Warsztat tkacki: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 8 bajtów ,  13 lat temu
m
WP:SK, drobne redakcyjne
(+lnk)
m (WP:SK, drobne redakcyjne)
[[GrafikaPlik:Väv, Vävstol.jpg|thumb|200px|Poziomy warsztat tkacki - widok od strony osnowy]]
[[GrafikaPlik:Muzeum Zagłębia w Będzinie, Wystawa Izba zagłębiowska e7.jpg|thumb|200px|warsztat tkacki w Muzeum Zagłębia w Będzinie]]
 
'''Warsztat tkacki''' – proste urządzenie do wytwarzania [[tkanina|tkanin]] nazywane również krosnem ręcznym.
 
Wszystkie czynności konieczne do wytworzenia tkaniny wykonywane są ręcznie przez tkacza. Podczas obsługi warsztatu tkackiego tkacz używa rąk przydo wprowadzaniuwprowadzania [[wątek tkacki|wątku]] w [[przesmyk tkacki|przesmyk]] i przybijaniu (dociskaniu) go do [[krawędź tkaniny|krawędzi tkaniny]], oraz nóg podczasdo zmiany przesmyku. Po utworzeniu kilkunastu centymetrów tkaniny tkacz musi zwolnić zapadkę na wałku osnowowym i obrócić go o kilka stopni, następnie nawinąć tkaninę na wałek tkaninowy i odpowiednio ją naprężyć. ZZe tegowzględu powoduna obecnieto, wże odniesieniuwszystkie doczynności warsztatuwykonywane tkackiegosą ręcznie, obecnie warsztat tkacki często używanazywa się nazwy ''krosnokrosnem ręczneręcznym''.
 
== Rozwój konstrukcji ==
Trudno określić datę powstania pierwszej tkaniny, ale prawdopodobnie pierwsze wyroby przypominające tkaniny powstawały już ponad 7500 lat temu. Warsztaty miały wówczas prymitywną formę. Były to dwa pionowe słupy, do których w górnej części przymocowana była pozioma belka. Do tej belki przywiązywano pasma [[skóra (surowiec)|skórzanych]] rzemieni, [[liana|lian]] lub [[łyko|łyka]], które stanowiły [[osnowa|osnowę]], obciążając je w dolnej części kamieniami. Pomiędzy tymi elementami przeplatano podobny materiał ([[wątek tkacki|wątek]]), uzyskując wyroby przypominające tkaninę. Poważną trudność sprawiało wprowadzanie wątku. Przeplatano wątek pod pierwszą nitką osnowy, następnie nad drugą, pod trzecią itd. Wątek przeplatany był więc pod nieparzystymi i nad parzystymi nitkami osnowy. W kierunku przeciwnym sposób przeplatania był odwracany i w ten sposób powstawała tkanina w najbardziej popularnym [[splot (tkactwo)|splocie]] [[splot płócienny|płóciennym]]. Wyroby te nie miały jednak wszystkich cech tkaniny, ponieważ ich długość ograniczona była do kilkudziesięciu centymetrów. Dopiero opanowanie przędzenia umożliwiło dalszy rozwój [[tkactwo|tkactwa]].
 
[[Przędzenie]] pierwotnie odbywało się ręcznie przy użyciu bardzo prymitywnych narzędzi: [[kądziel|kądzieli]]i i [[wrzeciono (przędzalnictwo)|wrzeciona]]. Powstanie ok. [[XI wiek|XI]] wieku [[kołowrotek|kołowrotka]] pozwoliło przyspieszyć proces przędzenia i uzyskać [[przędza|przędzę]] lepszej jakości – bardziej równomierną. Opanowanie techniki przędzenia pozwoliło na wykonanie osnów o znacznej długości nawijanych na wał osnowowy, co z kolei umożliwiło tworzenie wyrobów mających już wszystkie cechy tkaniny.
 
Innym ułatwieniem było odkrycie tzw. [[bardko|bardka]]. Umożliwiało ono tworzenie przesmyku, a więc znacznie ułatwiało wprowadzanie wątku i przyspieszało proces tkania. Poprawił się również wygląd tkaniny. Na drewnianej konstrukcji (ramie) zamocowane były dwa wałki: na jednym była nawinięta osnowa, na drugim nawijano utworzoną tkaninę. Pomiędzy tymi wałkami umieszczone było bardko, przez które przewlekano nitki osnowy. Wątek przybijano najpierw cienką listwą, później wielozębnym grzebieniem. Tą techniką można było wykonywać wyroby o dość niewielkich wymiarach poprzecznych – taśmy. Szerokość uzyskiwanego wyrobu ograniczała konstrukcja bardka. Technikę tę stosuje się do dziś w produkcji wyrobów ludowych zwanych [[krajka (pasamon)|krajkami]].
 
Dopiero wykonanie prostej struny nicielnicowej z mocnego cienkiego sznurka pozwoliło na zbudowanie nicielnic, które wykonywane były w postaci ram o znacznej objętości (liczba strun), co umożliwiało wykonywanie tkanin o dowolnej szerokości. Sznurkowe struny impregnowane były [[olej lniany|olejem lnianym]] lub ([[pokost|pokostem]]em). Był to układ najczęściej występujący w typowym warsztacie tkackim. Później sznurkowe struny zastąpiono metalowymi, takimi samymi jak w [[krosno mechaniczne|krosnach mechanicznych]].
 
W ten sposób powstał poziomy warsztat tkacki, który był pierwowzorem późniejszych [[krosno tkackie|krosien tkackich]]. Dzięki nicielnicom powstał prosty [[mechanizm przesmykowy]], ale wątek wprowadzano nadal przekładając [[czółenko]] przez przesmyk ręcznie. W roku [[1733]] [[John Kay]] skonstruował urządzenie, które częściowo zmechanizowało proces wprowadzania wątku do przesmyku. Był to pierwszy [[mechanizm przerzutowy]], znacznie przyspieszający proces tkania. Mechanizm ten napędzany był ręcznie przez tkacza za pomocą układu sznurów i dźwigni. Powstały już wyrzutnie czółenkowe, które w zmodyfikowanej formie zastosowane w [[krosno mechaniczne|krosnach mechanicznych]] przetrwały do późnych lat siedemdziesiątych [[XX wiek]]u.
Warsztat tkacki, mimo zbudowania w [[1786]] roku krosna mechanicznego i późniejszej znacznej jego rozbudowy, nie został wycofany z użytku. Służył jeszcze wiele lat w rzemiośle, a dzisiaj chętnie wykorzystywany jest przez twórców ludowych i artystów do wykonywania tkanin dekoracyjnych i artystycznych.
 
== Odmiany ==
Warsztaty tkackie wykonywane były w dwóch wersjach:
[[GrafikaPlik:Warsztat.svg|thumb|300px|Poziomy warsztat tkacki - budowa]]
* poziomy warsztat tkacki – do produkcji tzw. tkanin metrażowych, tj. tkanin o znacznej długości. Warsztat taki ma następującą konstrukcję:
*# drewniany szkielet w kształcie prostopadłościanu
*# ławka dla tkacza.
*# wałek tkaninowy
*# w niektórych konstrukcjach stosuje się jeszcze proste drewniane rozpinki naprężające tkaninę poprzecznie i pozwalające utrzymać stałą jej szerokość.
* [[pionowy warsztat tkacki]] – do wytwarzania głównie tkanin dekoracyjnych o ograniczonej długości, np. [[kilim grzebyczkowy|kilimów grzebyczkowych]]. Kilimy grzebyczkowe to nazwa tkanin dekoracyjnych wykonywanych taką samą techniką jak [[gobelin|gobeliny]]y. Często te dwie nazwy stosowane są zamiennie. Tkanie gobelinu przypomina malowanie obrazu, więc pionowy układ tkaniny ułatwia twórcy wykonywanie i obserwowanie efektów swojej pracy, dlatego artyści chętnie używają tego typu warsztatów.
 
== Zobacz też ==
* [[Pionowy warsztat tkacki]]
* [[Krosno tkackie]]
 
[[Kategoria:Tkactwo]]