Stupa: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 19 bajtów ,  9 lat temu
m
m (Robot dodał jv:Stupa)
{{Buddyzm|świątynie}}
 
'''Stupa''' ([[sanskryt|sanskr.]] स्तूप ''stūpa''; [[Język pali|pali]] थुप ''thūpa'', [[język tajski]]: เจติย ''czedi''; [[język laotański]] ''that''; [[język japoński|jap.]] 卒塔婆 ''sotoba'', kopiec, szczyt) – najprostszy typ budowli sakralnej [[buddyzm|buddyjskiej]], rzadziej [[inizm|dźinijskiej]], wywodzącej się z [[Indie|Indii]], pełniącej funkcję [[relikwiarz]]a<ref>{{cytuj książkę |nazwisko = Szolginia| imię = Witold| tytuł = Architektura| wydawca = Sigma NOT| miejsce = Warszawa| data = | rok = 1992| strony = 151| isbn = 83-85001-89-1}}</ref>. Ze względu na architekturę jest niezwykle odporna na trzęsienia ziemi. Na terenie [[Sri Lanka|Sri Lanki]] ten typ budowli nosi nazwę dagoby, w [[Tajlandia|Tajlandii]] – czedi, w [[Indonezja|Indonezji]] – candi, w [[Bhutan]]ie, [[Nepal]]u i w [[Tybet (region)|Tybecie]] – czortenu, w [[Mongolia|Mongolii]] – suburganu.
 
== Symbolika ==
== Ewolucja architektoniczna ==
[[Plik:ButkaraStupa.jpg|thumb|left|240px|Wczesna ewolucja formy stupy]]
Stupa pierwotnie pełniła funkcję kopca sepulkralnego (mogilnego). Pierwsze indyjskie stupy przybierały formę półkulistej czaszy (''anda'') na podstawie o planie kwadratu lub koła. Wieńczył ją tzw. ganek (''[[harmika]]'') oraz maszt (''jaszti'') z parasolem (''[[ćhatra]]'') – jednym z symboli obecności [[Budda|Buddy]] - który z czasem przekształcił się w iglicę. Stupę zwykle otaczało kamienne ogrodzenie (''wedika'') z czterema ozdobnymi bramami (''[[torana]]''), oddzielające sferę sacrum i wyznaczające obszar rytualnego obchodzenia stupy zgodnie z kierunkiem wędrówki Słońca<ref>{{cytuj książkę |nazwisko= Jakimowicz|imię= Andrzej|autor= Andrzej Jakimowicz|autor link=|inni= |tytuł= Sztuka Indii|wydanie= 1|wydawca= Wiedza Powszechna|miejsce=Warszawa |rok= 1991|strony= 33|rozdział=|tom= |seria= |id = |isbn= 83-214-0829-X|oclc= |doi= |cytat= }} </ref>. Dobrym przykładem takiej wczesnej formy buddyjskiej stupy są budowle w [[Sanći]] i [[Bharhut]]. Stupy wznoszono nie tylko jako samodzielne budowle, lecz także jako [[ołtarz]]e w obrębie [[świątynia|świątyń]].
 
Późniejsze stupy w [[Azja|Azji]] Południowo-Wschodniej przybrały kształt dzwonowaty, a następnie coraz bardziej się różnicowały.
=== Czedi ===
[[Plik:Shwedagon-Pagoda-Night.jpg|thumb|left|150px|Shwedagon Zedi Daw w Birmie]]
Odmiana stupy występująca na terenie [[Tajlandia|Tajlandii]] ([[język tajski]]: เจดีย์) i [[BirmaMjanma|Birmy]] ([[język birmański]]: ''zedi''). Nazwa pochodzi od [[Język pali|palijskiego]] słowa [[ćajtja]]. Relikwie w niej umieszczone mogą być związane nie tylko z Buddą, lecz także z królami Tajlandii<ref name=autonazwa1>Tajlandia, Wydawnictwo Wiedza i Życie, Warszawa 1999</ref>.Wat, czyli cały zespół świątynny złożony z kilku budynków, jest często swoistym uzupełnieniem dla świętej czedi<ref name=autonazwa1 />.Główna czedi z relikwiami Buddy lub króla może być otoczona mniejszymi, w których umieszczone są relikwie słynnych mnichów lub opatów.
 
Na terenie samej Tajlandii wyróżnia się kilka stylów architektonicznych, które wpływają na kształt i zdobienia czedi. I tak na przykład dla stylu [[Sukhothai]] (XIII-XIV w.) typowa jest czedi w kształcie pąka lotosu, zaś dla stylu [[Ayutthaya|Ajutthaja]] (XIV-XVIII w.) - pierścieniowa iglica. Niektóre czedi wykazują wpływy khmerskie<ref name=autonazwa1 />.
Jednakże z drugiej strony w tejże Japonii, niezależnie od pagody, będącej ważną i o pokaźnych wymiarach budowlą stanowiącą część kompleksu świątynnego, występują również wolno stojące tradycyjne stupy, istnieje również pojęcie tzw. gorintō, tzw. "stupy pięciu elementów" o niewielkich rozmiarach, mniej więcej wysokości dorosłego człowieka, nieco przypominającej tybetańskie czorteny.
 
W językach europejskich terminem "pagoda" określa się niekiedy także wysmukłe stupy w stylu południowym ([[Cejlon]], [[Mjanma|Birma]], [[Tajlandia]] itd.).
 
Najbardziej znane stupy/pagody znajdują się w:
* [[Indie|Indiach]]: w [[Sańći]]
* [[BirmaMjanma|Birmie]]: zedi [[Pagoda Shwe Dagon|Szwe Dagon]] w stolicy Birmy [[Rangun]]. Wybudowana na przełomie [[IX wiek]]u i [[X wiek]]u.
* [[Tajlandia|Tajlandii]]: chedi w [[Nakhon Pathom]]
* [[Indonezja|Indonezji]]: w [[Borobudur]]
* [http://www.stupa.pl/ Stupa Cudów w Polsce (Kuchary)]
* [http://www.pagode-chanteloup.com/ Stupa w Chanteloup (1775)] {{lang|fr}}
 
 
{{Religioznawstwo}}
176 873

edycje