Wolnizna: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 355 bajtów ,  11 lat temu
drobne merytoryczne
(drobne merytoryczne, drobne redakcyjne)
(drobne merytoryczne)
'''Wolnizna''' - stosowany w [[średniowiecze|średniowieczu]] dla [[osadnictwo|osadników]] osiedlających się nowym miejscu przywilej pozwalający im na użytkowanie ziemi pańskiej bez ponoszenia za to stosownych opłat. Wolnizną określano też ziemię objętą ulgami.
Zależnie od warunków panujących na zasiedlanym obszarze wolnizna mogła trwać nawet do 24 lat. W tym czasie osadnicy mieli się zagospodarować, pobudować chaty, często kościół a przede wszystkim [[trzebież|wykarczować]] lub osuszyć przydzielony teren tak aby nadawał się pod uprawy rolne. Po upływie wolnizny [[chłopi]] za użytkowanie ziemi opłacali czynsz w pieniądzu lub w naturze (najczęściej w różnego gatunku zbożu) tym samym pod względem obowiązków zrównywani byli z mieszkańcami innych, starszych osad położonych na terenie właściciela ziemi. Ze względu na trudny teren i konieczność posiadania drogi formą zabudowy takiej wsi była tzw. [[łańcuchówka]].
Jednym z pierwszych obszarów osadnictwa były tereny Śląska, Czech, Moraw, Łużyc. Ludność słowiańska uciekająca tam przed Niemcami osiedlała się zajmując nowe, rolniczo gorsze tereny. Ponieważ było to początkowo osadnictwo o charakterze wewnętrznym, często nieformalne, nowo powstałe osady otrzymały nazwy w miejscowym (słowiańskim) języku. Stąd na wspomnianym terenie można znaleźć mnóstwo miejscowości o nazwach typu: [[Ligota]], [[Ligotka]], [[Lhota]] (więcej po czesku), [[Lgota]], itp. Tego typu nazwy wywodzi się od słowa wola lub wolnizna. Nie jest to jedyne możliwe wyjaśnienie ich etymologii. To, że mimo skończonego okresu wolnizny nazwy zostały świadczy raczej o pochodzeniu ich od woli lub położenia i właściwości miejsca). Starosłowiańskie: ligawica - oznaczające trzęsawisko, ligaj - nisko, ligawka - długa trąba trzymana poziomo wskazują że nazwa może mieć też związek z terenem podmokłym lub okresowo zalewanym. Właśnie już tylko na tego typu terenie, w XII-XIII wieku, mogło być organizowane nowe osadnictwo, bowiem ziemie rolniczo lepsze, już wtedy były w uprawie. W okresie późniejszym osadnictwo bardziej sformalizowano. W dokumentach [[Lokacja (historia)|lokacji]] nowe, objęte wolnizną wsie określano ([[łacina|po łacinie]] jako ''libera villa'', ''libertas''). Stąd wzięły się liczne zwłaszcza w [[Małopolska|Małopolsce]], współczesne polskie określenia typu [[Wola]], [[Wólka]] co z jednej strony podkreślało przywilej wolnizny a z drugiej, wolę sprawczą pana nakazującego swoim poddanym zamieszkanie w określonym miejscu. Nowe osady często zamieszkiwali ludzie przesiedleni z jednej, konkretnej miejscowości, stąd mamy np. [[Zduńska Wola|Zduńską Wolę]] dla oznaczenia że jej mieszkańców nasiedlono z miejscowości Zduny (możliwe są też wyjaśnienia alternatywne). Przymiotnik określający, występujący przy nazwie Woli może też określać właściciela ziemi dokonującego lokacji np. [[Wola Duchacka]] została założona przez [[Duchacy|zakonników z klasztoru Duchaków]]. Miejscowości o nazwie Wola rzadko się spotyka na terenach jednolitych pod względem geograficznym np. w [[Wielkopolska|Wielkopolsce]] oraz na terenach częstych wojen np. [[Pomorze|Pomorza]] - zdobywcy i właściciele złupionych terenów bezwzględnie żądali swoich należności, zwykle nie dając przywilejów. Miejscowościom lokowanym powtórnie zwykle nazwy nie zmieniano.
Miejscowości zakładane całkiem współcześnie (XVIII-XIX w.), na surowym korzeniu, często nazywane są [[Nowiny|Nowinami]]. Zwykle zakładano je w związku z uwłaszczeniem. Właściciel (dziedzic) zatrzymywał ziemie najlepsze i najdogodniejsze do uprawy natomiast swoim chłopom dawał gorsze i leżące gdzieś na skraju jego posiadłości. Często trzeba je było dopiero wykarczować i stąd ich nazwa Nowiny.
 
 
=== Bibliografia ===
1855

edycji