Patria potestas: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 115 bajtów ,  12 lat temu
m
m (Ujednoznacznienie linku z Manus na manus (starożytny Rzym) przy pomocy Popups)
'''''Patria potestas''''' ([[łacina|łac.]] „władza ojcowska”) – w [[prawo rzymskie|prawie rzymskim]], władza przysługująca ojcu (''[[pater familias]]''), będącym [[Obywatele rzymscy|obywatelem rzymskim]], nad jego [[dziecidziecko|dziećmi]] i dalszymi [[zstępny]]mi.
 
== Powstanie władzy ojcowskiej ==
Władza ojcowska powstawała nad dziećmi zrodzonymi w ważnym rzymskim [[matrimonium|małżeństwie]] (''iustum matrimonium''; ''iustae nuptiae''), co również odnosi się do wnuków (prawnuków, itd.) urodzonych w ważnych małżeństwach mężczyzn nadal podlegających władzy ojcowskiej. Poza tym mogła ona powstać poprzez [[adoptio|przysposobienie]], [[arrogatio|arrogację]] lub [[legitimatio|uznanie dziecka]] (legitymację).
 
Władza ojcowska powstawała poprzez przyjęcie obcej osoby do rodziny. Mogło to mieć miejsce w drodze [[adoptio|adopcji]] – gdzie jeden ''pater familias'' przekazywał władzę nad dzieckiem innemu, lub przez [[arrogatio|arrogację]] – gdzie ''pater familias'' uzyskiwał władzę nad mężczyzną ''[[sui iuris]]'' (też będącym ''pater familias'').
 
Stosunkowo późno, bo dopiero za panowania cesarza [[Konstantyn I Wielki|Konstantyna]], powstała możliwość uznania dzieci pochodzących z konkubinatu w drodze [[legitimatio|legitymacji]].
 
== Treść władzy ojcowskiej ==
Władza ojcowska w prawie rzymskim, była władzą niemal absolutną. Jak zauważali sami Rzymianie, nie było takiego ludu, którego przedstawicielom przysługiwałyby tak szerokie uprawnienia wobec własnych dzieci.{{Cytat|[[Gajusz (jurysta rzymski)|Gaius]], Institutiones I,55|Takoż pod władzą naszą znajdują się nasze dzieci, spłodzone w prawym małżeństwie. To prawo właściwe jest obywatelom rzymskim (albowiem chyba nie ma żadnych innych ludzi, którzy mieliby nad swymi dziećmi taką władzę, jaką my mamy) co obwieszczono w edykcie boskiego [[Hadrian]]a, wobec tych co się ubiegali u niego o obywatelstwo rzymskie dla siebie i swoich dzieci.<ref>[[Gajusz (jurysta rzymski)|Gaius]], ''Institutiones'' I,55: Item in potestate nostra sunt libreri nostri, quos iustis nuptiis procreavimus. Quod ius prioprium civium Romanorum est (fere enim nulli alii sunt homines, qui talem in filios suos habent potestatem, qualem nos habemus) idque divi Hadriani edicto, quod propusit de his, qui sibi liberisque suis ab eo civitatem Romanam petebant, significatur.</ref>}}
 
[[Pater familias|Ojciec]] miał nad dziećmi – najogólniej ujmując – prawo życia i śmierci (''[[ius vitae ac necis]]''). Mógł on nie przyjmować nowo narodzonego dziecka do rodziny – porzucić je (''[[ius exponendi]]'', ''expositio''). Mógł oddać dziecko w ''[[mancipium]]'', [[najemUmowa najmu|wynająć]] lub oddać w [[zastaw]]. Ostatecznie mógł nawet [[sprzedażUmowa sprzedaży|sprzedać]] je w niewolę („za Tyber”) - ''[[ius vendendi]]''. Wyrażał zgodę na zawarcie przez podległe mu dziecko małżeństwa oraz mógł je w pewnych okolicznościach rozwiązać. Do obowiązków ojca należało np.: utrzymanie, wychowanie i opieka (''officium'', ''pietas'') czy obowiązek [[Dos|wyposażenia]] córki wychodzącej za mąż.
 
Władzę tą, pochodzącą z czasów, gdy Rzymianie trudnili się przeważnie rolnictwem, ograniczały jedynie względy sakralne. Z czasem również ograniczały ją: wpływ opinii publicznej ([[nota cenzorska]]) oraz pewne obyczaje (np. wymóg – przy podejmowaniu ważnej decyzji rodzinnej – odbycia narady z krewnymi i przyjaciółmi bądź zasięgnięcia opinii sądu domowego, tzw. ''[[iudicium domesticum]]''). Władza nad dziećmi z czasem podlegała kontroli ustawodawstwa cesarskiego.
Proces osłabienia ''patria potestas'' przybrał na sile z początkiem [[dominat]]u. Pojawiły się wówczas również pewne obowiązki ojca wobec dzieci, np. [[obowiązek alimentacyjny]]. Od czasów [[Kodeks Justyniana|Kodyfikacji Justyniańskiej]] ojciec ostatecznie utracił prawo życia i śmierci nad dziećmi, w miejscu którego pozostało prawo [[karcenie|karcenia]].
 
== Wygaśnięcie władzy ojcowskiej ==
''Patria potestas'' trwała co do zasady dożywotnio – gasła dopiero ze śmiercią ''[[Pater familias|patris familias]]''. Żona zmarłego (jeżeli podlegała jego [[manus (starożytny Rzym)|władzy]]) oraz jego dzieci (ale już nie wnuki) stawały się wówczas osobami ''[[sui iuris]]''. Wnuki (i dalsi zstępni) dostawali się pod władzę swoich ojców – synów zmarłego. Analogicznie działo się z żonami synów, które do tej pory podlegały władzy teściów – władza nad nimi przechodziła na ich mężów.
 
Za życia ojca władza ojcowska gasła wskutek utraty obywatelstwa (''[[capitis deminutio media]]''), gdyż podmiotem ''patria potestas'' mógł być tylko [[obywatele rzymscy|obywatel rzymski]]. Władza gasła również w wypadku utraty wolności (''[[capitis deminutio maxima]]''), gdyż [[Niewolnictwo|niewolnik]] nie mógł być podmiotem jakichkolwiek praw.
 
Władza ojcowska gasła, jeżeli dziecko uzyskało wysokie stanowisko kapłańskie (np. zostało [[Westalka|kapłanką Westy]], kapłanem [[Jowisz]]a) lub wysokie stanowisko urzędnicze (np. zostało [[prefektPrefekt (starożytność)|prefektem]]em [[pretorianie|pretorian]], [[Konsul rzymski|konsulkonsulem]]em – za Justyniana).
 
Osoba [[arrogatio|arrogowana]] traciła władzę ojcowską nad swoimi dziećmi na rzecz arrogującego (skutek ''[[capitis deminutio minima]]''). Arrogowany odzyskiwał ją jednak w chwili śmierci arrogującego.
{{Przypisy}}
 
== Bibliografia ==
* [[Marek Kuryłowicz]], Adam Wiliński "Rzymskie prawo prywatne" Kraków 1999 ISBN 83-7211-089-1
* [[Władysław Rozwadowski]] "Prawo rzymskie" Wydanie II. Poznań 1992 ISBN 83-01-10031-1
 
[[Kategoria:Prawo rzymskie]]
 
{{ppraw}}
 
[[Kategoria:Prawo rzymskie]]
 
[[ca:Pàtria potestat]]