Orzysz: Różnice pomiędzy wersjami

Dodane 185 bajtów ,  8 lat temu
brak opisu edycji
|Plik:Osrodek Zdrowia Orzysz.jpg|Ośrodek Zdrowia}}
 
'''Orzysz''' ([[Język niemiecki|niem.]] ''Arys''<ref name="MP">Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości ({{Monitor Polski | rok = 1946 | numer = 142 | pozycja = 262}}).</ref>, [[Język pruski|prus.]] ''Aris'') – [[miasto]] w [[Polska|Polsce]], położone w [[Województwo warmińsko-mazurskie|województwie warmińsko-mazurskim]], w [[Powiat piski|powiecie piskim]], nad rzeką [[Orzysza|Orzyszą]], między jeziorami [[Sajno (jezioro w Krainie Wielkich Jezior Mazurskich)|SajnemSajno]] i [[Orzysz (jezioro)|OrzyszemOrzysz]]. Siedziba [[Gmina Orzysz|gminy miejsko-wiejskiej Orzysz]]. W latach 1975–1998 miasto należało administracyjnie do [[Województwo suwalskie|województwa suwalskiego]].
 
Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miałoliczyło 5732 mieszkańców<ref name="Ludność2010-12">{{Cytuj książkę | tytuł = Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.) | wydawca = Główny Urząd Statystyczny | miejsce = Warszawa | data = 2011-06-10 | issn = 1734-6118 | url = http://www.stat.gov.pl/gus/5840_655_PLK_HTML.htm}}</ref>. Drugie co do wielkości, pod względem liczby mieszkańców, miasto w powiecie piskim. Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 8,17&nbsp;km²<ref>{{Cytuj książkę | tytuł = Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r. | wydawca = Główny Urząd Statystyczny | miejsce = Warszawa | data = 2011-08-10 | issn = 1505-5507 | url = http://www.stat.gov.pl/gus/5840_908_PLK_HTML.htm}}</ref>.
 
== Nazwa ==
 
== Historia ==
Historia miastamiejscowości sięga XV wieku. Przywilej lokacyjny ustanowił [[Konrad von Erlichshausen]] – 2 marca 1443 r.nakazał ulokowanoulokować nad jeziorem Aris osadę o nazwie Neudorf ([[Język polski|pol.]] „nowaNowa wieś”Wieś). Przywilej lokacyjny ustanowił [[Konrad von Erlichshausen]]. Nazwa ta nie przyjęłaprzyjmuje się,. jużNa w początkachpoczątku XVI wieku w dokumentach [[Zakon krzyżacki|krzyżackich]] występuje jako Aris, później Arys. Miejscowość rozbudowałarozbudowuje się wzdłuż szlaku handlowego, przyjmując formę [[Ulicówka|ulicówki]]. W XIX w. Orzysz otrzymał przywilej odbywania stałych targów i dorocznych jarmarków. [[Prawa miejskie]] uzyskałuzyskuje w 1725 r. z rąk [[król]]a [[Fryderyk Wilhelm I Pruski|Fryderyka Wilhelma I Pruskiego]]. Od 1753 r.stacjonują stacjonowałtu w Orzyszu [[garnizon]] wojskowywojska. W 1890 r. w okolicyokolicach miasta założonopowstaje [[poligon wojskowy]], znany jako [[poligon Orzysz]]. Od 1895 Orzysz posiada status miasta garnizonowego. Powstanie i rozbudowa poligonu oraz związane z tym inwestycje wojskowe przyczyniły(budowa dużych koszar)przyczyniają się do rozwoju handlu i usług a tym samym do rozwoju miasta. NaSprzyja temu uruchomienie, na początku XX w., uruchomionopołączeń połączenia kolejowekolejowych – w 1908 r. z [[Pisz]]em i [[Giżycko|Giżyckiem]], a w 1911 r. z [[Mrągowo|Mrągowem]] i [[Ełk]]iem. W czasie [[I wojna światowa|I wojny światowej]] miasto okupowaliokupowane Rosjaniejest przez Rosjan (listopad 1914 – luty 1915). W Orzyszu w 1940 r. zmarłumiera poeta mazurski [[Michał Kajka]], urodzony w miejscowości Ogródek (ok. 15&nbsp;km od Orzysza). W 1945 r. miasto, częściowo zniszczone, zostałozostaje włączone do Polski.
 
== Zabytki ==
* '''Kościół pw. Matki Boskiej Szkaplerznej''' – wzniesiony w 1530 r. i, później przebudowany. Świątynia o niskim korpusie przykrytym dwuspadowym dachem ma niewielką [[Wieża|wieżę]], ozdobioną półkolistymi podwójnymi [[Blenda (architektura)|blendami]]. Wewnątrz jest współczesne wyposażenie. [[Ołtarz]] z 1948 roku.
* '''Kościół pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa''' – [[Eklektyzm (architektura)|eklektyczny]] budynek z 1913 o wiejskim charakterze, położony przy ulicy Ełckiej. Jest to budynek z dekoracjamiDekoracje na [[Fasada|fasadzie]]. Powstał, w 1913 roku. W środku na belkowym stropie umieszczone są malowidła przedstawiające anioły, sceny z życia Jezusa oraz symbole chrześcijaństwachrześcijańskie.
* '''Cmentarz wojenny''' z okresu I wojny światowej
 
== Garnizon Orzysz ==
{{Main|Garnizon Orzysz}}
 
Miasto zawsze związane było z wojskiem. W ostatnich latach stacjonowały (stacjonują) tu m.in.:
W Orzyszu wojsko stacjonuje od 1753 czasowo, a po rozpoczęciu budowy koszar i utworzeniu w 1895 garnizonu - na stałe. Stacjonowały tu jednostki wojskowe armii niemieckiej a po 1945 jednostki Wojska Polskiego.
* [[32 Brygada Rakiet Operacyjno-Taktycznych]]
 
* 7 Oddział Dyscyplinarny (karna Jednostka Wojskowa)
Miasto zawsze związane było z wojskiem. W ostatnich latach stacjonowały (stacjonują) tu m.in.:
* [[4 Brygada Kawalerii Pancernej|4 Suwalska Brygada Kawalerii Pancernej im. gen. bryg. Zygmunta Podhorskiego]]
* [[32 Brygada Rakiet Operacyjno-Taktycznych]], od 1989 - 32 Ośrodek Szkolenia Specjalistów Wojsk Rakietowych i Artylerii
* 7 Oddział Dyscyplinarny (karnaznana Jednostkapowszechnie Wojskowajako jednostka karna)
* [[4 Brygada Kawalerii Pancernej]]
* [[Litewsko-Polski Batalion Sił Pokojowych]]
 
* 15 Mazurski Batalion Saperów
Obecnie (2012) stacjonują tu:
* pododdziały 15 Giżyckiej Brygady Zmechanizowanej
* 15 Brygada Zmechanizowana (część pododdziałów)
* 15 Mazurski Batalion Saperów
* Wojskowa Komenda Transportu Olsztyn - Delegatura Orzysz
* Garnizonowy Węzeł Łączności
 
 
== Wspólnoty wyznaniowe ==
* kościół rzymskokatolicki pw. Matki Boskiej Szkaplerznej
* kościół rzymskokatolicki pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa
* kaplica rzymsko-katolicka (wojskowa)rzymskokatolicka pw. Królewicza Kazimierza (kościół garnizonowy)
* [[Cerkiew św. Jerzego w Orzyszu|cerkiew prawosławna św. Jerzego]] – [[Parafia św. Jerzego w Orzyszu|parafialna]]
* [[Sala Królestwa]] [[Świadkowie Jehowy|Świadków Jehowy]]<ref>[http://www.pkt.pl/s/orzysz/2110260/swiadkowie_jehowy.html Sala Królestwa Świadków Jehowy]</ref>
 
== Wybitni mieszkańcy ==
19 września 1912 r. urodził się [[Kurt Sanderling]], wybitny dyrygent niemiecki pochodzenia żydowskiego. W latach 1935–1960 przebywał na emigracji w Związku Radzieckim, od 1960 r. w Berlinie Wschodnim. Zmarł 18 września 2011 r. w Berlinie.
 
== Komunikacja ==
Orzysz leży na przecięciu dróg krajowych:
Główne drogi przebiegające przez Orzysz:
* {{AS-droga|K|16}} [[Grudziądz]] – [[Olsztyn]] – [[Mrągowo]] – Orzysz – [[Ełk]] – [[Ogrodniki (powiat sejneński)|Ogrodniki]] - granica państwowa z Litwą
:Drogi krajowe
* {{AS-droga|K|1663}} [[GrudziądzWęgorzewo]] – [[OlsztynGiżycko]] – Orzysz – [[MrągowoKolno]] – Orzysz – [[EłkŁomża]] – [[OgrodnikiSiedlce]] (powiat- sejneński)|Ogrodniki[[Sławatycze]] - granica państwowa z Białorusią
Miasto nie posiada obwodnicy, ruch tranzytowy odbywa się głównymi ulicami miasta. {{fakt|W ostatnich latach zmodernizowano drogi przebiegające przez miasto, jak również drogi wylotowe w kierunku Ełku i Pisza. Planuje się budowę obwodnicy i rondamiasta w związku z przebudowąciągu drogi krajowej nr 16 ([[S16]]).|data=2011-09}}
* {{AS-droga|K|63}} [[Węgorzewo]] – [[Giżycko]] – Orzysz – [[Kolno]] – [[Łomża]] – [[Sławatycze]]
 
Miasto nie posiada obwodnicy, ruch tranzytowy odbywa się głównymi ulicami miasta. {{fakt|W ostatnich latach zmodernizowano drogi przebiegające przez miasto, jak również drogi wylotowe w kierunku Ełku i Pisza. Planuje się budowę obwodnicy i ronda w związku z przebudową drogi krajowej nr 16 ([[S16]]).|data=2011-09}}
Orzysz położony jest przy linii kolejowej Olsztyn – Ełk. Znajduje się tu [[Orzysz (stacja kolejowa)|stacja kolejowa Orzysz]]. Od września 2009 ruch pasażerski na tej linii jest zawieszony. Zmodernizowana, zarówno linia jak i infrastruktura kolejowa (rampy), służy obecnie głównie potrzebom wojska (ćwiczenia wojsk na pobliskim poligonie).
 
Orzysz położony jest przy linii kolejowej Olsztyn – Ełk. Znajduje się tu [[Orzysz (stacja kolejowa)|stacja kolejowa Orzysz]]. Od września 2009 r. ruch pasażerski jest zawieszony. {{fakt|Infrastruktura kolejowa (gruntownie zmodernizowana) pozwala na przewóz wojsk z głębi kraju i z zagranicy na ćwiczenia na pobliskim poligonie oraz powrót tych wojsk do macierzystych garnizonów. Komunikację autobusową (lokalną) zapewniają przedsiębiorstwa PKS Pisz oraz Przewozy Pasażerskie Arkadiusz Gietek. Kursy autobusowe dalekobieżne realizują inne oddziały PKS-u. Orzysz posiada bezpośrednie połączenia autobusowe z Olsztynem, Ełkiem, Giżyckiem, Piszem, Węgorzewem, Łomżą, Białymstokiem, Warszawą i Lublinem (w sezonie letnim – z Hrubieszowem i Chełmem).|data=2011-09}}
 
== Współpraca międzynarodowa ==
255

edycji