic (w płaszczyźnie poziomej i pionowej) kolejno zalegających coraz niżej jednostek stratygraficznych i ich eksploracji w kolejności odwrotnej do kolejności, w jakiej zostały kiedyś [[depozycja|zdeponowane]]. Każda jednostka stratygraficzna reprezntuje jakiś epizod historii stanowiska archeologicznego.
Jednostki stratygraficzne dzielą się na:
* warstwowe jednostki stratygraficzne (depozyty)
* bezwarstwowe jednostki stratygraficzne (powierzchnie styków - ang. ''interface'').
Sekwencja jednostek stratygraficznych odzwierciedla historię stanowiska. Historię stanowiska przedstawia się graficznie za pomocą tzw. [[macierz Harrisa|macierzy Harrisa]] lub diagramu Harrisa (''Harris Matrix''), która przedstawia relacje czasowe pomiędzy poszczególnymi jednostkami stratygraficznymi.
 
W czasie eksploracji z warstwowych jednostek stratygraficznych wydobywane są zabytki ruchome, jak również pobierane są próbki [[sedyment]]u do badań [[paleobiologia|paleobiologicznych]]. Wszystkie jednostki stratygraficzne (ich granice), jak również ważniejsze elementy ich zawartości (np. elementy konstrukcyjne czy skupiska zabytków ruchomych) są dokumentowane opisowo, fotograficznie i rysunkowo. Ponieważ zasadniczą rolę w procesie wykopalisk archeologicznych odgrywa zapewnienie późniejszej możliwości odtworzenia nieistniejącego już stanowiska archeologicznego, kluczowe znaczenie ma stosowanie stałych systemów pomiarowych: siatki pomiarów w płaszczyźnie poziomej (zazwyczaj opartej na [[kartezjański układ współrzędnych|kartezjańskim układzie współrzędnych]]) oraz pomiarów wysokościowych opartych na odniesieniach do stałych punków wysokościowych (reperów).
<br clear="all"/>
== Dokumentacja wykopalisk ==
* Dokumentacja opisowa to wszelkiego rodzaju notatki, opisy i dzienniki polowe sporządzane przez archeologów w terenie. Współcześnie najczęściej dokumentację opisową sporządza się na uprzednio wydrukowanych zestandaryzowanych kartach opisu jednostek stratygraficznych.
* Dokumentacja rysunkowa sporządzana jest zazwyczaj na papierze milimetrowym, w skali 1:20 lub 1:10. Tradycyjnie w polskiej archeologii sporządzana była dokumentacja kolorowa, w której barwy ziemi oddawane są realistycznie za pomocą kredek. Współcześnie najczęściej barwy ziemi dokumentuje się przez odniesienie się do wzorców barwnych, np. [[Karta Kolorów Ziemi Munsella|Karty Kolorów Ziemi Munsella]].
* Dokumentacja fotograficzna tradycyjnie obejmowała fotografię negatywową czarno-białą i barwną fotografię odwracalną. Współcześnie najczęściej stosuje się już fotografię cyfrową. Ponieważ najważniejsze znaczenie mają zdjęcia wertykalne, które mogą być podstawą do dokonywania pomiarów, archeolodzy wykonują zdjęcia z wysokich drabin, statywów lub konstruują specjalne wieże do fotografii. W Biskupinie w okresie międzywojennym zdjęcia wykonywano z balonu na uwięzi.
 
{|align=center
|-
|[[ImageGrafika:Karta dokumentacji jednostki stratygraficznej.jpg|thumb|300 px300px|Karta dokumentacji jednostki stratygraficznej używana przez ekspedycję IAE PAN; awers]]
|[[ImageGrafika:Karta dokumentacji jednostki stratygraficznej2.jpg|thumb|300 px300px|Karta dokumentacji jednostki stratygraficznej używana przez ekspedycję IAE PAN; rewers]]
|}
 
== Bibliografia ==
* Edward C. Harris, ''Zasady stratygrafii archeologicznej'', Warszawa 1989, wyd. 2 - 1992.
* Philip Barker, ''Techniki wykopalisk archeologicznych'', Warszawa 1994.
 
{{DEFAULTSORT: }}
[[Kategoria:Stanowiska archeologiczne| ]]
[[Kategoria:Teoria i metodologia archeologii| ]]
 
[[Kategoria:Stanowiska archeologiczne| ]]
[[Kategoria:Teoria i metodologia archeologii| ]]
[[de:Ausgrabung]]
[[el:Ανασκαφή (αρχαιολογία)]]