Sfaleryt: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 30 bajtów ,  12 lat temu
m
kat.
m (robot poprawia: fa:اسفالریت)
m (kat.)
[[ImagePlik:Sphalerite2USGOV.jpg|thumb|250px|right|Sfaleryt]]
[[ImagePlik:Sphalerite4.jpg|250px|thumb|sfaleryt- kryształy szkieletowe]]
[[ImagePlik:Sfaleryt i galena Olkusz.jpg|250px|thumb|sfaleryt (żółty i brązowy) i galena]]
[[Plik:Sphalerite-JR.jpg|thumb|250px|right|[[Kryształ]] sfalerytu]]
 
'''Sfaleryt''' ('''blenda cynkowa''') - [[minerał]] z gromady [[siarczek|siarczków]]. Bardzo pospolity i szeroko rozpowszechniony.
 
Nazwa pochodzi od gr. ''sphaleros'' = zwodniczy, niepewny, podstępny, złudny; nawiązuje do kłopotów jakie sprawia minerał przy identyfikacji (dopiero w [[XVII wiek|XVII w.]] określono, że jest to [[kruszec]] [[cynk]]u).
 
== Właściwości ==
* [[Symbolika chemiczna|Wzór chemiczny]] – '''ZnS''' – [[siarczek cynku]]
* [[Układ krystalograficzny]] - regularny
* [[Twardość w skali Mohsa]] - 3,5-4
* [[Łupliwość]] – doskonała, sześciokierunkowa
* [[Przełam]] - muszlowy
* [[Gęstość]] – 3,92 – 4,2 g/cm<sub>3</sub>
* [[Połysk]] - diamentowy
* [[Barwa]] - bezbarwny, domieszki innych [[metale (chemia)|metali]] zabarwiają minerał na [[żółty|żółto]], [[Barwa czerwona|czerwono]] do [[Barwa czarna|czarnego]]
* [[Rysa (mineralogia)|Rysa]] - [[żółty|żółta]]
 
Tworzy kryształy izometryczne ([[tetraedr]]y lub dwunastościany rombowe), często występują zbliźniaczenia oraz charakterystyczne prążki na ścianach kryształów. Występuje w formie [[skupienia minerałów|skupień]] zbitych, ziarnistych, pylastych ( - brunckit), nerkowatych, naciekowych i skorupowych. Razem z [[wurcyt]]em stanowi odmianę polimorficzną siarczku cynku. Jest kruchy, przezroczysty, zawiera domieszki żelaza, [[kadm]]u, [[mangan]]u, [[talk]]u, [[ind]]u, [[ołów|ołowiu]], [[srebro|srebra]].
 
== Odmiany ==
* blenda karmelowa – żółta lub brunatna
* cleiofan - czysty, bezbarwny
* blenda rubinowa - z małą domieszką [[żelazo|żelaza]], zabarwiony na [[Barwa czerwona|czerwono]], pomarańczowo
* gumucionit – zielony, szary, brunatnoczarny
* marmatyt, - z dużą domieszką [[żelazo|żelaza]], zabarwiony na [[Barwa zielona|ciemnozielony]] do [[Barwa czarna|czarnego]]
* christofit – czarny, zawiera domieszki żelaza
* przybramit – zawiera domieszki [[kadm]]u
 
== Występowanie ==
Najczęściej tworzy się w wyniku działalności gorących roztworów przenikających przez różne skały. Bywa spotykany w żyłach kruszcowych, w [[pegmatyt]]ach, [[gabro|gabrach]].
Prawie zawsze występuje z [[galena|galeną]], [[piryt]]em, [[chalkopiryt]]em, [[ markasyt]]em, [[kalcyt]]em. Obecny we wszystkich skałach zawierających [[siarczek|siarczki]].
 
'''Miejsca występowania:''' [[Hiszpania]], [[Meksyk]], [[Stany Zjednoczone|USA]], [[Australia]], [[Rosja]], [[Kazachstan]], [[Namibia]], [[Niemcy]].
 
== Zastosowanie ==
* źródło cynku (67% Zn).
* źródło kadmu, srebra, (też indu, galu)
* poszukiwany przez kolekcjonerów
* dobrze wykształcone kryształy są wykorzystywane w jubilerstwie
* służy do wyrobu drobnej galanterii ozdobnej.
 
== Ciekawostki ==
Przy pocieraniu o niepolerowaną płytkę [[porcelana|porcelanową]] sfaleryt wydziela zapach [[siarkowodór|siarkowodoru]].
 
Dawniej, gdy [[cynk]] nie był znany, górnicy sascy nazywali sfaleryt ''blendą'', czyli rudą, która mami i zwodzi - obiecuje [[metale (chemia)|metal]] a nie daje go.
 
Nawet słynny specjalista górniczy [[Agricola]] w [[XVI wiek]]u uważał sfaleryt za kruszec [[ołów|ołowiu]]. Dopiero w [[XVIII wiek]]u [[Szwecja|szwedzki]] chemik Brandt rozpoznał w nim ważny kruszec [[cynk]]u.
 
 
{{commons|category:sphalerite}}
 
[[Kategoria:SurowceMinerały chemicznecynku]]
 
[[Kategoria:Minerały siarki]]
[[kategoria:Kruszce i rudy]]
[[Kategoria:Surowce chemiczne]]
 
[[bs:Sfalerit]]